Land Of Mine

mv5bmja0mzqznjm1ml5bml5banbnxkftztgwnjm5mju5nje-_v1_uy1200_cr9006301200_al_મે, 1945નો સમયગાળો છે. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થવાને આડે હજી થોડા મહિનાનો સમય છે. પરંતુ નાઝી જર્મનીના રાક્ષસી પંજા નીચેથી ડૅન્માર્ક થોડા દિવસ પહેલાં જ મુક્ત થયું છે. હજારોની સંખ્યામાં જર્મન યુદ્ધકેદીઓ પકડાયા છે. હવે અહીંથી ઇતિહાસનું ઓછું જાણીતું ચૅપ્ટર અને આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ શરૂ થાય છે.

સેંકડો જર્મન સૈનિકો હરોળબંધ ચાલીને જઈ રહ્યા છે. હાર્યા પછી તેઓ ડૅન્માર્કમાંથી ચાલીને ફરી પાછા જર્મની જઈ રહ્યા છે. કહો કે ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે. એક ડૅનિશ અધિકારી સાર્જન્ટ કાર્લ લિઓપોલ્ડ રાસ્મુસેન આ સૈનિકો પર નજર રાખી રહ્યો છે. અચાનક એનું ધ્યાન પડે છે કે એક જર્મન સૈનિક પોતાના હાથમાં ડૅન્માર્કનો રાષ્ટ્રધ્વજ લઇને જઈ રહ્યો છે. સાર્જન્ટનો દેશપ્રેમ અને નાઝી જર્મનો પ્રત્યે ઘૂંટાઈ રહેલું ખુન્નસ જ્વાળામુખીની જેમ ફાટે છે. એ સૈનિકના ચહેરા પર મુક્કા મારી મારીને એને લોહીલુહાણ કરી નાખે છે. ‘આ ધ્વજ-આ દેશ મારો છે, તારો નથી, સમજ્યો? ચાલ ફૂટ અહીંથી.’ ટૂંકમાં જ્યાં દેશની વાત આવે ત્યારે સાર્જન્ટ કંઈ જ ચલાવી લેવા તૈયાર નથી. સામે એક દુશ્મન દેશનો પરાસ્ત સૈનિક છે અને એ પણ દુશ્મન જ છે. એ માણસ તો હરગિઝ નથી.

હવે ડૅન્માર્ક મુક્ત તો થયું, પરંતુ મુશ્કેલીઓ પૂરી નથી થઈ. દરઅસલ, સૅડિસ્ટ નાઝીઓએ ડૅન્માર્કના આખાય પશ્ચિમ દરિયા કિનારે બાવીસ લાખ જેટલી લૅન્ડ માઇન્સ બિછાવી રાખી છે. આખા યુરોપમાં સૌથી વધુ. મૅક્સિમમ નુકસાન માટે આ બારુદી સુરંગને રેતીમાં 15થી 25 સેન્ટિમીટર નીચે દાટી રાખવામાં આવે. જેવો કોઈ સૈનિકનો પગ કે ટૅન્કનું પૈડું તે સુરંગ પર પડે કે તરત જ સુરંગ ફાટે અને તેની ઉપર રહેલી વ્યક્તિ કે ટૅન્કના ફુરચે ફુરચા ઊડી જાય. સાર્જન્ટ કાર્લને દરિયાકિનારાનો એક વિશાળ પટ આપી દેવાયો છે. તે પટમાં 45 હજાર સુરંગો દટાયેલી છે. સાર્જન્ટનું કામ તે દરિયાકિનારાના પટમાં દટાયેલી સુરંગોને હટાવીને દરિયાકિનારો ક્લીન અને ક્લિયર કરાવવાનું. પરંતુ કેવી રીતે? કોઈ અલ્ટ્રા મૉડર્ન સૅન્સર-સેટેલાઇટ્સ તો છે નહીં કે દૂર બેઠાં બેઠાં ખબર પડી જાય કે સુરંગો ક્યાં દટાયેલી છે? તો?

સાર્જન્ટને અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોની એક ટુકડી આપવામાં આવે છે. આ યુદ્ધકેદીઓને દરિયાકિનારે ઘોડાના તબેલા જેવી એક ઝૂંપડીમાં પૂરી રાખવામાં આવે. સવાર પડે ત્યારથી એમને હાથમાં નાનકડો સળિયો પકડાવી દેવામાં આવે. બીચના એકેએક સૅન્ટિમીટર વિસ્તારમાં તે સળિયો ઘોંચી ઘોંચીને ચૅક કરવાનું કે ક્યાં સુરંગ દટાયેલી છે. સુરંગની હાજરી પરખાય એટલે બે ઉઘાડા હાથ વડે તેની આસપાસની રેતી હટાવીને સુરંગને ખુલ્લી કરવાની. દવાની બૉટલનું ઢાંકણું ખોલતા હોય એ રીતે સુરંગને ઉપરથી ખોલીને અંદરની પિન કાઢી લેવાની, જેથી સુરંગ પ્રમાણમાં સુરક્ષિત થઈ જાય. આ સૈનિકોને ડૅનિશ આર્મીએ થોડા દિવસ અગાઉ બારુદી સુરંગને ડિફ્યુઝ કરવાની ઊભડક તાલીમ આપેલી છે. છતાં રેતીમાં સળિયો ઘોંચતાં, સુરંગની આસપાસની રેતી હટાવતાં, સુરંગની ઉપરનું ઢાંકણ ખોલીને તેને ડિફ્યુઝ કરતાં કે તેને ઊંચકીને નક્કી કરેલા સ્થાને ગોઠવતાં જો સહેજ ચૂક થઈ તો માણસની હાલત દસમા માળેથી નીચે ફેંકેલા તરબૂચ જેવી થઈ જાય. ઇવન કોઈ ખોટા સ્થળે પગ પણ મુકાઈ ગયો અને નીચે રહેલી સુરંગ ફાટી તો દર્દનાક મોત મળે. જો મોત મળે તો તો તરત જ ‘છૂટકારો’ થઈ જાય, પણ જો બચી ગયા તો કપાયેલા હાથ-પગ સાથે જે કારમી પીડા મળે તેનું વર્ણન શબ્દોમાં કરવું શક્ય જ નથી.

હવે આવે છે બીજો પ્રોબ્લેમ. તે અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોમાં મોટાભાગનાં ટીનેજર બાળકો છે, જેમને રીતસર મૂછનો દોરો પણ ફૂટ્યો નથી. રાષ્ટ્રવાદના નામે હિટલરે બધાયને યુદ્ધના જ્વાળામુખીમાં હોમી દીધા હતા. આ બાજુ એમની પાસે કામ કરાવી રહેલો સાર્જન્ટ કાર્લ જર્મનો પ્રત્યે હદ બહારનું ખુન્નસ લઇને ફરે છે અને અતિશય આકરા પાણીએ છે. ઑર્ડર કરવા છતાંય પેલા છોકરાંવ ઊંચું ન જુએ કે જોઇતા અવાજમાં પ્રત્યુત્તર ન આપે તો એવી થપ્પડો મારે કે પેલાં બાળકો રીતસર રડી પડે.

પ્રોબ્લેમ નંબર ત્રણ. ડૅન્માર્ક માટે તે જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકો બલિના બકરાથી વિશેષ કંઈ જ નથી. એ જીવે કે મરે એમને સહેજ પણ ફરક પડતો નથી. એટલે જ આ ટીનેજર સૈનિકો પાસે વહેલી સવારથી સાંજ સુધી આ ખોફનાક કામ કરાવવાનું અને ઉપરથી એમને કંઈ કહેતા કંઈ જ ખાવાનું નહીં આપવાનું. કાલ મરતા હોય તો આજ મરે, પણ મરતાં મરતાં જે પાંચ-પચીસ સુરંગો કાઢતા જાય. સૈનિકો પાસે એક જ ઝાંખી આશા, કલાકની છના હિસાબે સુરંગો શોધીને ડિફ્યુઝ કરતા જાય અને પછીયે જીવતા રહે, તો ત્રણ મહિને એમને સ્વદેશ-ઘરે જવાની પરવાનગી મળે. એય ડૅનિશ આર્મી પોતાનું બોલેલું પાળે તો!

  • આ હતું આ ફિલ્મ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’નું પ્રિમાઇસ, તેની શરૂઆતની પ્રસ્તાવના. ડૉન્ટ વરી, ફિલ્મ આટલીland-of-mine-twin-digging લાંબી નથી. ફિલ્મ માત્ર દોઢ જ કલાકની છે અને અહીં લખી એ તમામ વાતો પહેલી વીસ મિનિટમાં જ પતી જાય છે. પરંતુ જેના માટે હું કહું છું કે ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યાઃ’ નહીં પરંતુ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ હોય છે તેનાથી આ આખી ફિલ્મ ભરચક છે. શરૂઆતમાં સૈનિકોને સુરંગ ડિફ્યુઝ કરવાની ટ્રેનિંગ આપવાનાં દૃશ્યોથી લઇને દરિયાઈ બીચ પર સુરંગ શોધવાની પ્રક્રિયા સુધીનું બધું રીતસર હૉરર સ્ટોરી છે. એકદમ ક્લોઝઅપમાં દેખાતા બાળસૈનિકો રેતીમાં સળિયો ખૂચાડતા જાય, અને પછી સુરંગ મળે તો તેને ડિફ્યુઝ કરવાની આખી પ્રોસેસ એ હદે ડરામણી છે કે આપણા દિમાગની નસો ટેન્શનથી ખેંચાઈ જાય. કેમ કે, કોઇપણ ક્ષણે પ્રચંડ બ્લાસ્ટ થઈ શકે છે. અને થાય છે પણ ખરા. એ બ્લાસ્ટ એવા અચાનક, એવા પ્રચંડ અને એવા રિયલિસ્ટિક રીતે થાય છે કે ઘરના સલામત વાતાવરણમાં બેસીને ફિલ્મ જોતા હોઇએ તોય આપણે થથરી જઇએ. અરે, સુરંગ શોધવાના કામમાં ક્યાંય ભૂલ થાય તો સજા પણ એવી મળે, કે તમે આ એરિયામાંથી બધી જ સુરંગો ખોદી કાઢી છેને? તો હવે એના પર ચાલીને કન્ફર્મ કરો! અને એ સૈનિકોની સાથે આપણી હાલત પણ ખરાબ થઈ જાય.
  • ધીમે ધીમે સુરંગો કાઢવાનું કામ શરૂ થાય છે અને તેમાં દર થોડી વારે ભયાવહ ટ્વિસ્ટ્સ આવતા રહે છે. ફિલ્મના ડૅનિશ ડિરેક્ટર Martin Zandvlietએ (‘ડન્કર્ક’ની જેમ) સૈનિકો વચ્ચે થતી ઉપરછલ્લી વાતો સિવાય ક્યાંય કોઈ સૈનિકની બૅકસ્ટોરી નાખી નથી કે એમના પરિવારોનાં દૃશ્યો બતાવ્યા નથી. પરંતુ ‘ડન્કર્ક’થી વિપરિત અહીં ફિલ્મમાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક એકદમ મિનિમમ રખાયું છે અને ક્યાંય લાઉડ-ઉત્તેજનાત્મક સાઉન્ડ ઇફેક્ટ્સ નખાઈ નથી. ફિલ્મની ગતિ પણ એકદમ શાંત અને એકધારી રખાઈ છે. એક જ ફ્રેમમાં ઘણો બધો વિસ્તાર આવરી લે તેવા લોંગ શૉટ્સનો ભરચક ઉપયોગ કરાયો છે. જે જોઇને આપણને ખબર પડે કે સાર્જન્ટ ક્યાંથી જીપ ડ્રાઇવ કરીને આવી રહ્યો છે, સૈનિકો સતત કેટલું ચાલે છે, ભેંકાર અને માઇન્સ સમાવીને બેઠેલો દરિયાકિનારો કેવડો છે વગેરે. એક તબક્કો વટાવ્યા પછી આપણને સુરંગોની હાજરી-એરિયા દર્શાવતી વાડ બેસાડેલો એ શાંત દરિયાકિનારો પણ ડરાવવા માંડે છે.
  • જેમ જેમ ફિલ્મ આગળ ચાલે છે, તેમ ભૂખથી તરફડતા, મોતને ભેટતા, ભયાનક તાવમાં સપડાતા, ક્યારેક આપઘાત કરવા સુધી પહોંચી જતા અને જીવતી લાશની જેમ સતત મોતની કાળી છાયા લઇને ફરતા એ ટીનેજર સૈનિકોની આપણને ચિંતા થવા માંડે. એ જ રીતે સાર્જન્ટની ક્રૂરતા પણ ઓસરતી જાય છે. એના અલ્ટ્રા પૅટ્રિયોટિઝમ-કટ્ટર દેશપ્રેમની નીચે રહેલો માણસ બહાર આવવા લાગે છે અને એને સામે રહેલા ટીનેજર સૈનિકોમાં દુશ્મનોને બદલે નિર્દોષ બાળકો દેખાવા લાગે છે. પરંતુ સાર્જન્ટ પણ એક જાયન્ટ મિકેનિઝમનો એક નાનકડો હિસ્સો માત્ર છે. એની હાલત સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી છે. એ જે રીતે જર્મન સૈનિકો સાથે ઉદ્ધતાઈથી વર્તતો હતો, એના ઉપરીઓ એની સાથે પણ કંઇક એવી જ રીતે વર્તે છે. એટલે એને તે બાળકો સાથે ગમે તેટલી દયા-માયા બંધાય તોય તે એમની પાસે મોતની વેઠ કરાવ્યા સિવાય ખાસ એમની મદદ કરી શકે તેમ નથી.
  • ત્યાં આસપાસ રહેતા લોકોનો પણ આ ટીનેજર સૈનિકો પ્રત્યેનો અપ્રોચ અને એમના ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ જોઇને આપણે હચમચી ઊઠીએ.
  • તે બાળકોમાંથીયે કોઈ ભય-ભૂખ-ટૉર્ચરથી થથરીને ભાંગી પડે છે, કોઈ બળવો પોકારે છે, કોઈ રડી પડે છે, કોઈ મનથી મરી પરવારીને ઝોમ્બીની હાલતમાં ફર્યા કરે છે, તો કોઈ પરિસ્થિતિને શાંત-સ્વસ્થ રહીને સ્વીકારે છે, પોતાનું મગજ ચલાવે છે અને સ્માર્ટ રીતે કામ પૂરું કરવાની તરકીબો પણ વિચારે છે. એક વૉર ડ્રામા ફિલ્મને છાજે એ રીતે આપણે તે અગિયારમાંથી અમુક ટીનેજરોની સાથે રહીએ છીએ, એમને થતી લાગણી આપણે પણ અનુભવીએ છીએ, એમની સાથે ઇમોશનલી અટૅચ થઈ જઇએ છીએ. અને એટલે જ તેમાંથી કોઇને કશું થાય તેનો આઘાત આપણું પણ કાળજું ચીરી નાખે છે. જોવાનું એ રહે છે કે આ ટીનેજર સૈનિકોમાંથી કેટલા બચે છે? એમનું શું થાય છે? એ લોકો સ્વદેશ પાછા જઈ શકે છે? સાર્જન્ટ કાર્લનો રાષ્ટ્રવાદ જીતે છે કે એની અંદર રહેલી માનવતા?
  • ફિલ્મના અંતે આપણને માહિતી અપાય છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત ભાગમાં ડૅન્માર્કના પશ્ચિમી દરિયાકિનારેથી આ રીતે બારુદી સુરંગો ખોદી કાઢવા માટે બે હજારથી પણ વધુ સૈનિકોને જોતરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં પુષ્કળ સંખ્યામાં બાર-પંદર-સત્તર વર્ષનાં બાળકો હતાં. તેમાંથી અડધોઅડધ સૈનિકો કાં તો સુરંગો ફાટવાને લીધે મૃત્યુ પામ્યા કે હાથ-પગ કે અન્ય અંગો ગુમાવીને કાયમ માટે પંગુ બન્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓ અને યુદ્ધમાં ભાગ ન લઈ રહેલા દુશ્મન દેશના લોકો સાથે માનવતાભર્યું વર્તન કરવા માટે રચાયેલા ‘જીનિવા કન્વેન્શન’નું આ કૃત્ય સદંતર ઉલ્લંઘન હતું, વૉર ક્રાઇમ હતો, પરંતુ જ્યાં વિજેતાઓનો જ ઇતિહાસ લખાતો હોય ત્યાં હારેલાઓનો કોણ ભાવ પૂછવાનું? એટલે જ બીજા વિશ્વયુદ્ધની વાતો નીકળે ત્યારે આ ખોફનાક ચૅપ્ટર ભાગ્યે જ ચર્ચાય છે.
  • અફ કોર્સ, આ ફિલ્મ એક્ઝેક્ટ ટ્રુ સ્ટોરી નથી, બલકે હકીકતમાં બનેલા ઘટનાક્રમ પર આધારિત છે. પરંતુ વાસ્તિવકતામાં બનેલી ઘટનાઓ આનાથી ખાસ અલગ નહીં હોય. કદાચ આ ફિલ્મ કરતાં ક્યાંય વધુ ભયાવહ હશે, કેમ કે તે રિયલ લાઇફમાં બની હશે.
  • અમે આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ નવેમ્બર, 2015માં ગોવા ખાતે યોજાયેલા ‘ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઑફ ઇન્ડિયા’ (IFFI)માં જોયેલી. એ પછી ફેબ્રુઆરી, 2017ના ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ’માં આ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ ‘બેસ્ટ ફોરેન ફિલ્મ’ની કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી, પરંતુ અસગર ફરહાદીની ઇરાનિયન ફિલ્મ ‘ધ સેલ્સમેન’ની સામે જીતી શકી નહીં.
  • ડૅનિશ-જર્મન ભાષામાં હોવા છતાં આ ફિલ્મ આપણા માટે યુદ્ધ અને માનવતા સાથે જોડાયેલી તમામ લાગણીઓ એટલી જ તીવ્રતાથી કમ્યુનિકેટ કરી દે છે. ફ્રિક્વન્ટ્લી આવતા ચહેરાઓના ક્લોઝઅપ્સ અને એ ચહેરા પર-એ આંખોમાં દેખાતી પીડા-ભય-નિરાશા જોવા માટે કોઈ ડાયલોગની જરૂર નથી. ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ જોવાની ઇચ્છા થાય તો આ ફિલ્મ ‘ટોરેન્ટ’ પર મસ્ત પ્રિન્ટ અને ઇંગ્લિશ સબટાઇટલ્સ સાથે આસાનીથી ઉપલબ્ધ છે. અહીંયા તેનું ટ્રેલર પોસ્ટ કર્યું છે.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

ફિલ્મનું ટ્રેલરઃ

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Dunkirk

  • dunkirk-poster-2349857-600x875વરસેક દિવસ પહેલાં ‘ડન્કર્ક’નું પહેલું ટીઝર બહાર પડ્યું ત્યારથી જ તન-બદનમાં ગલગલિયાં થવા શરૂ થઈ ગયેલાં કે લાવ્યો ભાઈ, નોલન પાછું કંઇક નવું લાવ્યો. અગાઉનો એકેય રેફરન્સ ખબર ન હોય અને ‘ડન્કર્ક’ નામને વિકિપીડિયામાં પણ સર્ચ કરવાની તસ્દી ન લીધી હોય તોય એટલું તો સાફ હતું કે આ કોઈ વૉર ફિલ્મ છે. હરોળબંધ પડેલી રાઇફલો પરથી પણ એ સમજાતું હતું કે આ દાયકાઓ પહેલાંના યુદ્ધની (મોસ્ટ્લી બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતની) વાત લાગે છે. જથ્થાબંધ સૈનિકોના મૃતદેહો પણ દેખાય છે, મતલબ કે વાત બહુ પૉઝિટિવ નથી. ટીઝરના છેલ્લા સીનમાં જેટ્ટી પર ખીચોખીચ ઊભેલા સૈનિકોમાંથી એક ઉપર જુએ છે, બૅકગ્રાઉન્ડમાંથી કંઇક ભેદી-ડરામણો સાઉન્ડ વધુ ને વધુ મોટો થતો જાય છે અને છેલ્લે બધા જ સૈનિકો જીવ બચાવવા માટે નીચા નમી જાય છે. એટલે મોસ્ટ્લી વિમાનમાંથી હવાઈ હુમલો થઈ રહ્યો છે. છતાં એક શંકા હતી, નોલનનું કંઈ કહેવાય નહીં. એ આકાશમાંથી કુછ ભી વરસાવી શકે. ખુદ એ જ સૈનિકો ટાઇમટ્રાવેલ કરીને પોતાની જ માથે પડે એવુંય બની શકે! જે હોય તે, ફિલ્મ માટે રાહ જોયા વિના છૂટકો નહોતો. આમેય નોલન બહુ ગણ્યાગાંઠ્યા મૅકર્સમાંનો એક છે જેની ફિલ્મ હીરો-હિરોઇનને કારણે નહીં પણ લોકો ડિરેક્ટરને કારણે જોવા માટે હડી કાઢે છે.
  • હવે રિલીઝ થયાના દિવસો પછી આ ફિલ્મ મોટાભાગના લોકોએ જોઈ નાખી છે અને એના વિશે એટલું બધું લખાઈ-ચર્ચાઈ ચૂક્યું છે કે ભાગ્યે જ કશું નવું આપી શકાય. છતાં ક્રિસ્ટોફર નોલનની આ જ ફિલ્મની ટેક્નિકની જેમ આપણે પણ ફર્સ્ટ પર્સન પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી વાત માંડીએ.સો, SPOILERS AHEAD…
  • ખબર નહીં એવું ક્યાંથી કોઇને લાગ્યું હશે ને ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યઃ’ની ઑવરક્વોટેડ લાઇન શોધાઈ હશે. મને તો કાયમ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ જ લાગી છે. કતલખાને જતાં પ્રાણીઓની જેમ જંગમાં ગ્લોરીના નામે વધેરાવા માટે જતા સૈનિકો, આડેધડ ગોળીબારથી વીંધાતાં શરીરો, ક્યાંક કોઈ સુરક્ષિત બંકર કે ઑફિસમાં બેઠેલા રાજનેતાઓની મુનસફીથી બરબાદ થઈ જતાં શહેરો અને આંસુ-લોહી પર રચાતી સો કોલ્ડ દેશપ્રેમ અને બહાદૂરીની દાસ્તાન. આમાં બીજાં જે ઍલિમેન્ટ્સ-રસ હોય તે, પરંતુ રમ્ય તો ખબર નહીં ક્યાં હોય છે! એમાંય ‘ડન્કર્ક’ (ઉચ્ચાર પ્રમાણે ‘ડંકર્ક’) તો હારની-પીછેહઠની-સર્વાઇવલની દાસ્તાન છે. છતાં વીસમી સદીના સૌથી ભયાવહ યુદ્ધની વચ્ચે આકાર લેતી કથા નવી ફ્રેશ સ્ટાઇલથી (ને પીછેહઠ, હારને પણ વિજયની જેમ) કેવી રીતે કહી શકાય તે જોવા માટે પણ ડન્કર્ક મસ્ટ વૉચ છે, પ્રિફરેબલી આઇમૅક્સ સ્ક્રીન પર (અફસોસ, મોટા ભાગના લોકોને તે એક્સેસિબલ નથી).
  • ડન્કર્ક ભલે 3D મુવી ન હોય, પણ એમાં ત્રણ ડાયમેન્શન્સ તો છે જ. જમીન, પાણી અને હવા. ત્રણ બાજુએ નાઝી સૈનિકોથી ઘેરાઈ ગયેલા એલાઇડ ફોર્સિસના ચારેક લાખ સૈનિકો, જેમની પાસે બચવા માટે હવે ફ્રાન્સના ડન્કર્કનો એક દરિયા કિનારો જ બચ્યો છે. સામે ઇંગ્લિશ ચૅનલનો છીછરો દરિયો ઘૂઘવે છે. ત્યાંથી ઇવેક્યુએશન માટે મદદ આવે તે પહેલાં દર થોડીવારે Luftwaffe/લુફ્ટવેફ-નાઝી એરફોર્સનાં ફાઇટર વિમાનો આવીને બોમ્બમારો-ગોળીબાર કરીને ચાલ્યાં જાય છે. સૈનિકો પાસે છુપાવા માટે કશું જ નથી, એટલે શાહમૃગની જેમ ઊંધું માથું કરીને સૂઈ રહેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. એવા દરેક હવાઈ હુમલામાં ડઝનબંધ સૈનિકો મરાય છે-ઘવાય છે, અને બાકીના ઊભા થઇ-કતારોમાં ઝોમ્બીની જેમ ઊભા રહીને ફરી પાછા મદદની રાહ જોવા માંડે છે. કોઈના ચહેરા પર કશા હાવભાવ નથી-માત્ર મોતની કાળી છાયા જ છે.છીછરો દરિયો મોટાં રેસ્ક્યુ જહાજોને ખમી શકે તેમ નથી અને બ્રિટિશ સરકાર પણ ફસાયેલા સૈનિકોને કાઢવા માટે વધુ જહાજો મોકલી શકે તેમ નથી (કેમ કે વર્ષ 1940નું છે, બીજું વિશ્વયુદ્ધ હજી શરૂ જ થયું છે, એટલે આગળના યુદ્ધ માટે સરંજામ બચાવી રાખવાનો છે અને આમેય ડન્કર્ક છોડ્યા પછી હથિયારોનો જંગી જખીરો નાઝીઓ પચાવી પાડવાના છે). ઉપરથી જે કોઈ જહાજો ત્યાં છે-જઈ રહ્યાં છે તેને પણ નાઝી વિમાનો બોમ્બમારાથી, સબમરીનથી છોડાતા ટોરપિડોથી કે દરિયાઈ સુરંગથી બ્લાસ્ટ કરીને ડૂબાડી રહ્યાં છે. એટલે દરિયાઈ મોરચેથી નાનકડાં સિવિલિયન જહાજો-યૉટ-ફિશિંગ બોટ વગેરેને સૈનિકોને બચાવીને પાછા લાવવાનું કામ સોંપાય છે.

    ત્રીજું પરિમાણ છે હવાઈ. બ્રિટિશ ‘રૉયલ એરફોર્સ’નાં ‘સ્પિટફાયર’ વિમાન નાઝી ફાઇટર વિમાનો સાથે દો-દો હાથ કરી, એમને તોડી પાડીને નીચે રહેલા સૈનિકો-રેસ્ક્યુ જહાજોને હવાઈ કવર પૂરું પાડે છે.

  • હવે નોલન હોય એટલે સિમ્પલ ચકા-ચકીની વાર્તા પણ એ આગળ-પાછળ તોડી-મરોડીને જ કહે. એ સ્ટાઇલ
    Bodega Bay
    ક્રિસ્ટોફર નોલન (ડાબે):માસ્ટર એટ વર્ક

    એણે અહીં પણ વાપરી છે. જમીન, હવા અને પાણી ત્રણેય નૅરેટિવ એકબીજાને સમાંતરે ચાલતાં રહે છે. એટલું જ નહીં, જમીનની કથા એક અઠવાડિયામાં, દરિયાની કથા એક દિવસમાં અને હવાઈ કથા એક કલાકમાં આકાર લે છે. એટલે લિટરલી કયું લશ્કર ક્યાં લડે છે તે વિશે માથું ખંજવાળવાનું કામ આપણું. વળી, આ ત્રણેય નૅરેટિવ તેમાં સામેલ પાત્રોના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી કહેવાયાં છે. એટલે એ લોકો જે જુએ, સાંભળે, અનુભવે એ જ આપણને પણ અનુભવાય. એમાંના કોઇને દુશ્મનના ચહેરા દેખાતા નથી, એટલે આપણને પણ આખી ફિલ્મમાં એકેય નાઝી સૈનિક દેખાતો નથી. ગોળીબાર થતો હોય તોય તે ગોળીઓ કોણ ચલાવી રહ્યું છે તે એમને કે આપણને ખબર ન પડે. છતાં આપણે પાત્રોની સાથે હોઇએ એટલે ફાઇટર પ્લેન દૂરથી નજીક આવી રહ્યું હોય તો તેનો સતત મોટો થતો જતો અવાજ આપણા કાનને પણ વીંધી નાખે. પાઇલટ (મોસ્ટ્લી ટોમ હાર્ડી, જે ‘બૅટમેન રાઇઝીઝ’ના ‘બૅન’ની જેમ માસ્ક પહેરી રાખે છે)ની જેમ આપણને પણ કોકપિટમાંથી અને નિશાન લેતી વખતે ટાર્ગેટના સર્કલમાંથી સામેનું દૃશ્ય દેખાય. દુશ્મનના વિમાનને વીંધી નાખ્યું હોય તોય તેમાંથી ધુમાડો નીકળે ત્યારે જ ખબર પડે કે ટાર્ગેટ હિટ થયું છે. નાઝી વિમાનમાંથી ગોળીબાર થાય ત્યારે કેમેરા માથું રેતીમાં નાખીને સૂતેલા સૈનિકની અત્યંત બાજુમાં હોય, જેથી નીચે પટકાતી ગોળીઓથી ઊડતી રેતી સૈનિકના ચહેરાની સાથોસાથ આપણને પણ ફીલ થાય, એ પણ 3D વગર.

  • ડન્કર્ક તેના પહેલા અને સૌથી બેસ્ટ સીનથી આપણને સીધા બોચીએથી પકડી લે છે અને વૉરઝોનમાં લાવીને મૂકી દે છે. કેટલાક ભૂખ્યા-તરસ્યા સૈનિકો કોઈ ભેંકાર ગામમાં ચાલતાં ચાલતાં કશુંક ખાવાનું, નળ ખોલીને પીવાનું પાણી કે કોઈ ઘરની બારીમાં રહેલી એશટ્રેમાંથી બચેલી સિગારેટ શોધી રહ્યા છે. આકાશમાંથી પ્રોપેગન્ડા પેમ્ફલેટ્સનો વરસાદ થાય છે, જેમાં એક નકશો દોરીને બતાવાયું છે કે, ‘તમે ત્રણેય તરફથી ઘેરાઈ ગયા છો ને ચોથી બાજુએ દરિયો છે. માટે બચવું હોય તો આત્મસમર્પણ કરી દો.’ ત્યાં જ ક્યાંકથી ગોળીબાર શરૂ થાય છે. અગેઇન ગોળીઓ કોણ ચલાવે છે, ક્યાંથી આવે છે કશી ખબર નહીં. સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગે છે, વન બાય વન મરતા જાય છે અને એક સૈનિક એક ઝાંપો કૂદીને બચવામાં સફળ રહે છે. એ આખા સીનમાં ‘ફિઅર ઑફ અનનૉન’ એની ચરમસીમાએ છે. એ હદનો ભય પછીની આખી ફિલ્મમાં ભાગ્યે જ ક્યાંય દેખાય છે.
  • ટેક્નિકલી ‘ડન્કર્ક’ ક્રિસ્ટોફર નોલનની સૌથી નાની (106 મિનિટની) ફિલ્મ છે અને સ્ક્રીનપ્લે પણ અત્યંત ટૂંકો છે. ફિલ્મમાં ડાયલોગ્સ પણ મિનિમમ છે. એટલે મોટાભાગની સ્ટોરી નોલને વિઝ્યુઅલ્સની મદદથી જ કહી છે. જે રીતે વિમાનમાંથી, બૉટમાંથી, પાણીની અંદર, આકાશમાં ચકરાવા લેતાં વિમાન, અફાટ દરિયામાં રહેલી અટૂલી બૉટ વગેરે શૂટ થયું છે તેનાં વર્ણન માટે શબ્દો નાકાફી છે. નોલને કઈ રીતે આ દૃશ્યોને તેના સ્ક્રીનપ્લેમાં લખ્યાં હશે અને કઈ રીતે એણે પોતાના સિનેમેટોગ્રાફર હોયતે વાન હોયતેમા (Hoyte van Hoytema)ને પોતાના દિમાગમાં રહેલાં આ દૃશ્યો સમજાવ્યાં હશે તે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ કૅસ સ્ટડી બની રહે તેમ છે.
  • ફિલ્મની સિંગલ લાઇન સ્ટોરી છે શક્ય તેટલા વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બ્રિટન પાછા લાવવા. આ ફિલ્મ સ્ટાન્ડર્ડ થ્રી-ઍક્ટ સ્ટ્રક્ચર નૅરેટિવ (સેટઅપ-કન્ફ્રન્ટેશન-રિઝોલ્યુશન)ને પૂરેપૂરી અનુસરતી નથી. તેમ છતાં તેમાંના બહુ બધા સીન એવા છે જે આ રીતે કન્સ્ટ્રક્ટ થયા છે. જેમ કે, કેટલાક સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગી રહ્યા છે, એ બચશે? બે સૈનિક ત્રીજા એક ગંભીર રીતે ઘાયલ સૈનિકને સ્ટ્રેચરમાં સૂવડાવીને રેસ્ક્યુ બૉટ તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે, ઉપરથી બોમ્બ ત્રાટકી રહ્યા છે, બૉટ પણ ઊપડી રહી છે, એ બંને સમયસર-સલામત રીતે પહોંચી શકશે? રેસ્ક્યુ જહાજમાં સહીસલામત પહોંચેલા સેંકડો સૈનિકો ચેનથી બ્રેડનો ટૂકડો ખાઈ રહ્યા છે, ત્યાં જ ટોરપિડો તે જહાજનું પડખું ચીરી નાખે છે, હવે? રૉયલ એરફોર્સનો ફાઇટર પાઇલટ ખોબો ભરાય એટલા બળતણમાં પણ નાઝી વિમાનને વીંધવાનું બીડું ઝડપે છે. એ વીંધીને બળતણ વિના સફળતાપૂર્વક લૅન્ડ કરી શકશે? એક ખાલી વહાણમાં બચવા માટે મરણિયા થયેલા સૈનિકો ભરાયા છે, બહારથી નાઝીઓ તેના પર ગોળીબાર કરીને ‘ટાર્ગેટ પ્રેક્ટિસ’ કરી રહ્યા છે, તેનાં છિદ્રોમાંથી પાણી વહાણમાં ભરાઈને તેને ડુબાડી રહ્યું છે. સૈનિકો પણ જીવ બચાવવા સ્વાર્થી બની ગયા છે. તે સૈનિકો બચી શકશે? આવા કેટલાય સીનને ફિલ્મમાંથી કાપીને જોવામાં આવે તો એકએક સ્વતંત્ર શૉર્ટફિલ્મ બની શકે તેમ છે.
  • નાઝી વિમાનોના અટૅક સિવાય ‘ડન્કર્ક’માં ક્યાંય જર્મન સૈનિકો આગળ આવી રહ્યા હોય એવું બતાવાયું નથી. એટલે કે સેન્સ ઑફ અર્જન્સી ક્યાંય નથી. છતાં આપણને એવું ફીલ થાય છે તેનું કારણ છે બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક. ઑસ્કર વિનર મ્યુઝિક ડિરેક્ટર હાન્સ ઝિમરે વારેઘડીએ કરેલો ઘડિયાળની ટિકટિકનો ઉપયોગ આપણને સતત કંઇક થશે તેવું ફીલ કરાવતો રહે છે. અલબત્ત, મ્યુઝિક ઘણે ઠેકાણે લાઉડ થઈ જાય છે, છતાં ફિલ્મમાં ભયનો માહોલ સર્જવામાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક હવા, પાણી અને જમીન ઉપરાંત ચોથું પરિમાણ બની રહે છે.
  • ફિલ્મ અત્યંત ટાઇટ છે, માત્ર 106 મિનિટની છે અને વિઝ્યુઅલ ટ્રીટ છે. બહુ બધા નેશનલ-ઇન્ટરનેશનલ ઇંગ્લિશ રિવ્યુઝમાં કહેવાયું છે તેમ આમાં ‘વૉર મુવીઝ’ ક્લિશૅ નથી (લિસ્ટ પણ ઑબ્વિયસ છેઃ સૈનિકોનાં ઘરની-પરિવારજનોની બૅકસ્ટોરી બતાવીને ઇમોશન્સ ઊભાં કરાયાં નથી, સૈનિકોનાં ક્ષત-વિક્ષત શરીરો નથી બતાવ્યાં, બે સૈનિકને યુદ્ધ પૂરું થયા પછી ‘હું તો ગામડે જઇને ખેતી કરીશ’ એવી વાતો કરતા નથી બતાવ્યા વગેરે. ટૂંકમાં ફિલ્મને સેન્ટિમેન્ટલ નથી કરાઈ. તેમ છતાં ફિલ્મનો વચ્ચેનો પૉર્શન મને ખાસ્સો રિપિટેટિવ લાગ્યો. ખાસ કરીને હવાઈ ડૉગફાઇટ અને રેસ્ક્યુ માટે આવી રહેલી સિવિલિયન બૉટનો પૉર્શન. એમાં પણ વધારાનો એક સબ પ્લોટ ઓલમોસ્ટ પરાણે ઘુસાડ્યો છે. નોલને ભલે પાત્રોને બદલે ઘટનાઓ કે ઑવરઑલ ઘટનાક્રમ પર ફોકસ રાખ્યું હોય, અને દરેક નૅરેટિવમાં સમ ખાવા પૂરતાં પાત્રો મૂક્યાં હોય કે એમનાં કોઈ નામ હોય, પરંતુ આ જ કારણને લીધે આપણે એકેય સૈનિકની કફોડી સ્થિતિ સાથે ઇમોશનલી કનેક્ટ થઈ શકતા નથી અને ફિલ્મ લગભગ ડૉક્યુમેન્ટરી બની રહે છે. નકશો કે જ્યોગ્રાફિકલ ડિટેલિંગ ન કરવા પાછળ નોલનનું લોજિક જે હોય તે, પણ આપણને તેનાથી એક્ઝેક્ટ લોકેશન અને એલાઇડ ફોર્સિસના હાથમાં રહેલા વિસ્તારનો ખ્યાલ આવતો નથી. કદાચ નોલનની ઇચ્છા એવી હશે કે આપણે ‘ઑપરેશન ડાયનેમો-ડન્કર્ક ઇવેક્યુએશન’ના વિકિપીડિયા પૅજની હિટ્સ વધારીને પછી જ ફિલ્મ જોવા જઇએ. ફિલ્મમાં માત્ર માંડ બેએક વખત જ બોલાય છે કે અહીં તો ચારેક લાખ સૈનિકો છે. ચર્ચિલે જેને ‘મિરેકલ ઑફ ડન્કર્ક’ કહેલું તેવા આ સમગ્ર રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં સવા ત્રણ લાખથી પણ વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બચાવી લેવાયેલા. એવા લાર્જ સ્કૅલની કોઈ ઇમ્પેક્ટ અહીં દેખાતી નથી. મતલબ કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશન કેટલું વિરાટ હતું તેનો ખ્યાલ આપણને આવતો નથી. માત્ર અમુક હજાર સૈનિકોને જ બચાવ્યા હશે એવું જ લાગે છે. ‘ડન્કર્ક’ પાછળ નોલનનો ઇરાદો જે હોય તે, પણ ફિલ્મ જોયા પછી એવી જ છાપ પડે કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં માત્ર બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચ સૈનિકો જ હતા. ‘ધ ગાર્ડિયન’ દૈનિકમાં સની સિંઘ નામના લેખકે પુરાવા સાથે આક્ષેપ કર્યો છે કે એ વખતે ત્યાં ભારત, મોરોક્કો, અલ્જિરિયા, ટ્યુનિશિયા સહિતના દેશોના સૈનિકો પણ ફસાયેલા હતા. નોલને કેમ બીજા કોઈ રંગની ચામડી ધરાવતા સૈનિકોને બતાવવાની તસ્દી ન લીધી? આમેય જે રીતે ફિલ્મ એક પૉઝિટિવ નોટ પર પૂરી થાય છે, જે રીતે ‘સર્વાઇવલ એ જ વિક્ટરી’ એવું બતાવવામાં આવ્યું છે, જે રીતે જીવતા પાછા ફરેલા સૈનિકોને હીરોનું વેલકમ મળે છે, ‘તમે જીવતા આવ્યા એ જ પૂરતું છે’ એવું કહેવાયું છે, જે રીતે વિન્સ્ટન ચર્ચિલની સ્પીચનો ઉપયોગ કરાયો છે… એ જોઇને લાગે કે ‘ડન્કર્ક’ બ્રિટનનો જય જયકાર કરવા માટે જ બનાવાયેલી બ્રિટિશ ફિલ્મ છે (છે જ જોકે, રાઇટર-ડિરેક્ટર-પ્રોડ્યુસર નોલન પોતે હાફ બ્રિટિશ છે, એની પત્ની ઍમા થોમસ બ્રિટિશ છે અને પ્રોડક્શન કંપની ‘સિન્કૉપી’ પણ બ્રિટિશ છે. નોલનની ફિલ્મની જેમ આ પણ જજમેન્ટલ થયા વિના એઝ અ મૅટર ઑફ ફેક્ટ!).
  • dunkirk-rylance
    માર્ક રાયલૅન્સ

    આમ તો આ ફિલ્મનો હીરો નોલન પોતે જ છે. છતાં કોઈ એક વ્યક્તિના પર્ફોર્મન્સ પર આંગળી મૂકવી હોય તો બિનધાસ્ત માર્ક રાયલૅન્સનું નામ આપી શકાય. સ્પીલબર્ગની ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ માટે ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ’ જીતનારા આ સિનિયર એક્ટરે એવું તો નહીં પણ એનાથી ખાસ ઊતરતું પણ નહીં એવું પર્ફોર્મન્સ આપ્યું છે. ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ના એક સીનમાં ટૉમ હૅન્ક્સ એને પૂછે છે કે, ‘આ લોકો (રશિયનો) તને ઇલેક્ટ્રિક ખુરશીમાં બેસાડીને પતાવી નાખશે. તને બીક નથી લાગતી?’ રાયલૅન્સ ભયંકર ઠંડકથી કહે છે, ‘એનાથી કંઈ વળવાનું છે?’ એવી જ ટાઢકથી એ અહીં પણ કહે છે કે, ‘ધેર ઇઝ નો હાઇડિંગ, સન.’ (‘યુદ્ધથી સંતાવાનો-ભાગવાનો કોઈ અર્થ જ નથી, દીકરા.’)

  • ‘ડન્કર્ક’ ઑબ્વિયસલી અફલાતૂન સિનેમા છે, પરંતુ તેને અત્યાર સુધીની બેસ્ટમબેસ્ટ વૉર કે વૉર બેઝ્ડ ફિલ્મની કેટેગરીમાં મૂકતાં મારો જીવ નથી ચાલતો. ક્લિશૅ બન્યા વિના પણ સંવેદના, યુદ્ધની ભયાનકતા અને સર્વાઇવલની ગાથાઓ કહેતી ચડિયાતી ફિલ્મો છે જ. ડન્કર્ક સર્વાઇવલ ખરું, વિક્ટરી નથી.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

ધ ગાઝી અટેક

ઉચ્છલ જલધિ તરંગ

***

ભારતના સૈન્ય ઇતિહાસમાં ભુલાયેલી ઘટનાને ફરીથી ઉજાગર કરતી આ થ્રિલિંગ વૉર ફિલ્મ ચૂકવા જેવી નથી.

***

ddddએક સારી થ્રિલર ફિલ્મ કેવી હોય? સાવ ટૂંકમાં કહેવું હોય તો આજે રિલીઝ થયેલી ‘ધ ગાઝી અટેક’ જેવી. કોઈ ખોટી ચરબી નહીં, ફાલતુ ગીતો નહીં, આડી-તેડી ગિમિકરી નહીં, સીધી એક જ મુદ્દાની વાત અને તેને જ વળગીને આગળ વધતી સ્ટોરી, 125 મિનિટનું પ્યોર ઍજ ઑફ ધ સીટ થ્રિલ. આપણે ત્યાં સબમરીનને કેન્દ્રમાં રાખીને કોઈ ફિલ્મ બની હોય તેવું યાદ નથી આવતું. હા. હૉલિવૂડમાં આ લિસ્ટ ખાસ્સું મોટું છે. હિન્દી અને તેલુગુમાં એકસાથે બનેલી ‘ધ ગાઝી અટેક’ એક સારી રીતે લખાયેલી, મસ્ત રીતે એક્ઝિક્યુટ થયેલી અને દેશભક્તિનાં ઇન્જેક્શન મારે તેવી નખશિખ થ્રિલર ફિલ્મ છે.

સારે જહાં સે શૂરવીર

લાંબા ડિસ્ક્લેમર અને અમિતાભ બચ્ચનના વોઇસ ઑવર સાથે શરૂ થતી આ ફિલ્મનું પ્રિમાઇસ ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના ત્રીજા યુદ્ધની જસ્ટ પહેલાંનું એટલે કે નવેમ્બર, 1971નું છે. પૂર્વ પાકિસ્તાન (અત્યારના બાંગ્લાદેશ) પર પોતાનો પંજો મજબૂત કરવા પાકિસ્તાને બંગાળની ખાડીમાં પોતાની ખૂફિયાગીરી વધારી. આટલું ઓછું ન હોય, તેમ આપણા એરક્રાફ્ટ કેરિયર ‘INS વિક્રાંત’ને તોડી પાડવાનો નાપાક મનસૂબો બનાવ્યો. પરંતુ આ મનસૂબો પાર પડે તે પહેલાં જ વચ્ચે આપણી સબમરીન ‘S21’ વચ્ચે આવી ગયેલી. INS વિક્રાંતને ઊની આંચ નહોતી આવી તે આપણને ખબર છે. પરંતુ તે કેવી રીતે બચ્યું (અને 1971ના યુદ્ધનો હીરો બન્યું) તેની ‘ફિલ્મી’ દાસ્તાન ‘ધ ગાઝી અટેક’ કહે છે. ‘ફિલ્મી’ એટલા માટે કે પાકિસ્તાની સબમરીન ‘PNS ગાઝી’ કેવી રીતે ડૂબી તેનો ઇતિહાસ વિવાદાસ્પદ છે. ભારત કહે છે કે આપણી નેવીના જાંબાઝ જવાનોએ ગાઝીને પેટાળભેગી કરી, તો પાકિસ્તાન કહે છે કે ઇન્ટર્નલ બ્લાસ્ટને કારણે ગાઝી નાશ પામી. ડિરેક્ટર સંકલ્પ રેડ્ડીએ આ બનાવનું આપણને માફક આવે તેવું ઇન્ટરપ્રિટેશન કરીને ફિલ્મ પેશ કરી છે. હા, ફિલ્મમૅકર્સે કોઈ ચોક્કસ પુસ્તકનો સંદર્ભ લીધો છે કે કેમ તેનો ઉલ્લેખ કર્યો હોત તો વધુ સારું થાત.

જેના માટે ‘વૉર ફિલ્મ’ શબ્દપ્રયોગ કરવો ગમે તેવી આ ‘ધ ગાઝી અટેક’માં પણ દરેક થ્રિલર ફિલ્મની જેમ ધીમે ધીમે થ્રિલ માઉન્ટ થતું જાય છે અને છેલ્લે છેક ચરમસીમાએ પહોંચે છે. તે ઉપરાંત બીજાં ઘણાં સબપ્લોટ્સ-લૅયર્સ-ઘર્ષણ તેમાં સમાંતરે ચાલતાં રહે છે. જેમ કે, ભારત-પાકિસ્તાન અને તેની સબમરીનો વચ્ચેનું ઘર્ષણ, પૂર્વ પાકિસ્તાની શાસકો અને બાંગ્લાદેશની મુક્તિ માટે લડતા વિદ્રોહીઓ વચ્ચેનો સંઘર્ષ, રાજકારણ અને સૈન્ય વચ્ચેનો સંઘર્ષ, યુધિષ્ઠિરની જેમ ધર્મ એટલે કે નિયમોને વળગીને ચાલવાનો અને શ્રીકૃષ્ણની જેમ પરિસ્થિતિ પારખીને વર્તતાં પાત્રો વચ્ચેનો સંઘર્ષ, એક સૈનિકની અંદર ચાલતો દ્વંદ્વ, સિસ્ટમ અને સ્પોન્ટેનિટી વચ્ચેનો સંઘર્ષ, પરિવાર અને દેશની ફરજો વચ્ચે વહેંચાયેલા સૈનિકની વિવશતાનો દ્વંદ્વ, માણસ અને આસપાસની કુદરતી પરિસ્થિતિની વિષમતા વચ્ચેનો સંઘર્ષ, દુશ્મનોનો ખાત્મો બોલાવવાનો અને સિદ્ધિની લાલચ વિના શહીદી વહોરવાનો સંઘર્ષ, છતાં જીવના જોખમે પણ નિર્દોષનો જીવ બચાવવાનો સંઘર્ષ…

આમ તો વર્લ્ડની બેસ્ટ વૉર ફિલ્મો જોવાના-વૉર લિટરેચર વાંચવાના શોખીનો માટે આ ફિલ્મની વોકેબ્યુલરી જરાય નવી ન લાગે. તેમ છતાં ‘ધ ગાઝી અટેક’ જોયા પછી તમારા શબ્દભંડોળમાં INS (ઇન્ડિયન નેવી શિપ), PNS (પાકિસ્તાન નેવી શિપ), સબમરીન, મૅનુવર, ટોરપિડો, ટોરપિડો કી, લોંગિટ્યુડ-લેટિટ્યુડ (અક્ષાંશ-રેખાંશ), ડાઇવ, પૅરિસ્કોપ, મર્ચન્ટ શિપ, બૅટરી રૂમ, સ્ટારબોર્ડ, વૉટરમાઇન જેવા શબ્દો કાયમ માટે સામેલ થઈ જશે. પ્લસ હોલ્ડ ફોર સપોર્ટ, મ્યુટિની, કમાન્ડ, ફાઇરિંગ રેન્જ, સોનાર સિગ્નલ્સ, ઇમર્જન્સી ડ્રિલ, ઍનિમી પોઝિશન, ટ્રેપ, ચેન્જ ઑફ કોર્સ વગેરે શબ્દપ્રયોગો પણ કાને પડશે. ઇવન પારાદીપનું નામ પણ લાંબા સમયે મીડિયામાં સાંભળવા મળ્યું છે.

ડિરેક્ટર સંકલ્પ રેડ્ડીએ આ ફિલ્મ માટે કરેલું રિસર્ચ દેખાઈ આવે છે. એટલે જ ક્યાંય કશું નકલી નથી લાગતું. એક સબમરીન, તેની અંદરના વિભાગો, તેમાં ચાલતું કામકાજ, સબમરીનની અપ-ડાઉન ડાઇવ, દરિયાના પેટાળમાં 350-380 મીટર નીચે ગયા પછી અનુભવાતું પાણીનું પ્રચંડ દબાણ અને તેને કારણે સબમરીન પર થતી અસર, ટોરપિડો ફાયર કરવા માટે કેટલી બૅટરી જોઇએ, સબમરીનની દીવાલ પર થમ્પિંગ-હમિંગ કરવાથી- વાઇબ્રેશન પેદા કરવાથી બહારની માઇન બ્લાસ્ટ થઈ શકે કે કેમ, સોનાર સિગ્નલ્સ સાંભળતાં પહેલાં કાન સાફ કરવાનો પ્રોટોકોલ હોય વગેરેમાં ક્યાંય ફિલ્મી એલિમેન્ટ દેખાતું નથી. અલબત્ત, તેમાં કેટલી ક્રિએટિવ લિબર્ટી લેવાઈ છે તે તો કોઈ ડિફેન્સ એક્સપર્ટ જ કહી શકે. પરંતુ ફિલ્મમાં બધું જ એકદમ રિયલ લાગે છે એ ચોક્કસ છે.

ફિલ્મમાં કે. કે. મેનન જ્યોર્જ પૅટનની ‘વૉર એઝ આઈ ન્યુ ઇટ’ બુક વાંચતો હોય અને હજુ આગલા વર્ષે જ (1970માં) પૅટન પર બનેલી ફિલ્મને ઑસ્કર મળ્યો હોય, તે બધી વાતો ઑથેન્ટિસિટીમાં કરાયેલું બારીક નકશીકામ છે. પાકિસ્તાની સાઇડ પણ આપણી રેગ્યુલર મસાલા ફિલ્મોથી વિપરિત ડફોળ અને કટ્ટર નથી બતાવાઈ. બલકે, પાકિસ્તાની કમાન્ડર મોટેભાગે ખાસ્સા ઇન્ટેલિજન્ટ નિર્ણયો લે છે, સામી ફાઇટ આપે છે અને ટેન્શન બિલ્ડઅપ કરે છે. લગભગ આખી ફિલ્મ સબમરીનની અંદર હોવા છતાં ક્યાંય ક્લસ્ટરોફોબિક-બંધિયારપણું ફીલ નથી થતું તેને આ ફિલ્મની સિનેમેટોગ્રાફીનો એક પ્લસ પોઇન્ટ ગણી શકાય.

સિનેમેટિક દેશભક્તિ

પાકિસ્તાની સાઇડ જોશ જગાવવા પોતાના પોપ્યુલર સોંગ ‘જીવે જીવે પાકિસ્તાન’નો ઉદઘોષ કરે, તો આપણે ત્યાં રાષ્ટ્રગીત ગવાય. જોકે ત્યાં મને સહેજ ખૂંચ્યું. પાણીની અંદર ફટાફટ દોડતી આ થ્રિલર સબમરીન રાઇડમાં ઓલરેડી દેશભક્તિનું એલિમેન્ટ ભરપુર છે. તેમાં આખેઆખું રાષ્ટ્રગીત અને ‘સારે જહાં સે અચ્છા’ નાખીને ફિલ્મનો ફ્લો બ્રેક કરવાની કશી જરૂર નહોતી. ઉપરથી બીજી વખત રાષ્ટ્રગીતનું ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ વર્ઝન પણ નખાયું છે. ભારત સરકારની સત્તાવાર વેબસાઇટમાં વર્ષોથી લખાયેલું છે અને ત્રણેક દિવસ પહેલાં સુપ્રીમે પણ ફરી પાછું કહ્યું કે ફિલ્મના ભાગરૂપે જો રાષ્ટ્રગીત પ્લે થયું હોય તો અધવચ્ચે ઊભા થવાની જરૂર નથી, કેમ કે આવું કરીને તમે અન્ય લોકો માટે અડચણ પેદા કરો છો. એ વખતે તમે બેઠા રહો તો રાષ્ટ્રગીતનું કોઈ જ અપમાન નથી થતું. છતાં ‘દંગલ’ હોય કે આ ‘ધ ગાઝી અટેક’ લોકો અધવચ્ચે ઊભા થઇને આખો સ્ક્રીન બ્લોક કરી મૂકે છે. થોડા પ્રેક્ટિકલ થવામાં કોઈ દેશદ્રોહ નથી. આશા રાખીએ કે હવે આ મુદ્દે થિયેટરોમાં ક્યાંય બબાલ ન થાય.

અહીં સબમરીનની અંદર ત્રણ મુખ્ય અધિકારીઓ વચ્ચે સર્જાતું ઘર્ષણ, રાણા દગ્ગુબતીની અક્ષય કુમાર સ્ટાઇલની હીરોગીરી વગેરે થોડું વધારે પડતું લાગે છે. ધારો કે દરિયાની અંદર કોઈ સૈનિક શહીદ થાય, તો તેના મૃતદેહ સાથે શું કરવામાં આવે તે સવાલ આ ફિલ્મ જોયા પછી ઉપસ્થિત થશે. હા, ફિલ્મની નબળી સ્પેશ્યલ ઇફેક્ટ્સ આંખને ખૂંચે છે અને કમ્પ્યુટરથી ઉમેરી હોવાનું સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે.

વૉર હીરો

‘ધ ગાઝી અટેક’માં કોઈ ‘ખાન’ કે ‘કુમાર’ નથી, એટલે ‘હીરો’નો રોમેન્ટિક સાઇડ ટ્રેક નાખવાની કે એને ડ્રીમ સિક્વન્સમાં નાખીને ગીત ગવડાવવાની જરૂર પડી નથી. હા, ફિલ્મમાં તાપસી પન્નુ છે, પણ એ બિચારી ડાહીડમરી થઇને લિટરલી એક ખૂણામાં બેસી રહે છે (બાય ધ વે, આજે તાપસીનાં એકસાથે બે મુવી રિલીઝ થયાં છે). બાકી એઝ ઓલ્વેઝ કે.કે. મેનન તો મિસ્ટર ડિપેન્ડેબલ છે જ, પ્લસ અતુલ કુલકર્ણી અને રાણા દગ્ગુબતી (ઉર્ફ ‘ભલ્લાલદેવ’) પણ જરાય ઓવરએક્ટિંગ કર્યા વિના ઇમ્પ્રેસ કરે છે. હા, આ ફિલ્મમાં એક નાનકડી ભૂમિકામાં સ્વર્ગસ્થ ઓમ પુરી દેખાય છે. ઇન ફૅક્ટ, આખી ફિલ્મ એમને જ અર્પણ કરવામાં આવી છે. ફિલ્મમાં અન્ય નાનકડી ભૂમિકાઓમાં દક્ષિણના અભિનેતા નાસર અને ઘણા સમયે દેખાયેલા મિલિંદ ગુણાજી પણ છે. જોકે એમનું પણ મુંહ દિખાઈ સિવાય કોઈ કામ નથી.

ચાલો, પેટાળની સફરે

એક તો આપણે ત્યાં ભાગ્યે જ વૉર ફિલ્મ બને છે અને જે બને તે એકદમ ફિલ્મી હોય છે. ત્યારે થ્રિલના મામલે જરાય મોળી ન પડતી ‘ધ ગાઝી અટેક’ વૉર ફિલ્મોના રસિયાઓએ જરાય ચૂકવા જેવી નથી. બાળકોને પણ ઍજ્યુકેશનના હેતુસર આ ફિલ્મ અવશ્ય બતાવવી જોઇએ.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.