Oxford Book Store, Darjeeling

1દાર્જીલિંગનાં ‘સાઇટ સીઇંગ’ના ફિક્સ્ડ પોઇન્ટ્સ, હેરિટેજ ‘ટોય ટ્રેન’ અને શોપિંગમાંથી ટાઇમ કાઢીને મૉલ રોડ કહેતા નેહરુ રોડ પર ટહેલવા નીકળો એટલે રોડના સામેના છેડે એક જબરદસ્ત ચોક આવે. ત્યાં એને ‘ચૌરસ્તા’ નામ અપાયું છે. ચીનના ‘ટિયાનનમેન સ્ક્વેર’ કરતાં સહેજ જ નાનો હશે! એયને મોટો ચોક, ચોકના એક છેડે વિશાળ એમ્ફિ થિયેટર, તેને અડીને અમદાવાદના કોઈ મલ્ટિપ્લેક્સ કરતાં જરાક મોટો સ્ક્રીન (જેના પર ટાટા સ્કાય કૃપાથી IPL ચાલતી હોય). અમે ગયાં ત્યારે કોઈ બંગાળી ફિલ્મના શૂટિંગ માટે દુર્ગાપૂજાનો વિશાળ પંડાલ ઊભો કરવાનું કાર્ય જોરશોરથી ચાલી રહ્યું હતું! ચોકની વચ્ચે ઘોડેસવારી કરાવનારાઓ રોકડી કરી લેવાની ફિરાકમાં હોય. સમગ્ર મૉલ રોડ અને ચૌરસ્તા પર વાહનોને નો એન્ટ્રી એટલે આખો વખત ‘હેપ્પી સ્ટ્રીટ’ જ ચાલતી હોય! તમે ચાહો તો મહાકાલ માર્કેટમાં ગરમ કપડાં જોઈ શકો, સ્ટ્રીટ વેન્ડર પાસેથી મોમો-ચાઉમીન-એગ રોલ ખરીદીને પેટમાં પધરાવી શકો કે પછી ચોકની બાઉન્ડરીએ બેસાડેલા બાંકડાઓ પર બેસીને શાંતિથી બ્લેક ટીની ચુસ્કીઓ લેતાં લેતાં આંખ સામેના આઈ મેક્સ દૃશ્યને દિમાગની મેમરીમાં ભરી શકો. આ બધુંય કરી લીધા પછી મારી આંખો ફોકસ થઈ સામે આવેલી પહાડી સ્ટાઇલની લીલા રંગની એક દુકાન પર. નામ હતું, ‘ઓક્સફર્ડ બુક્સ એન્ડ સ્ટેશનરી કંપની’. એકઝાટકે મોમોને મોંમાં ઓરીને ને પેન્ટની પાછળ હાથ લૂછીને સ્લો મોશનમાં હડી કાઢતો પહોંચી ગયો ત્યાં અંદર.
 
કસમથી કહું છું, બાજુમાં ચાર-પાંચ સારા લેખકોનાં પુસ્તકોની થપ્પી કરી રાખી હોય તો વાંચીએ નહીં તોય, કંઇક સારા લોકોની સોબતમાં છીએ એવી ટાઢક તો જરૂર થાય! જ્યારે અહીં તો ઉમળકાથી રડી પડીએ એટલો વિરાટ પુસ્તકોનો સંસાર મારી આંખ સામે હિલ્લોળા લઈ રહ્યો હતો. ભોંયતળિયાથી લઇને લિટરલી છતને અડે ત્યાં સુધી પુસ્તકો જ પુસ્તકો. ટ્રાવેલ અને એમાંય હિમાલયને કેન્દ્રમાં રાખીને લખાયેલાં પુસ્તકોનું જે વૈવિધ્ય ત્યાં હતું તે અત્યાર સુધી બીજે ક્યાંય જોયું નથી. ઇન્ટરનેટ ફેંદતાં જણાયું કે પહાડી સ્ટાઇલમાં બંધાયેલો આ સ્ટોર એટલિસ્ટ છ દાયકાથી ત્યાં ઊભો છે. ઇવન ત્યાંના સ્ટાફમાં પણ ચચ્ચાર દાયકાથી કામ કરતા માણસો મળી આવે. સ્ટોરની સજાવટ કે પ્રેઝન્ટેશનને બદલે પુસ્તકો જ ત્યાં કેન્દ્રમાં હતાં. બહાર સ્વેટરોની દુકાનમાં જેટલી ભીડ હતી તેના દસમા ભાગના લોકો પણ આ સ્ટોરમાં નહોતા. શૉપની અંદર એક પ્લેકાર્ડ પણ ઝૂલતું હતું, ‘વોન્ટેડ બ્રાઉઝર્સ, નો એક્સપિરિયન્સ રિક્વાયર્ડ.’ થોડી ખિન્નતા થઈ, પણ ત્યાં પ્રાઇમરી સ્કૂલની બે ટબુડીઓ જે રીતે પેંગ્વિન ક્લાસિક્સની એક પછી એક બુક હાથમાં લઇને એના વિશે ચર્ચા કરી રહી એ જોઇને હૈયે કાંચનજંઘા પર્વતનો મસ્ત ઠંડો બરફ પડ્યો.
 
શહેરી ચકાચૌંધથી દૂર નાનકડા સ્થળે આવો જબરદસ્ત બુક સ્ટોર જોઇને મને ગાડું ભરીને અદેખાઈ પણ આવી ગઈ કે મારા શહેરમાં આવો સ્ટોર કેમ ન હોય? (હા, અહીંયા ‘ક્રોસવર્ડ’ છે, બટ એ ઓક્સફર્ડ જેવા ડેડિકેટેડ સ્ટોરની વાત જ અલગ છે.) જો હોય તો હું મંદિરે જવાની નિયમિતતાથી ત્યાં આંટાફેરા કરતો રહું.
 
એ સ્ટોરમાં થોડી વારમાં તો હું ભૂલી ગયો કે હું ક્યાં છું. મારા ફેમિલી મેમ્બર્સને ખબર છે કે આના દિમાગની રેકર્ડમાં પિન એક ઠેકાણે ચોંટે પછી આગળ ખસવી મુશ્કેલ છે. એટલે ખૂબ બધું ચાલીને પણ એ લોકો ત્યાં ખાસ્સી વાર ટહેલતાં રહ્યાં અને મને અંકલ સ્ક્રૂજની જેમ પુસ્તકોના એ કુબેર ભંડારમાં ડૂબકીઓ મારવા દીધી (આમેય મને પરાણે ખેંચ્યો હોત તો ૩૫ વરસનો ઢાંઢો જમીન પર બેસીને પગ પછાડતો કજિયો કરતો હોય એ થોડું સારું લાગે?!).
 
બહાર અંધારું થવા માંડ્યું એટલે મને યાદ આવ્યું કે હજી હોટેલ પર પણ જવાનું છે. પરંતુ ખાલી હાથે તો એ મસ્ત સ્ટોરમાંથી કેવી રીતે નીકળાય? વળી, નવી મીઠી મૂંઝવણ શરૂ થઈ, કઈ બુક ખરીદવી? બધું જ ખરીદવા જેવું લાગે! કોઈ બુક હાથમાં લઇએ ત્યાં આપણો મિડલક્લાસ આત્મા પોકારી ઊઠે, ‘અલ્યા, આ બુકમાં તો એમેઝોન પર ૩૬ ટકા ડિસ્કાઉન્ટ છે!’ ખાસ્સી ગડમથલ કર્યા પછી થયું કે આમ તો મારો પાર જ નહીં આવે, હવે બ્રહ્માસ્ત્ર જ ચલાવવું પડશે. એ બ્રહ્માસ્ત્ર એટલે વન એન્ડ ઓન્લી ‘ધ રસ્કિન બોન્ડ’. ક્યારેય કોઇને, કોઇપણ ઉંમરની વ્યક્તિને ગિફ્ટમાં પુસ્તક આપવું હોય અને કયું પુસ્તક આપવું એ કન્ફ્યુઝન હોય તો બિનધાસ્ત રસ્કિન બોન્ડની કોઇપણ બુક આપી દેવાની. ‘તેરા વચન ન જાયે ખાલી’ની જેમ એને પસંદ પડશે જ પડશે.
 
2અને આમેય રસ્કિન બોન્ડ રહ્યા પહાડી માણસ. હિમાલયની ગોદમાં જ ઉછર્યા છે અને દાર્જીલિંગ જેવા જ મસૂરી પાસેના લેન્ડોરમાં તેઓ વસ્યા છે. પહાડી લાઇફ પર એમના જેવું આહલાદક ભાગ્યે જ બીજું કોઈ લખી શકે. પ્લસ, મસૂરીના આવા જ મૉલ રોડ પર આવેલા ‘કેમ્બ્રિજ બુક ડેપો’માં દર શનિવારે બોન્ડ સાહેબ શિરકત કરે છે અને એમના ચાહકો એમની રાહ જોઇને જ ઊભા હોય છે. એટલે મેં પસંદ કરી રસ્કિન બોન્ડની સંસ્મરણાત્મક બુક ‘સીન્સ ફ્રોમ અ રાઇટર્સ લાઇફ’. એમણે આ બુક પાછી મને ડેડિકેટ કરી છે, મીન્સ કે, એમણે અર્પણના પેજ પર ‘ફોર યુ, માય જેન્ટલ રીડર’ એવું લખ્યું છે! ઉપરથી દાર્જીલિંગના એ ‘ઓક્સફર્ડ બુક સ્ટોર’માંથી ખરીદ્યાની નિશાની તરીકે બુકમાં ત્યાંનો સ્ટેમ્પ અને ચાના બગીચાથી લહેરાતું એક લીલુંછમ બુકમાર્ક પણ છે. આજથી બે-ચાર દાયકા પછી જ્યારે આ બુકનાં પાનાં પર હાથ ફેરવીશ ત્યારે ઉપર લખેલી આખીયે વાત એટલી જ તીવ્રતાથી સજીવન થઈ જશે!34

 
લોંગ લિવ બુક્સ, લોંગ લિવ ધ રીડર!
હેપ્પી વર્લ્ડ બુક ડે.
Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.
Advertisements

Breakfast Longing

આજકાલ કરતાં અમદાવાદમાં બાર વર્ષ થયાં (ના, આ કોન્ગ્રેચ્યુલેશન્સ ઉઘરાવવાની પોસ્ટ નથી!). વાળમાં ચોંટેલી ચ્યુઇંગગમની જેમ ચીપકી ગયેલા આ શહેર સાથે મારો લવહેટનો વહેવાર ચાલતો રહે છે. આ શહેરની મને ન ગમતી એકાદ કરોડ બાબતો પૈકીની બે એટલે અહીંનું એક્સ્ટ્રીમ વેધર અને શહેરનો ADHDના પેશન્ટ જેવો રેસ્ટલેસ સ્વભાવ. સવારના સાતેક વાગ્યાથી રાત્રે બાર વાગ્યા સુધી લોકો સતત ક્યાંક જવા માટે ભાગતા જ હોય. પહેલી વાર ગોવા ગયેલો ત્યારે બે મિનિટ તો પણજીની રોડસાઇડે ઊભા રહીને મેં ટ્રાફિક જોયેલો. રીતસર સ્લોમોશનમાં ચાલતાં વાહનોમાં કોઇને ક્યાંય પહોંચવાની ઉતાવળ જ નહીં. ઇવન તમે રસ્તાની વચ્ચે આવી જાઓ કે કોઈ વાહનને ઊભા રહેવું પડે, તોય બીજી જ સૅકન્ડે હૉર્ન મારીને ચેંચેંપેંપેં કરવાની ફિતરત પણ નહીં. આગળના ટ્રાફિકને શાંતિથી ક્લિયર થવા દે. ડિટ્ટો હિલસ્ટેશનોમાં પણ એવું. એક શાંત સોફ્ટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ પીસની જેમ દિવસ શરૂ થાય અને સૂધિંગ રોમેન્ટિક સોંગની જેમ આગળ વધતો રહે. જ્યારે અમદાવાદમાં દિવસ સીધો ક્રેસેન્ડોથી જ શરૂ થાય અને એનાથીયે ઊંચા નૉટ્સ પર પહોંચવાની ટ્રાય કરતો રહે.

એમાં ક્યારેક બહાર અર્લી મોર્નિંગ બ્રેકફાસ્ટનું વિચારીએ તો આખું ‘ઝોમેટો’ ઊલેચી નાખીએ પણ ફાઇવસ્ટાર હૉટેલોને બાદ કરતાં કોઈ સારા ઑપ્શન જ ન મળે. હા, ઑફિસોવાળા એરિયાની આસપાસ કામચલાઉ ખાઉગલીઓ ફૂટી નીકળી હોય, પણ ત્યાં ઊભા રહીને ખાતા કૉર્પોરેટ એમ્પ્લોયીઝને જોઇએ લાગે કે ‘પેટનો ખાડો પૂરવો’ એ કહેવત જેણે પણ બનાવી હશે એ માણસ ટાઇમટ્રાવેલ કરીને અમદાવાદ આવ્યો હોવો જોઇએ. ૪૫-૪૮ ડિગ્રી સે. ભઠ્ઠીમાં વડાપાઉં, ચોળાફળી, દાળવડાં, ગાંઠિયા, પૌંઆ, ઇડલીના નામે નાયલોનનો ડૂચો અને સાંભારના નામે ખારું-તીખું પાણી ખાતા, સોરી ગળચતા લોકોની હોજરી વિશે વિચારીએ તો લાગે કે ‘અસહિષ્ણુતા’ની બૂમો પાડનારા ખરેખર ખોટ્ટાડા છે. અને દરેક વસ્તુની ઉપર ચીઝના ડુંગરા (‘ચીઝ ઇડલી’, કેન યુ બિલીવ?!). જપાનીઓએ ચા પીવા, જાજરૂ જવાથી લઇને આત્મહત્યા (સેપ્પુકુ, હારાકીરી) કરવાની પણ વિધિઓ બનાવી હતી. અહીંયા ત્રણેયની ભેળસેળ થઈ ગઈ હોય એવું લાગે.

ઇરાની, ઉડીપી કૅફેની જેમ જેની પોતાની એક પર્સનાલિટી હોય, કાઉન્ટરની પેલે પાર ઊભીને બધાં જ ટેબલો પર નજર રાખતી વ્યક્તિએ ફિલ્મની જેમ નજર સામે એક સ્થળેથી આખી બદલાતી દુનિયા જોઈ હોય (જે પોતાને ત્યાંના ટેસ્ટ અને ક્વૉલિટી બાબતે પઝેસિવ હોય), જ્યાંના માલિક અને આવતા લોકો એકબીજાને ઓળખતા હોય, ગ્રાહક પ્રત્યે ‘જે છે તે આ છે’ ટાઇપનો એટિટ્યુડ ન હોય, જ્યાં ફ્રી વાઈફાઈની બબાલ ન હોય, બહાર ઊછળતા સ્ટ્રેસના મહાસાગરની વચ્ચે જે મૅડિટેશનના ટાપુ જેવી હોય એ ટાઇપની જગ્યાઓ અહીં બહુ ઓછી છે. ના, CCD ટાઇપનાં સો કૉલ્ડ અર્બન, કૃત્રિમ ઠંડક અને ઘોંઘાટિયા મ્યુઝિકવાળાં હાડોહાડ આર્ટિફિશિયલ કૅફે આમાં ક્વૉલિફાય ન થાય (જ્યાં ગ્રાહક હોય તો જસ્ટિન બીબર વાગે અને ગ્રાહકો ન હોય, તો તરત જ ‘ઝી સિનેમા’ પર ‘ફૂલ ઔર અંગાર’ મુકાઈ જાય). મારી સાથે ડિસઅગ્રી થતા લોકો પાસે પોતાનાં લોકેશન્સ હશે, પણ જગ્યાઓ, ત્યાં પિરસાતી વાનગીઓ પાસેથી મારી અપેક્ષા વધારે હોય છે, જે પૂરી નથી થતી.

મન થાય છે કે રસ્કિન બોન્ડ અને બહેરામ કોન્ટ્રાક્ટર (‘બિઝી બી’)નાં લખાણોમાં કૂદકો મારીને ગાયબ થઈ જાઉં અને પછી ક્યારેય બહાર જ ન નીકળું!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.