પૅડમેન

સુપરહીરો હૈ યે પગલા!

***

રેટિંગઃ સાડા ત્રણ સ્ટાર (***1/2)

5a1e12a16bd08-image

  • ‘પૅડમેન’ની વાત શરૂ કરતાં પહેલાં થોડા આંકડાઃ ભારતની 88% મેન્સ્ટ્રુએટિંગ સ્ત્રીઓ સેનિટરી પૅડ્સનો ઉપયોગ નથી કરતી. 70% સ્ત્રીઓને તે પોસાતાં જ નથી. એટલે જ એમનામાં ‘રિપ્રોડક્ટિવ ટ્રેક્ટ ઇન્ફેક્શન’નો દર 70% જેટલો ઊંચો છે. બોરિંગ ફિગર્સ છે, પણ અલાર્મિંગ છે. ત્યારે એક ફિલ્મ બનાવવા માટે આ પર્ફેક્ટ સબ્જેક્ટ છે.
  • વિરોધાભાસોથી ભરેલા આપણા દેશનો ગજબ વિરોધાભાસ એ પણ છે કે અહીં ખૂન, બળાત્કાર, કૌભાંડોની વાત સાંભળીને કોઇને આઘાત નથી લાગતો, પણ મેન્સ્ટ્રુએશન, સેનિટરી પૅડ્સ, કોન્ડોમ આજે પણ કમ્પ્લિટલી ટૅબૂ સબ્જેક્ટ્સ છે.
  • ટેલિવિઝન એડ્સમાં જેને ‘ઉન દિનોં મેં’ અને ‘મુશ્કિલ દિનોં મેં’ કહે છે, એની વાત આજે પણ આપણે ત્યાં મોટાભાગનાં ઘરોમાં ખૂલીને થતી નથી. ચાર દિવસ ઘરની સ્ત્રીઓ ‘અડેલી બેસે’, ‘માસિક ધર્મ’ આવે અને એ જાણે કોઈ ઇબોલાની દર્દી હોય એમ એમને એક ખૂણામાં ધકેલી દેવામાં આવે. બધી વાતમાં બને છે એમ, સાપ જાય ને લિસોટાની બબાલો રહી જાય. હેવી બ્લડલોસને કારણે આવેલી વીકનેસમાં એમને આરામ મળે એ હેતુથી એમને ચારેક દિવસ કામકાજમાંથી મુક્તિ આપવા માટે આ રિવાજ બન્યો હોઈ શકે, પણ આપણે એને તિરસ્કારમાં બદલી નાખ્યો.
  • અર્બન સેન્ટરોમાં સેનિટરી પૅડ્સ ખરીદવા એ કદાચ નોર્મલ થઈ ગયું હશે, પણ નાનાં શહેરોમાં આજે પણ એ ડ્રગ્સ ખરીદવા જેવી જ ખૂફિયા વસ્તુ ગણાય છે.
  • આર. બાલ્કી અને ગૌરી શિંદે દંપતીની બધી જ ફિલ્મોમાં સ્ટ્રોંગ ફેમિનિસ્ટ અન્ડરટોન અને મજબૂત ફિમેલ કેરેક્ટર્સ અચૂક હોય છે. પછી એ ‘ચીની કમ’ની તબૂ હોય, ‘પા’ની વિદ્યા બાલન અને એની મમ્મી હોય, ‘ઇંગ્લિશ વિંગ્લિશ’ની શ્રીદેવી હોય, ‘શમિતાભ’ની અક્ષરા હાસન હોય કે પછી ‘ડિયર ઝિંદગી’ની આલિયા હોય. અહીં તો આખી ફિલ્મ જ સ્ત્રીઓના સબ્જેક્ટ પર છે.
  • હવે સૌને ખબર છે કે ‘પૅડ મેન’ કોઇમ્બતુરના અરુણાચલમ મુરુગનંતમની રિયલ લાઇફસ્ટોરી પરથી બની
    maxresdefault
    રિયલ ‘પૅડ મેન’ અરુણાચલમ મુરુગનંતમ

    છે. સ્કૂલ ડ્રોપઆઉટ અને ઇંગ્લિશ ન જાણતા એ માણસે સસ્તાં સેનિટરી પૅડ્સ બનાવવાનું મશીન શોધીને એક ક્રાંતિ લાવી. પણ આપણા સુધી એ ક્રાંતિનાં ન્યુઝ પહોંચાડવા માટે અક્ષય કુમાર જેવા સ્ટારને લઇને ફિલ્મ બનાવવી પડે છે. એનું પ્રચંડ કામ, ઇન્ટરનેશનલ મીડિયામાં લેવાયેલી નોંધ, બિલ ગેટ્સ સાથે એની સ્પીચ કે ઇવન ભારત સરકારે એનાયત કરેલો પદ્મશ્રી પણ એક ફિલ્મની તોલે આવતો નથી.

  • બાય ધ વે, ટ્વિન્કલ ખન્ના આ ફિલ્મની પ્રોડ્યુસર પણ છે અને એણે પોતાની બીજી બુક ‘ધ લેજન્ડ ઑફ લક્ષ્મી પ્રસાદ’માં અરુણાચલમની રિયલ સ્ટોરી પરથી એક ટૂંકી વાર્તા પણ લખી હતી. બટ, ટ્વિન્કલે હમણાં જ એક પ્રોગ્રામમાં કહ્યું હતું એમ, ‘વી આર અ કન્ટ્રી ઑફ વૉચર્સ, નોટ રિડર્સ!’ એટલે જ આ ફિલ્મ બને એ ખાસ જરૂરી હતું.
  • ફિલ્મ સીધી જ ‘આજ સે તેરી સારી ગલિયાં મેરી હો ગઈ’ સોંગથી સ્ટાર્ટ થાય છે, જેમાં લક્ષ્મીકાંત ચૌહાન ગાયત્રી ચૌબે સાથે ફેરા ફરી રહેલો દેખાય છે. આ સોંગ યુટ્યુબમાં જોશો તો ખબર પડી જ જશે કે એમાં લક્ષ્મીકાંત એટલે કે અક્ષય કેવો માણસ છે. પત્નીની એકદમ કૅર કરે છે. એને ડુંગળી સમારતાં આંખમાંથી આંસું ન નીકળે એટલે ડ્રમ વગાડતા રમકડાના હાથમાં ચપ્પુ પકડાવીને ચોપિંગ મશીન બનાવી દે છે. સાઇકલમાં બેસતાં ગોઠણ ન વાગે એટલે એને પાછળ સરસ ટેકાવાળી સીટ બનાવી આપે છે. યાને કે, એક, ભાઈ એકદમ કૅરિંગ હસબંડ છે, એનાં દુઃખ-દર્દ એ વગર કહ્યે સમજી જાય છે. બીજું, ભાઈ એકદમ ઇનોવેટિવ દિમાગના છે. બાય ધ વે, અક્ષય આ ફિલ્મમાં એક ફેબ્રિકેશનની દુકાનમાં કામ કરે છે. એટલે એની આ ખુરાફાતો જસ્ટિફાય પણ થાય છે.
  • અને એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના એસ્ટાબ્લિશ થઈ જાય છે કે આવો ઇનોવેટિવ દિમાગ ધરાવતો માણસ લો કોસ્ટ સેનિટરી પૅડ મેકિંગ મશીન બનાવી શકે જ. સિનેમાનો મારો ફેવરિટ રુલ ‘શો, ડોન્ટ ટેલ’નો મસ્ત ઉપયોગ.
  • ફિલ્મમાં બે વખત બીજી બે સિચ્યુએશન પણ બોલ્યા વિના ઘણું કહી જાય છે. એક મંદિરમાં હનુમાનજીની મિકેનિકલ ટ્રિકવાળી મૂર્તિના મોંમાં નાળિયેર મૂકીને પ્રસાદી આપવાના 51 રૂપિયા પડાવાય છે. લક્ષ્મીકાંત એ જોઇને જ તેનું મિકેનિઝમ સમજી જાય છે. બીજી વખત શ્રીકૃષ્ણના હાથે પ્રસાદ લેવા માટે આવું જ ગિમિક કરવામાં આવે છે. આ બંને વખતે ભક્તોની લાંબી લાઇનો લાગેલી દેખાય છે. કમેન્ટ એવી કે આપણે ત્યાં સેનિટરી પૅડ જેવી વસ્તુઓ પર કોઈ ધ્યાન નહીં દે, પણ ધર્મની વાત આવશે ત્યારે લોકો વગર વિચાર્યે પૈસા ખર્ચવા તૈયાર થઈ જશે. ઇવન સ્ત્રીઓ પણ.
  • ‘પૅડમેન’ ઓલમોસ્ટ કમ્પ્લિટલી ‘ટોઇલેટ એક પ્રેમકથા’ના ટેમ્પલેટ પર જ આગળ વધે છે. પહેલાં જાત સાથેનો સંઘર્ષ, પછી જીવનસાથી સાથેનો સંઘર્ષ, પછી પરિવાર સાથે સંઘર્ષ અને પછી સમાજ સાથેનો સંઘર્ષ. અને આ સંઘર્ષ પણ મોસ્ટ્લી વિચારોનો સંઘર્ષ છે. અલબત્ત, અહીં એને જાત સાથેનો સંઘર્ષ નથી.
  • અને થેન્ક ફુલ્લી આ ફિલ્મ ટોઇલેટ જેટલી લાઉડ પણ નથી. અક્ષયની ક્લાઇમેક્સમાં એક લાંબી સ્પીચને બાદ કરતાં ફિલ્મમાં ખાસ ભાષણબાજી પણ નથી.
  • અક્ષય એના ઘરમાં એકમાત્ર પુરુષ છે. મમ્મી છે, ત્રણ બહેનો છે, પણ એને મેન્સ્ટ્રુએશન સાઇકલ વિશે છેક લગ્ન પછી ખબર પડે છે. આપણે ત્યાં પુરુષોની હાલત આનાથી ખાસ અલગ નથી. ખુદ અરુણાચલમ જ કહે છે કે આપણે જેની સાથે આખી જિંદગી વીતાવીએ છીએ એના શરીરમાં શું થાય છે તે આપણને ખબર હોતી નથી.
  • બીજી એક આઇરની પણ ફિલ્મમાં મસ્ત રીતે એસ્ટાબ્લિશ થઈ છેઃ ફિલ્મનું શૂટિંગ નર્મદા કાંઠે આવેલા મધ્ય પ્રદેશના બ્યુટિફુલ મહેશ્વરમાં થયું છે. નર્મદા માતા ગણાય છે. ફિલ્મમાં અક્ષયના પાત્રનું નામ લક્ષ્મી છે, પત્નીનું નામ ગાયત્રી છે, રેણુકા દેવી મેડિકલ કોલેજ છે, સ્કૂલનું નામ અહલ્યા છે (જે ત્યાંનાં અહલ્યાદેવી હોલકર પરથી રખાયું હશે), દુકાનનું નામ ‘ચંદ્રિકા બેગ્સ હાઉસ’ છે… અરે, દીકરી પ્યુબર્ટીમાં પ્રવેશે એનું સેલિબ્રેશન પણ થાય છે… ચારેકોર સ્ત્રીઓનું સામ્રાજ્ય છે, પણ સ્ત્રીઓની આટલી મોટી સમસ્યા ક્યાંય કોઇને દેખાતી નથી.
  • પૅડમેનમાં શુદ્ધ હિન્દી શબ્દોની ભરમાર છેઃ વિજ્ઞાપન, ક્ષણ, ગ્રાહક, મુક્તિ, ચરિત્રહીન, આવિષ્કારો કી પ્રતિયોગિતા, મૌલિક આવિષ્કાર, અભિશાપ, વાતાવરણ, સાત્ત્વિક ભોજન, મંચ, સંબોધિત… છેલ્લે કઈ ફિલ્મમાં આ શબ્દો સાંભળ્યા હતા?
  • ૨૦૦૧ની સ્ટોરી છે એ બતાવવા ‘રાની મુખર્જી અને દેવિકા રાની’નો ડાયલોગ છે, ગૂગલનું જૂનું હોમપેજ અને ગોકળગાય જેવી ઇન્ટરનેટ સ્પીડની પણ વાત છે.
  • 2 કલાક 20 મિનિટની ફિલ્મ લગભગ ક્યાંય બોર કર્યા વિના અને એક પછી એક ઓબ્સ્ટેકલ સરસ રીતે વીંધતી આગળ વધે છે.
  • અરુણાચલમ મુરુગનંતમની સ્પીચ સાંભળશો એટલે સમજાશે કે આ ફિલ્મમાં બતાવાયેલા મોટાભાગના પ્રસંગો રિયલ છે. અને એટલે જ આવું ખરેખર કોઈ માણસે કર્યું હશે એ જાણીને ખરેખર આશ્ચર્ય થાય.
  • આવો રોલ કરવા માટે અને પૂરી ઓનેસ્ટીથી નિભાવવા માટે અક્ષય કુમારને ફુલ માર્ક્સ આપવા પડે. ટોઇલેટ વખતે મેં ટકોર કરેલી કે હજી આપણી ફિલ્મોમાં કે સ્ટાર્સમાં એટલી હિંમત નથી આવી કે હીરોને જાહેરમાં હાજતે બેસતો બતાવે (હા, હિરોઇનને બતાવી શકાય). પણ પૅડમેનમાં અક્ષયને ફિમેલ અન્ડરવેર પહેરતો બતાવ્યો છે. સો, બિગ એપલોઝ!
  • રાધિકા આપ્ટેના ભાગે ‘શરમ સે મરને’ કે અલાવા ખાસ કશું આવ્યું નથી, અને એમાં એણે પર્ફેક્ટ્લી પર્ફોર્મ કર્યું છે. રાધિકા આપ્ટે વિશે એક હળવું ઓબ્ઝર્વશન મેં કર્યું છેઃ એ પોતાના પતિઓ માટે પર્ફેક્ટ પ્રેરણામૂર્તિ છે. જુઓ, ‘શોર ઇન ધ સિટી’માં એને કારણે તુષાર કપૂર ઇંગ્લિશ વાંચતા શીખી જાય છે, ‘માંઝી’માં નવાઝુદ્દીન આખો પહાડ તોડી પાડે છે અને ‘પૅડમેન’માં અક્ષય લો કોસ્ટ સેનિટરી પૅડ્સ તૈયાર કરે છે!
  • ફિલ્મનો સૌથી મોટો માઇનસ પોઇન્ટ હોય તો એ છે સોનમ કપૂરનું કેરેક્ટર. સોનમ પ્રીમિયર ઇન્સ્ટિટ્યુટમાંથી MBA કરેલી યુવતી છે, જે તબલાં પ્લેયર પણ છે. પણ એને તબલાં વગાડતી જોઇને માથા પર નગારું મારવાનું મન થાય! ફિલ્મમાં સોનમનું કામ માત્ર અટકેલા અક્ષય માટે એક ચમત્કારિક પરી તરીકેનું જ છે. આપણે ઝાઝું વિચારવું ન પડે એટલે એનું નામ પણ ‘પરી વાલિયા’ જ રખાયું છે. પરંતુ એ બંનેનો પરાણે ઠૂંસેલો રોમેન્ટિક ટ્રેક જરાય કન્વિન્સિંગ નથી. લડકા ઔર લડકી દોસ્ત હો સકતે હૈ, મિસ્ટર બાલ્કી! પણ હા, ઝાઝી સેન્ટી-ઇમોશનલ થયા વિના એક ઇન્ડિપેન્ડન્ટ સ્ત્રી ફોકસ્ડ રહી શકે છે એવું બતાવવાનો બાલ્કીનો ટ્રેક રેકોર્ડ જળવાઈ ગયો છે.
  • ફિલ્મમાં ક્યાંક ક્યાંક અનઇન્ટેન્શનલી અને બોર્ડરલાઇન સેક્સિસ્ટ થઈ ગયેલા ડાયલોગ્સની સાથોસાથ ‘એક ઔરત કી મદદ કરને મેં નાકામિયાબ ઇન્સાન અપને આપ કો મર્દ કૈસે કહ સકતા હૈ’ જેવા આપણે ત્યાં ચિયરવર્ધી ડાયલોગ્સ પણ છે.
  • ‘પૅડ મેન’માં ધમાકેદાર સોંગ્સ વગર પણ ઇફેક્ટિવ સ્ટોરી બની જ શકી હોત. અહીં અમિત ત્રિવેદીએ કમ્પોઝ કરેલાં ‘આજ સે તેરી’ અને ‘સુપરહીરો’ (ટાઇટલ ટ્રેક) બંને સરસ બન્યાં છે.
  • આ ફિલ્મને ઘણા લોકોએ અઢી કલાકની પબ્લિક સર્વિસ એડ કહીને ઉતારી પણ પાડી છે. હા, સ્ક્રીનપ્લેમાં સાંધા દેખાઈ આવે છે. જેમ કે, માત્ર એક એક લાઇન બોલાવવા માટે આખા આખા સીન નાખવામાં આવ્યા છે વગેરે. પણ આવો મસ્ત મેસેજ આટલી સિમ્પલ રીતે આપવા માટે આવી સિમ્પ્લિસ્ટિક ફિલ્મ જ જોઇએ, તો જ આપણા જેવા દેશમાં આ મેસેજ વધુ ને વધુ લોકો સુધી પહોંચે.
  • સેનિટરી પૅડ્સ પર GST ન હટાવનારી સરકાર સેનિટરી પૅડ પરની ફિલ્મને ટેક્સ ફ્રી ન કરે તે સમજી શકાય તેમ છે. પરંતુ દુઃખની વાત એ છે કે આ ફિલ્મને નબળું ઓપનિંગ મળ્યું છે. ઘણા લોકોએ મને પૂછ્યું કે આ ફિલ્મ ફેમિલી સાથે જોવાય એવી છે ખરી? અરે, ફરજિયાતપણે ફેમિલી સાથે જ જોવી જોઇએ એવી ફિલ્મ છે. આ સવાલ જ કહી આપે છે કે આવી ફિલ્મોની આપણે ત્યાં સખત જરૂર છે. ‘પૅડમેન’એ લો કોસ્ટ સેનિટરી પૅડ્સ બનાવનારા અરુણાચલમની સ્ટોરી દેશની સામે મૂકી છે, પણ પિરિયડ્સને લઇને જે છોછ છે એની વાત ક્યાંય નથી. આ ફિલ્મથી એટલિસ્ટ એ છોછ દૂર થાય અને આ મુદ્દો મોકળાશથી ચર્ચાતો થાય તોય ઘણું. અરુણાચલમે એક સ્પીચમાં કહ્યું છે, ‘ભારત સ્ત્રીઓને માર્સ પર મોકલશે, અરે, પહેલાં એમને સેનિટરી પૅડ્સ તો આપો પછી ચંદ્ર કે મંગળ પર મોકલજો… સુપરપાવરનાં સપનાં જોવા તો પછીની વાત છે!’

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

ડિયર ઝિંદગી

દાસ્તાન-એ-ઝિંદગી

***

અઢી કલાકની ‘ડિયર ઝિંદગી’ કોઈ ફિલ્મ કરતાં એક સાઇકાયટ્રિસ્ટના લાંબા સૅશન જેવી વધારે લાગે છે.

***

પૃથ્વીના નકશા પર જે દેશનું નામ શોધવું પણ અઘરું પડે એવા કોઈ દેશમાંથી આવેલી ફિલ્મ કોઈ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં ચાલતી હોય. ફિલ્મ આમ સરસ હોય, પણ પડદા પર ખાસ કશું બનતું ન હોય. તેનાં મુખ્ય પાત્રો પણ જાણે વડાપ્રધાન સાથે મીટિંગ કરવા આવ્યાં હોય તેમ વાતો જ કર્યે જતા હોય. તમને અંદરથી થતું હોય કે ‘હા ભઈ, સમજી ગયા. હવે આગળ વધો ને’, પણ ડિરેક્ટર તો પાણી પર તરતી મૂકેલી કાગળની હોડીની સ્પીડમાં જ ફિલ્મ આગળ ધપાવવાના મૂડમાં હોય. છતાં બે અઢી કલાકે ફિલ્મ પતે પછી ઠીકઠાક સંતોષ પણ થાય કે ચલો જીવનમાં ક્યાંક કામ લાગે એવું જાણવા તો મળ્યું. ગૌરી શિંદેની ‘ડિયર ઝિંદગી’ ડિટ્ટો આવી જ ફિલ્મ છે. ઇવન કોઈ ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલમાં મોકલવાનાં અરમાન હોય તેમ આ ફિલ્મમાં અંગ્રેજી સબટાઇટલ્સ પણ ઉમેરવામાં આવ્યાં છે.

ઝૂમ ઇન દર્દ

કાયરા (આલિયા ભટ્ટ) એક ટેલેન્ટેડ સ્ટ્રગલિંગ સિનેમેટોગ્રાફર છે. કેમેરાની ફ્રેમમાં એને પર્ફેક્ટ દૃશ્ય પકડતાં આવડે છે, પણ જ્યાં વાત પોતાની લાઇફ પર ફોકસ કરવાની આવે ત્યાં પીડા અને દર્દ જ ઝૂમ ઇન થયા કરે. આવી એક દર્દીલી અવસ્થામાં એ પોતાના ઘરે ગોવા રિટર્ન થાય છે. ત્યાં એને થાય છે કે આ જૂની પીડાનું પોટલું માથે લઇને ફરવા કરતાં એક સારા સાઇકાયટ્રિસ્ટને બતાવીએ તો સમું પડે એમ છે. એટલે એ પહોંચી જાય છે ડૉ. જહાંગીર ખાન (શાહરુખ ખાન) પાસે. જહાંગીર અલગ અલગ સૅશનમાં બહુ ધીરજથી કાયરાની વાતો સાંભળે છે, પોતાની રમતિયાળ સ્ટાઇલોમાં એની અંદરના જૂના ઘા સાફ કરીને તેના પર મલમ લગાવે છે. અમુક સેશન્સ પછી એક નવી જ કાયરા બહાર આવે છે, જે કોન્ફિડન્ટ છે અને ડિયર ઝિંદગી સાથે દો દો હાથ કરવા માટે તૈયાર છે.

ઍન્ટર ધ લાઇફ

સિનેમાનો એક બૅઝિક નિયમ છે, ‘શૉ, ડૉન્ટ ટૅલ.’ મતલબ કે તમારી પાસે કેમેરા છે તો દૃશ્યને બોલવા દો ને, પાત્રોએ આખો વખત ચપડ ચપડ કરવાની ક્યાં જરૂર છે? ‘ડિયર ઝિંદગી’ જોયા પછી પહેલો સવાલ આ જ થાય. ફિલ્મનો મોટા ભાગનો સમય શાહરુખ- ધ સાઇકાયટ્રિસ્ટ અને આલિયા- ધ બ્રોકનહાર્ટ-ઇન્સોમ્નિઍક-ડિપ્રેસ્ડ પૅશન્ટ વચ્ચેના કાઉન્સેલિંગમાં જ પસાર થાય છે. જાણે કોઈ મનોચિકિત્સકની ક્લિનિકની અંદર કેમેરા મૂકી દીધો હોય એવી જ ફીલ આવ્યા કરે. દિગ્દર્શિકા ગૌરી શિંદેએ પોતાના કોઈ સાઇકાયટ્રિસ્ટ મિત્ર સાથેની વાતો પરથી કે પોતાના અનુભવો પરથી બનાવી હોય એ હદે આ ફિલ્મમાંથી આત્મીયતા ઝલકે છે. ફિલ્મમાં કાયરા પોતાનાં બાળપણના અનુભવોને કારણે એક કોશેટામાં પુરાઈ ગઈ છે અને હવે સતત એક બીકમાં ફર્યા કરે છે. ડૉ. જહાંગીર ખાન ઝાડની ડાળીમાં ફસાયેલી પતંગની માવજતથી કાયરાને તે કોશેટામાંથી બહાર કાઢે છે અને પોતાના આકાશમાં મુક્ત કરે છે. આ ફિલ્મનું પૅકેજિંગ, પાત્રો, એમની વચ્ચેની વાતચીત, એમની લાઇફસ્ટાઇલ બધું જ હાડોહાડ અર્બન છે. કાયરા અત્યારના અર્બન યુથનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. એવું યુથ જે સતત લવ-બ્રેકઅપ્સનાં અપડાઉનમાં ફસાયેલું છે. એટલે પોતાની અંદર આ પ્રકારનું દર્દ લઇને ફરતા લોકોને આ ફિલ્મમાં પિરસાયેલું જ્ઞાન અપીલ કરી શકે. ઘટનાઓને બદલે માત્ર ફિલોસોફિકલ વાતચીત જ હોવા છતાં પોતાની લવલાઇફ કે ભૂતકાળની લાઇફથી પરેશાન લોકો આ ફિલ્મને બાબાજીના પ્રેરકવચનની જેમ ગળે ઉતારી જાય. પરંતુ બાકીના લોકો સતત ધીમે ધીમે ચાલ્યા કરતી આ પ્રવચનમાળાથી કંટાળી જાય એવું પણ બનશે.

ભૂતકાળની કડવી યાદોમાંથી કેવી રીતે બહાર નીકળવું, પોતાની જાતને-પોતાનાં માતાપિતાને કે આપણને નુકસાન પહોંચાડનારા તમામ લોકોને માફ કરીને કઈ રીતે આગળ વધવું, જેમ શરીરને ડૉક્ટરની જરૂર પડે તેમ મનને પણ ડૉક્ટરની જરૂર પડે અને તેમાં કશી જ શરમ જેવી વાત નથી એવી કેટલીયે વાતો માત્ર બોલીને સમજાવવાને બદલે કંઇક નવી જ સ્ટાઇલમાં પ્રેક્ટિકલી કરી બતાવી હોત તો ફિલ્મ ક્યાંય રસપ્રદ બની જાત. ભૂતકાળમાં બાસુ ચૅટર્જીની ‘છોટી સી બાત’માં, રાજકુમાર હિરાણીની ‘મુન્નાભાઈ’ અને ‘3 ઇડિયટ્સ’માં આ વસ્તુ બહુ અસરકારક રીતે ઍક્ઝિક્યુટ થઈ હતી.

અર્બન અને ઑફબીટ એવી આ ફિલ્મ ઇન્ટરેસ્ટિંગ બની છે, તેનો સૌથી મોટો શ્રેય આલિયાને આપવો પડે. એના કૅરેક્ટરમાં ઇન્સિક્યોરિટી, પ્રેમી તરીકે એક સિક્યોર વ્યક્તિનો સાથ મેળવવાની ઝંખના, ડિપ્રેશન, ઊંડે ધરબાયેલો ગુસ્સો, મહત્ત્વાકાંક્ષા, ઉદ્ધતાઈ, ચીડિયાપણું, સમાજના દંભ સામે અકળામણ એવા કેટલાય શૅડ્સ છે, અને એ છોકરીએ બધી જ ફીલિંગ્સને જબરદસ્ત કાબેલિયતથી વ્યક્ત કરી બતાવી છે. પોતાના બાળપણની વાત કહેતો એનો એક લાંબો મોનોલોગ, ‘હાઇવે’ ફિલ્મની યાદ અપાવતો એનો ગુસ્સાનો જ્વાળામુખી ફાટતી વખતનો સીન જેવાં કેટલાંય દૃશ્યોમાં એની એક્ટિંગ જુઓ તો આલિયાના નામનો એક પણ જોક ફોરવર્ડ કરવાની ઇચ્છા ન થાય. સામે પક્ષે શાહરુખે પણ ફાલતુ હીરોગીરીમાંથી વેલકમ બ્રેક લઇને આવો પર્ફોર્મન્સ ઓરિએન્ટેડ રોલ કર્યો છે, જે એની ઉંમર અને પર્સનાલિટી બંનેને એકદમ ટૅલરમૅડ સૂટ કરે છે. લોકોને ગમે કે ન ગમે તે પછીની વાત છે, પરંતુ લીડ સ્ટાર્સ સાથે આવી ઍક્સપરિમેન્ટલ ફિલ્મ બને તે બદલ પણ બ્રૅવરી અવૉર્ડ આપવો પડે.

‘ડિયર ઝિંદગી’ની સપોર્ટિંગ કાસ્ટ પણ એકદમ હુંફાળી છે. ખાસ કરીને કાયરાની બહેનપણીઓ બનતી ‘આઇશા’ ફેમ ઇરા દુબે અને ‘ફોબિયા’ ફેમ યશસ્વિની દાયમા યંગસ્ટર્સને ચ્યુઇંગમની જેમ ચિપકી જશે. કેમકે, એકદમ નૅચરલ ઍક્ટિંગ ઉપરાંત ચૅટિંગની ભાષામાં એમની વાતચીત, ‘કોકો’, ‘જૅકી’, ‘ફૅટી’ જેવાં એમનાં ફન્કી નિકનૅમ બધું યંગસ્ટર્સને અપનેવાલેની ફીલ આપે તેવું જ છે. થોડાક મૅલ શોવિનિસ્ટ શૅડ ધરાવતા પાત્રમાં પોની ટેઇલ્ડ કુણાલ કપૂર ઘણા સમયે નોંધપાત્ર ફિલ્મમાં દેખાયો છે. ફિલ્મની શરૂઆતમાં સૈનિકોને શ્રદ્ધાંજલિ આપતું ડિસ્ક્લેમર દેખાય એટલે શંકા જાય કે આ ફિલ્મમાં કોઈ પાકિસ્તાની ઍક્ટર હોવો જોઇએ. ત્યાં જ ગિટાર ખખડાવતો અલી ઝફર દેખાય. અલબત્ત, એણે ગાયેલું ‘તારીફોં સે તૂ નહીં માનનેવાલી’ ગીત ખરેખર સરસ છે. થૅન્ક્સ ટુ, સંગીતકાર અમિત ત્રિવેદી અને ગીતકાર કૌસર મુનીર.

ગૌરી-બાલ્કી દંપતી ઍડ્વર્ટાઇઝિંગ વર્લ્ડમાંથી આવે છે. એટલે જ બડી ચાલાકીથી એ બંને પોતાની ફિલ્મોમાં પ્રોડક્ટ મૂકી દે છે. અહીં પણ ત્રણ ઠેકાણે ઈ-કોમર્સ સાઇટ ‘ઇ-બે’નું બેશરમ પ્રોડક્ટ પ્લેસમેન્ટ છે (જસ્ટ એ બતાવવા માટે કે આલિયા કમ્પલ્સિવ બાયર બની ગઈ છે, એ પ્લેનમાં બેઠાં બેઠાં ઈ-બે પરથી વસ્તુઓ ઑર્ડર કરે, ઘરે પહોંચે ત્યાં સુધીમાં આવી પણ જાય. એટલું જ નહીં, પાછળથી ઈ-બેમાંથી કસ્ટમર સેટિસ્ફેક્શનનો ફોન પણ આવે! વાહ! હા, નવી આવેલી બુકને જે રીતે આલિયા સૂંઘે છે એ આપણને ગમ્યું!). એક ઠેકાણે તો ‘ઇરોસ’માં પોતાની જ ‘કી એન્ડ કા’ ચાલતી દેખાય છે અને એક ડાયલોગમાં ‘ઇંગ્લિશ વિંગ્લિશ’ શબ્દપ્રયોગ પણ થયો છે. આવું બધું શોધવાનો પુષ્કળ ટાઇમ મળી રહે છે કેમકે ફિલ્મ અઢી કલાકની તોતિંગ લંબાઈ ધરાવે છે.

વેલકમ ઝિંદગી

‘ડિયર ઝિંદગી’ ફિલ્મ તરીકે તો ખાસ્સી ધીમી, પ્રીડિક્ટેબલ અને ઍવરેજ છે. અગાઉ ન કહેવાઈ હોય તેવી કોઈ નવી વાત પણ તેમાં નથી. પરંતુ તમને તે કેવીક ગમે છે તે તમારી પોતાની મનોસ્થિતિ, ટેસ્ટ અને ધીરજ પર આધાર રાખે છે. મંજે એક વખત આ ફિલ્મને તક આપવામાં કોઈ જ વાંધો નથી. કોને ખબર તમને પણ જૂના ઘાવ ભરવાનો મલમ કે આગળ વધવા માટેની પાંખો આ ફિલ્મમાંથી જડી આવે? કંઈ નહીં તો બ્યુટિફુલ લૉકેશન્સ જોઇને ગોવાની ટિકિટ કઢાવવાની તો ઇચ્છા થઈ જ આવશે.

રેટિંગઃ **1/2 (અઢી સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

શમિતાભ

મેરી આવાઝ હી પહચાન હૈ, હંય!

***

એકદમ ઝક્કાસ અને અત્યંત બોરિંગની વચ્ચે ઝોલાં ખાતી આ ફિલ્મ સિનેમા પ્રત્યેના પ્રેમ અને અમિતાભ બચ્ચનના અવાજનું સેલિબ્રેશન છે.

***

shamitabh-poster-2જો અત્યારે ભારતીય સિનેમાના કોઈ બ્રૅન્ડ એમ્બેસેડર બનાવવાના હોય, તો તે માટે એક જ નામ સૂઝે અમિતાભ બચ્ચન. માત્ર આપણે જ નહીં, દિગ્દર્શક આર. બાલ્કી પણ અમિતાભના સુપર ફૅન છે. એટલે જ એ અમિતાભ વિના ફિલ્મ બનાવી શકતા નથી. જ્યારે આ ફિલ્મ ‘શમિતાભ’ તો તેના નામથી લઇને પૂરેપૂરી બચ્ચનની જ આસપાસ પરકમ્મા કરે છે.

સ્ટાર સાઉન્ડ ઍન્ડ એક્શન

દાનિશ (ધનુષ) ઇગતપુરીનો એક નબાપો છોકરો છે, જેના દિમાગમાં સતત સિનેમાની રીલ જ ઘૂમ્યા કરે છે, લેકિન સાયલન્ટ. બડે હો કે એક્ટર બનવાનું સપનું જોતા દાનિશને ઈશ્વરે મ્યુટનું બટન દબાવીને ધરતી પર મોકલ્યો છે. નસીબ, ઝનૂન અને ટેલેન્ટ એને બૉલીવુડમાં લાવીને તો મૂકી દે છે, પણ અવાજ વિના આગળ કઈ રીતે વધવું? એટલે આસિસ્ટન્ટ ડિરેક્ટર અક્ષરા (અક્ષરા હાસન)ની મદદથી શોધ શરૂ થાય છે દાનિશને સૂટ થાય એવા અવાજની. આ અવાજ એ બંનેને ખેંચી લાવે છે એક દારૂડિયા અમિતાભ સિંહા (અમિતાભ બચ્ચન) પાસે. અમિતાભનો ઘૂંટાયેલો બૅરિટોન અવાજ અને દાનિશની એક્ટિંગ ફિલ્મ ઇન્ટસ્ટ્રીમાં રાતોરાત-ફિલ્મમાં જાવેદ અખ્તર કહે છે તેમ- આંધીની જેમ ફેલાઈ જાય છે. પરંતુ પછી શરૂ થાય છે બંને વચ્ચેનું ઈગોયુદ્ધ. અમિતાભ કહે છે કે મારા અવાજ વિના તું કશું જ નથી, તો પેલો દાનિશ કહે છે કે મૈં ફિનિશ્ડ તો તેરી આવાઝ ભી ફિનિશ્ડ. શું અવાજ અને એક્ટિંગ બંને એક બીજા વગર રહી શકે ખરા?

બચ્ચનોત્સવ

ફિલ્મના એક સીનમાં અભિનેતા ધનુષના મોઢેથી અમિતાભનો અવાજ સાંભળીને મહેમાન કલાકાર રેખા ચમકે છે અને પછી કહે છે, ‘યુ આર ટ્રુલી ગોડ્સ ગિફ્ટ… ટુ સિનેમા.’ બીજે એક ઠેકાણે અમિતાભ બોલે છે કે, ‘સ્ટુડિયો તો ક્યા, રેડિયો ને ભી મુઝે રિજેક્ટ કર દિયા થા.’ (રેફરન્સઃ અમિતાભનું ઑલ ઇન્ડિયા રેડિયોમાં રિજેક્શન.) ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીની ઇન્સાઇડર કહેવાય તેવી આવી કેટલીયે અંજલિઓ આ ફિલ્મમાં ઠેર ઠેર વેરાયેલી પડી છે. ફિલ્મના લેખક-દિગ્દર્શક આર. બાલ્કીએ કેટલાય સીન સ્પેશ્યલી અમિતાભ માટે જ લખ્યા છે. ફિલ્મમાં માત્ર અમિતાભ જ પરફોર્મ કરતો હોય એવા ત્રણ-ચાર લાંબા મોનોલોગવાળા સીન છે અને એ બધા જ સીનમાં અમિતાભ રીતસર છવાઈ જાય છે. એવા જ એક દૃશ્યમાં પીધેલો અમિતાભ હૉલીવુડના દિગ્ગજ એક્ટર રૉબર્ટ ડી નિરોના પોસ્ટર સામે જોઇને (અત્યારના કલાકારો પર) કમેન્ટ કરે છે કે, ‘હાથ-પગ, સાઉન્ડ, બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક, સ્પેશ્યલ ઇફેક્ટ આ બધાને ટેકે તો સૌ એક્ટિંગ કરી લે, પરંતુ અસલી ચીજ છે (મારી-તમારી પાસે છે તેવો) અવાજ. એ હોય તો હાથ-પગ હલાવવાની પણ જરૂર ન પડે.’ સૂક્ષ્મ રીતે જોઇએ તો આ ફિલ્મમાં અમિતાભના ડબલ રોલ છે. સ્વાભાવિક રીતે જ ફિલ્મમાં સૌથી વધુ તાળીઓ પણ બચ્ચનમોશાય જ ઉઘરાવી જાય છે. પરંતુ બચ્ચનને બાદ કરી નાખો તો ફિલ્મમાં સાવ બરફી પર લગાડવામાં આવતા ચાંદીના વરખ જેટલી પાતળી સ્ટોરી સિવાય કશું બચતું નથી.

મેરે પાસ સિને-મા હૈ

જેમણે ગળથૂથીમાં ફિલ્મી ગાજરનો હલવો ખાધો હોય અને જેમનું બ્લડ ગ્રૂપ ‘એ’ કે ‘બી’ નહીં પણ ‘સી’ એટલે કે ‘સિનેમા પોઝિટિવ’ હોય એમના માટે આ ફિલ્મનો ઘણો ખરો હિસ્સો જલસો કરાવે તેવો છે. સિનેમાઘેલો ધનુષ ખાવાનું છોડીને પણ ગામના એકમાત્ર ‘પેરેડાઇઝ’ નામના થિયેટરમાં ફિલ્મ જોવા જતો રહે છે. વર્લ્ડ સિનેમાના ચાહકોને આ ગાંડપણ પ્રસિદ્ધ ઇટાલિયન ફિલ્મ ‘સિનેમા પેરેડિસો’ની યાદ અપાવી દેશે. ધનુષ ફિલ્મી કલાકારોના ફોટાવાળા કપડામાંથી શર્ટ બનાવીને પહેરે છે, સ્ટાર બન્યા બાદ આખા ઘરમાં ઠેરઠેર હિચકોકથી લઇને માર્લોન બ્રાન્ડો સુધીના દિગ્ગજોના ફોટોગ્રાફ-ક્વોટ્સ લટકાવે છે. એટલે સુધી કે એના ઘરની છતમાં પણ ફિલ્મની રીલના ગોળ ડબ્બાની ડિઝાઇન રખાવે છે. ઇવન પોતાના રિયલ લાઇફ સસરાની જેમ ધનુષ પણ ફિલ્મમાં કંડક્ટર બને છે. ફિલ્મના કોઈ સીનમાં તમને મરતાં પહેલાં જોવા જેવી ૫૦૧ ફિલ્મોનું ખ્યાતનામ પુસ્તક પણ પડેલું દેખાય. આ બધું જોઇને હાડોહાડ સિનેરસિયાઓ પોતાના બંને હાથની પહેલી આંગળી મોઢામાં નાખીને સિટીઓ ન વગાડે તો જ નવાઈ.

લેકિન ફ્લો કિધર હૈ, બાંગડુ?

અમિતાભ કે સિનેમા પ્રત્યેના અહોભાવથી જ એક ઝક્કાસ ફિલ્મ બની જતી હોત તો આ અગાઉ આવેલી ‘બુઢ્ઢા હોગા તેરા બાપ’ પણ ક્લાસિક બની ગઈ હોત. નાળિયેરની જેમ માથા પર અફળાય એવી વાત એ છે કે એક વાર ફિલ્મની મૂળ વાર્તા એસ્ટાબ્લિશ થઈ જાય, પછી બાલ્કી પાસે બાલ કી ખાલ ઊધેડવા સિવાય ખાસ કશું બચતું જ નથી. અને એમાં જ ૧૫૩ મિનિટની આ ફિલ્મ અત્યંત ઢીલી અને લાંબી લાગવા માંડે છે. ખાસ કરીને ઇન્ટરવલ પછી તો આપણું ધ્યાન જકડી રાખે એવા ભાગ્યે જ કોઈ સીન છે.

બેસ્ટ કેટેગરી

ક્લિયર્લી, અમિતાભની એક્ટિંગ આ ફિલ્મમાં જોરદાર છે એવું કહીએ તો સૂરજને અરીસો ધરવા જેવી વાત થાય. લગભગ કોઈ નક્કર સપોર્ટિંગ સ્ટારકાસ્ટ વિનાની આ ફિલ્મમાં પીઠ થાબડવા જેવું કામ છે ધનુષ અને કમલ હાસન-સારિકાની નાની દીકરી અક્ષરાનું. અમિતાભ જેવા કદાવર વડલાની સામે ઝીંક ઝીલવી અને એમાંય પ્રેક્ટિકલી કશું જ બોલવાનું ન હોય અને માત્ર હાવભાવથી જ બધું બતાવવાનું હોય એવું પાત્ર સ્વીકારવું-કરવું એટલે બેલેસ્ટિક મિસાઇલનો સામનો તીર-કામઠાંથી કરવો. એ જ રીતે આખી ફિલ્મમાં સતત પોતાના ચહેરા પર આવતા વાળ સરખા કર્યા કરતી અક્ષરા આત્મવિશ્વાસની દુકાન ખોલી શકે એવી કોન્ફિડન્ટ લાગે છે. એક પણ વખત એવું લાગતું નથી કે આ છોકરડીની આ પહેલી ફિલ્મ છે.

આપણે ત્યાં બાલિશ ફિલ્મોના રોગચાળા વચ્ચે શમિતાભ જેવી એકદમ મૅચ્યોર રીતે લખાયેલી ફિલ્મ આવે તો ઉનાળાની બપોરે કોઇએ એસી ચાલુ કર્યું હોય એવી રાહત થાય. પોતાની ટેલેન્ટને વ્હિસ્કી અને ધનુષને પાણી ગણાવતા અમિતાભ માટે બાલ્કીએ ફિલ્મમાં લખ્યું છે, ‘વ્હીસ્કી ઇઝ રૅર, પાની એવરીવ્હેર.’ આવાં સ્માર્ટ અને જરાય પરાણે ઘુસાડ્યાં હોય એવું ન લાગે તેવાં વનલાઇનર્સ ધરાવતું બાલ્કીનું રાઇટિંગ આ ફિલ્મનું ત્રીજું સૌથી મોટું પાત્ર છે. કાશ તેઓ આખી ફિલ્મને એટલી મજબૂત રીતે લખી શક્યા હોત. વ્યવસાયે એડ ફિલ્મમૅકર એવા આર. બાલ્કીએ વધારે પડતી સ્માર્ટનેસ વાપરીને ફિલ્મમાં ઢગલાબંધ પ્રોડક્ટ્સની જાહેરખબરો પણ ઘુસાડી દીધી છે. એ તો દાળમાં કાંકરીની જેમ ખૂંચે જ છે.

ભાગ્યે જ બૉલીવુડ બાજુ ફરકતા લેજન્ડરી સંગીતકાર અને એ. આર. રહેમાનના ગુરુ એવા ઈલૈયારાજાએ શમિતાભનું સંગીત આપ્યું છે. ત્રણ ગીતો ‘શશશ મિમિમિ’, ‘ઈશ્ક-એ-ફિલ્લમ’ અને  ‘પિડલી સી બાતેં’ એકદમ ઢિનચાક બન્યાં છે (અને એમની ટેવ પ્રમાણે ‘સ્ટિરિયોફોનિક સન્નાટા’ ગીતનું પોતાના એક જૂના ગીતમાંથી રિસાઇકલિંગ કર્યું છે). થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં દક્ષિણની ‘આઈ’ ફિલ્મમાં છવાઈ જનારા સિનેમેટોગ્રાફર પી. સી. શ્રીરામે અહીં સ્પેશ્યલી પોંખવા પડે એવું કામ કર્યું નથી.

ગો ફોર સિનેતાભ બચ્ચન

જો તમેય આ ફિલ્મના ધનુષની જેમ ફિલ્મોના ગાંડા શોખીન હો અથવા તો બચ્ચનના રેખા કરતાંય વધારે મોટા ફૅન હો, તો બોસ, આ ફિલ્મ એટલિસ્ટ એમના માટે જોઈ શકાય. બાકી શરૂઆતમાં સિટીઓ વગાડવા માટે મજબૂર કરી દેતી શમિતાભ અધવચ્ચેથી આપણને છૂટાછવાયા સીનને બાદ કરતાં વધારે સંતોષ આપી શકતી નથી એય હકીકત છે.

રેટિંગઃ *** (ત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.