Land Of Mine

mv5bmja0mzqznjm1ml5bml5banbnxkftztgwnjm5mju5nje-_v1_uy1200_cr9006301200_al_મે, 1945નો સમયગાળો છે. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થવાને આડે હજી થોડા મહિનાનો સમય છે. પરંતુ નાઝી જર્મનીના રાક્ષસી પંજા નીચેથી ડૅન્માર્ક થોડા દિવસ પહેલાં જ મુક્ત થયું છે. હજારોની સંખ્યામાં જર્મન યુદ્ધકેદીઓ પકડાયા છે. હવે અહીંથી ઇતિહાસનું ઓછું જાણીતું ચૅપ્ટર અને આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ શરૂ થાય છે.

સેંકડો જર્મન સૈનિકો હરોળબંધ ચાલીને જઈ રહ્યા છે. હાર્યા પછી તેઓ ડૅન્માર્કમાંથી ચાલીને ફરી પાછા જર્મની જઈ રહ્યા છે. કહો કે ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે. એક ડૅનિશ અધિકારી સાર્જન્ટ કાર્લ લિઓપોલ્ડ રાસ્મુસેન આ સૈનિકો પર નજર રાખી રહ્યો છે. અચાનક એનું ધ્યાન પડે છે કે એક જર્મન સૈનિક પોતાના હાથમાં ડૅન્માર્કનો રાષ્ટ્રધ્વજ લઇને જઈ રહ્યો છે. સાર્જન્ટનો દેશપ્રેમ અને નાઝી જર્મનો પ્રત્યે ઘૂંટાઈ રહેલું ખુન્નસ જ્વાળામુખીની જેમ ફાટે છે. એ સૈનિકના ચહેરા પર મુક્કા મારી મારીને એને લોહીલુહાણ કરી નાખે છે. ‘આ ધ્વજ-આ દેશ મારો છે, તારો નથી, સમજ્યો? ચાલ ફૂટ અહીંથી.’ ટૂંકમાં જ્યાં દેશની વાત આવે ત્યારે સાર્જન્ટ કંઈ જ ચલાવી લેવા તૈયાર નથી. સામે એક દુશ્મન દેશનો પરાસ્ત સૈનિક છે અને એ પણ દુશ્મન જ છે. એ માણસ તો હરગિઝ નથી.

હવે ડૅન્માર્ક મુક્ત તો થયું, પરંતુ મુશ્કેલીઓ પૂરી નથી થઈ. દરઅસલ, સૅડિસ્ટ નાઝીઓએ ડૅન્માર્કના આખાય પશ્ચિમ દરિયા કિનારે બાવીસ લાખ જેટલી લૅન્ડ માઇન્સ બિછાવી રાખી છે. આખા યુરોપમાં સૌથી વધુ. મૅક્સિમમ નુકસાન માટે આ બારુદી સુરંગને રેતીમાં 15થી 25 સેન્ટિમીટર નીચે દાટી રાખવામાં આવે. જેવો કોઈ સૈનિકનો પગ કે ટૅન્કનું પૈડું તે સુરંગ પર પડે કે તરત જ સુરંગ ફાટે અને તેની ઉપર રહેલી વ્યક્તિ કે ટૅન્કના ફુરચે ફુરચા ઊડી જાય. સાર્જન્ટ કાર્લને દરિયાકિનારાનો એક વિશાળ પટ આપી દેવાયો છે. તે પટમાં 45 હજાર સુરંગો દટાયેલી છે. સાર્જન્ટનું કામ તે દરિયાકિનારાના પટમાં દટાયેલી સુરંગોને હટાવીને દરિયાકિનારો ક્લીન અને ક્લિયર કરાવવાનું. પરંતુ કેવી રીતે? કોઈ અલ્ટ્રા મૉડર્ન સૅન્સર-સેટેલાઇટ્સ તો છે નહીં કે દૂર બેઠાં બેઠાં ખબર પડી જાય કે સુરંગો ક્યાં દટાયેલી છે? તો?

સાર્જન્ટને અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોની એક ટુકડી આપવામાં આવે છે. આ યુદ્ધકેદીઓને દરિયાકિનારે ઘોડાના તબેલા જેવી એક ઝૂંપડીમાં પૂરી રાખવામાં આવે. સવાર પડે ત્યારથી એમને હાથમાં નાનકડો સળિયો પકડાવી દેવામાં આવે. બીચના એકેએક સૅન્ટિમીટર વિસ્તારમાં તે સળિયો ઘોંચી ઘોંચીને ચૅક કરવાનું કે ક્યાં સુરંગ દટાયેલી છે. સુરંગની હાજરી પરખાય એટલે બે ઉઘાડા હાથ વડે તેની આસપાસની રેતી હટાવીને સુરંગને ખુલ્લી કરવાની. દવાની બૉટલનું ઢાંકણું ખોલતા હોય એ રીતે સુરંગને ઉપરથી ખોલીને અંદરની પિન કાઢી લેવાની, જેથી સુરંગ પ્રમાણમાં સુરક્ષિત થઈ જાય. આ સૈનિકોને ડૅનિશ આર્મીએ થોડા દિવસ અગાઉ બારુદી સુરંગને ડિફ્યુઝ કરવાની ઊભડક તાલીમ આપેલી છે. છતાં રેતીમાં સળિયો ઘોંચતાં, સુરંગની આસપાસની રેતી હટાવતાં, સુરંગની ઉપરનું ઢાંકણ ખોલીને તેને ડિફ્યુઝ કરતાં કે તેને ઊંચકીને નક્કી કરેલા સ્થાને ગોઠવતાં જો સહેજ ચૂક થઈ તો માણસની હાલત દસમા માળેથી નીચે ફેંકેલા તરબૂચ જેવી થઈ જાય. ઇવન કોઈ ખોટા સ્થળે પગ પણ મુકાઈ ગયો અને નીચે રહેલી સુરંગ ફાટી તો દર્દનાક મોત મળે. જો મોત મળે તો તો તરત જ ‘છૂટકારો’ થઈ જાય, પણ જો બચી ગયા તો કપાયેલા હાથ-પગ સાથે જે કારમી પીડા મળે તેનું વર્ણન શબ્દોમાં કરવું શક્ય જ નથી.

હવે આવે છે બીજો પ્રોબ્લેમ. તે અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોમાં મોટાભાગનાં ટીનેજર બાળકો છે, જેમને રીતસર મૂછનો દોરો પણ ફૂટ્યો નથી. રાષ્ટ્રવાદના નામે હિટલરે બધાયને યુદ્ધના જ્વાળામુખીમાં હોમી દીધા હતા. આ બાજુ એમની પાસે કામ કરાવી રહેલો સાર્જન્ટ કાર્લ જર્મનો પ્રત્યે હદ બહારનું ખુન્નસ લઇને ફરે છે અને અતિશય આકરા પાણીએ છે. ઑર્ડર કરવા છતાંય પેલા છોકરાંવ ઊંચું ન જુએ કે જોઇતા અવાજમાં પ્રત્યુત્તર ન આપે તો એવી થપ્પડો મારે કે પેલાં બાળકો રીતસર રડી પડે.

પ્રોબ્લેમ નંબર ત્રણ. ડૅન્માર્ક માટે તે જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકો બલિના બકરાથી વિશેષ કંઈ જ નથી. એ જીવે કે મરે એમને સહેજ પણ ફરક પડતો નથી. એટલે જ આ ટીનેજર સૈનિકો પાસે વહેલી સવારથી સાંજ સુધી આ ખોફનાક કામ કરાવવાનું અને ઉપરથી એમને કંઈ કહેતા કંઈ જ ખાવાનું નહીં આપવાનું. કાલ મરતા હોય તો આજ મરે, પણ મરતાં મરતાં જે પાંચ-પચીસ સુરંગો કાઢતા જાય. સૈનિકો પાસે એક જ ઝાંખી આશા, કલાકની છના હિસાબે સુરંગો શોધીને ડિફ્યુઝ કરતા જાય અને પછીયે જીવતા રહે, તો ત્રણ મહિને એમને સ્વદેશ-ઘરે જવાની પરવાનગી મળે. એય ડૅનિશ આર્મી પોતાનું બોલેલું પાળે તો!

  • આ હતું આ ફિલ્મ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’નું પ્રિમાઇસ, તેની શરૂઆતની પ્રસ્તાવના. ડૉન્ટ વરી, ફિલ્મ આટલીland-of-mine-twin-digging લાંબી નથી. ફિલ્મ માત્ર દોઢ જ કલાકની છે અને અહીં લખી એ તમામ વાતો પહેલી વીસ મિનિટમાં જ પતી જાય છે. પરંતુ જેના માટે હું કહું છું કે ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યાઃ’ નહીં પરંતુ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ હોય છે તેનાથી આ આખી ફિલ્મ ભરચક છે. શરૂઆતમાં સૈનિકોને સુરંગ ડિફ્યુઝ કરવાની ટ્રેનિંગ આપવાનાં દૃશ્યોથી લઇને દરિયાઈ બીચ પર સુરંગ શોધવાની પ્રક્રિયા સુધીનું બધું રીતસર હૉરર સ્ટોરી છે. એકદમ ક્લોઝઅપમાં દેખાતા બાળસૈનિકો રેતીમાં સળિયો ખૂચાડતા જાય, અને પછી સુરંગ મળે તો તેને ડિફ્યુઝ કરવાની આખી પ્રોસેસ એ હદે ડરામણી છે કે આપણા દિમાગની નસો ટેન્શનથી ખેંચાઈ જાય. કેમ કે, કોઇપણ ક્ષણે પ્રચંડ બ્લાસ્ટ થઈ શકે છે. અને થાય છે પણ ખરા. એ બ્લાસ્ટ એવા અચાનક, એવા પ્રચંડ અને એવા રિયલિસ્ટિક રીતે થાય છે કે ઘરના સલામત વાતાવરણમાં બેસીને ફિલ્મ જોતા હોઇએ તોય આપણે થથરી જઇએ. અરે, સુરંગ શોધવાના કામમાં ક્યાંય ભૂલ થાય તો સજા પણ એવી મળે, કે તમે આ એરિયામાંથી બધી જ સુરંગો ખોદી કાઢી છેને? તો હવે એના પર ચાલીને કન્ફર્મ કરો! અને એ સૈનિકોની સાથે આપણી હાલત પણ ખરાબ થઈ જાય.
  • ધીમે ધીમે સુરંગો કાઢવાનું કામ શરૂ થાય છે અને તેમાં દર થોડી વારે ભયાવહ ટ્વિસ્ટ્સ આવતા રહે છે. ફિલ્મના ડૅનિશ ડિરેક્ટર Martin Zandvlietએ (‘ડન્કર્ક’ની જેમ) સૈનિકો વચ્ચે થતી ઉપરછલ્લી વાતો સિવાય ક્યાંય કોઈ સૈનિકની બૅકસ્ટોરી નાખી નથી કે એમના પરિવારોનાં દૃશ્યો બતાવ્યા નથી. પરંતુ ‘ડન્કર્ક’થી વિપરિત અહીં ફિલ્મમાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક એકદમ મિનિમમ રખાયું છે અને ક્યાંય લાઉડ-ઉત્તેજનાત્મક સાઉન્ડ ઇફેક્ટ્સ નખાઈ નથી. ફિલ્મની ગતિ પણ એકદમ શાંત અને એકધારી રખાઈ છે. એક જ ફ્રેમમાં ઘણો બધો વિસ્તાર આવરી લે તેવા લોંગ શૉટ્સનો ભરચક ઉપયોગ કરાયો છે. જે જોઇને આપણને ખબર પડે કે સાર્જન્ટ ક્યાંથી જીપ ડ્રાઇવ કરીને આવી રહ્યો છે, સૈનિકો સતત કેટલું ચાલે છે, ભેંકાર અને માઇન્સ સમાવીને બેઠેલો દરિયાકિનારો કેવડો છે વગેરે. એક તબક્કો વટાવ્યા પછી આપણને સુરંગોની હાજરી-એરિયા દર્શાવતી વાડ બેસાડેલો એ શાંત દરિયાકિનારો પણ ડરાવવા માંડે છે.
  • જેમ જેમ ફિલ્મ આગળ ચાલે છે, તેમ ભૂખથી તરફડતા, મોતને ભેટતા, ભયાનક તાવમાં સપડાતા, ક્યારેક આપઘાત કરવા સુધી પહોંચી જતા અને જીવતી લાશની જેમ સતત મોતની કાળી છાયા લઇને ફરતા એ ટીનેજર સૈનિકોની આપણને ચિંતા થવા માંડે. એ જ રીતે સાર્જન્ટની ક્રૂરતા પણ ઓસરતી જાય છે. એના અલ્ટ્રા પૅટ્રિયોટિઝમ-કટ્ટર દેશપ્રેમની નીચે રહેલો માણસ બહાર આવવા લાગે છે અને એને સામે રહેલા ટીનેજર સૈનિકોમાં દુશ્મનોને બદલે નિર્દોષ બાળકો દેખાવા લાગે છે. પરંતુ સાર્જન્ટ પણ એક જાયન્ટ મિકેનિઝમનો એક નાનકડો હિસ્સો માત્ર છે. એની હાલત સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી છે. એ જે રીતે જર્મન સૈનિકો સાથે ઉદ્ધતાઈથી વર્તતો હતો, એના ઉપરીઓ એની સાથે પણ કંઇક એવી જ રીતે વર્તે છે. એટલે એને તે બાળકો સાથે ગમે તેટલી દયા-માયા બંધાય તોય તે એમની પાસે મોતની વેઠ કરાવ્યા સિવાય ખાસ એમની મદદ કરી શકે તેમ નથી.
  • ત્યાં આસપાસ રહેતા લોકોનો પણ આ ટીનેજર સૈનિકો પ્રત્યેનો અપ્રોચ અને એમના ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ જોઇને આપણે હચમચી ઊઠીએ.
  • તે બાળકોમાંથીયે કોઈ ભય-ભૂખ-ટૉર્ચરથી થથરીને ભાંગી પડે છે, કોઈ બળવો પોકારે છે, કોઈ રડી પડે છે, કોઈ મનથી મરી પરવારીને ઝોમ્બીની હાલતમાં ફર્યા કરે છે, તો કોઈ પરિસ્થિતિને શાંત-સ્વસ્થ રહીને સ્વીકારે છે, પોતાનું મગજ ચલાવે છે અને સ્માર્ટ રીતે કામ પૂરું કરવાની તરકીબો પણ વિચારે છે. એક વૉર ડ્રામા ફિલ્મને છાજે એ રીતે આપણે તે અગિયારમાંથી અમુક ટીનેજરોની સાથે રહીએ છીએ, એમને થતી લાગણી આપણે પણ અનુભવીએ છીએ, એમની સાથે ઇમોશનલી અટૅચ થઈ જઇએ છીએ. અને એટલે જ તેમાંથી કોઇને કશું થાય તેનો આઘાત આપણું પણ કાળજું ચીરી નાખે છે. જોવાનું એ રહે છે કે આ ટીનેજર સૈનિકોમાંથી કેટલા બચે છે? એમનું શું થાય છે? એ લોકો સ્વદેશ પાછા જઈ શકે છે? સાર્જન્ટ કાર્લનો રાષ્ટ્રવાદ જીતે છે કે એની અંદર રહેલી માનવતા?
  • ફિલ્મના અંતે આપણને માહિતી અપાય છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત ભાગમાં ડૅન્માર્કના પશ્ચિમી દરિયાકિનારેથી આ રીતે બારુદી સુરંગો ખોદી કાઢવા માટે બે હજારથી પણ વધુ સૈનિકોને જોતરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં પુષ્કળ સંખ્યામાં બાર-પંદર-સત્તર વર્ષનાં બાળકો હતાં. તેમાંથી અડધોઅડધ સૈનિકો કાં તો સુરંગો ફાટવાને લીધે મૃત્યુ પામ્યા કે હાથ-પગ કે અન્ય અંગો ગુમાવીને કાયમ માટે પંગુ બન્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓ અને યુદ્ધમાં ભાગ ન લઈ રહેલા દુશ્મન દેશના લોકો સાથે માનવતાભર્યું વર્તન કરવા માટે રચાયેલા ‘જીનિવા કન્વેન્શન’નું આ કૃત્ય સદંતર ઉલ્લંઘન હતું, વૉર ક્રાઇમ હતો, પરંતુ જ્યાં વિજેતાઓનો જ ઇતિહાસ લખાતો હોય ત્યાં હારેલાઓનો કોણ ભાવ પૂછવાનું? એટલે જ બીજા વિશ્વયુદ્ધની વાતો નીકળે ત્યારે આ ખોફનાક ચૅપ્ટર ભાગ્યે જ ચર્ચાય છે.
  • અફ કોર્સ, આ ફિલ્મ એક્ઝેક્ટ ટ્રુ સ્ટોરી નથી, બલકે હકીકતમાં બનેલા ઘટનાક્રમ પર આધારિત છે. પરંતુ વાસ્તિવકતામાં બનેલી ઘટનાઓ આનાથી ખાસ અલગ નહીં હોય. કદાચ આ ફિલ્મ કરતાં ક્યાંય વધુ ભયાવહ હશે, કેમ કે તે રિયલ લાઇફમાં બની હશે.
  • અમે આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ નવેમ્બર, 2015માં ગોવા ખાતે યોજાયેલા ‘ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઑફ ઇન્ડિયા’ (IFFI)માં જોયેલી. એ પછી ફેબ્રુઆરી, 2017ના ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ’માં આ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ ‘બેસ્ટ ફોરેન ફિલ્મ’ની કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી, પરંતુ અસગર ફરહાદીની ઇરાનિયન ફિલ્મ ‘ધ સેલ્સમેન’ની સામે જીતી શકી નહીં.
  • ડૅનિશ-જર્મન ભાષામાં હોવા છતાં આ ફિલ્મ આપણા માટે યુદ્ધ અને માનવતા સાથે જોડાયેલી તમામ લાગણીઓ એટલી જ તીવ્રતાથી કમ્યુનિકેટ કરી દે છે. ફ્રિક્વન્ટ્લી આવતા ચહેરાઓના ક્લોઝઅપ્સ અને એ ચહેરા પર-એ આંખોમાં દેખાતી પીડા-ભય-નિરાશા જોવા માટે કોઈ ડાયલોગની જરૂર નથી. ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ જોવાની ઇચ્છા થાય તો આ ફિલ્મ ‘ટોરેન્ટ’ પર મસ્ત પ્રિન્ટ અને ઇંગ્લિશ સબટાઇટલ્સ સાથે આસાનીથી ઉપલબ્ધ છે. અહીંયા તેનું ટ્રેલર પોસ્ટ કર્યું છે.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

ફિલ્મનું ટ્રેલરઃ

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Lion

lion_ver5ઈ.સ. ૧૯૮૬નું વર્ષ. અજાણ્યા રેલવેસ્ટેશનના બાંકડે સૂતેલો પાંચ વર્ષનો એક ટેણિયો નામે સરૂ અડધી રાત્રે અચાનક જાગી જાય છે. સ્ટેશન પર કોઈ માણસનું નામોનિશાન નથી. એ તો એના મોટાભાઈ ગુડ્ડુ સાથે આવેલો, પણ ભાઈ ક્યાં છે? સરૂ ‘ગુડ્ડુ… ગુડ્ડુ’ના નામના પોકાર કરે છે. કોઈ જવાબ નહીં. સામે એક ખાલી ટ્રેન ઊભી છે. સરૂને થયું કે કદાચ એ ટ્રેનમાં એનો ભાઈ હોય. ટ્રેનમાં પણ જોયું. ત્યાં પણ એનો ભાઈ નહોતો. થાકેલો સરૂ ટ્રેનમાં જ આડો પડ્યો. આંખ ખૂલી ત્યારે ટ્રેન દોડી રહી હતી. બારીમાંથી પસાર થતાં દૃશ્યોમાં કશું જ એના ગામ જેવું નહોતું. એના ડબામાં પણ સમ ખાવા પૂરતો એક માણસ પણ નહોતો. ઉપરથી દરવાજા પણ બંધ. હબકી ગયેલા સરૂએ દોડાદોડી કરીને મદદ માટે બૂમો પાડી. ચાલુ ટ્રેને, લૉક થયેલા સેકન્ડ ક્લાસના ડબામાંથી એક પાંચ વર્ષના ટેણિયાના પોકાર કોણ સાંભળે? આંસુ અને પોકારો શમી ગયાં પછી પેટના પોકારો શરૂ થયા. ડબામાં ખૂણેખાંચરે ક્યાંક ફેંકી દેવાયેલું સફરજન કે સિંગદાણા વીણીને ખાધા. આખરે બેએક દિવસે ગાડી એક મોટા સ્ટેશને ઊભી રહી અને સરૂનો છૂટકારો થયો. પણ હવે એ હજારો-લાખો લોકોની વચ્ચે કેદ હતો. કોઈ ચહેરો જાણીતો નહોતો. અને એ જ્યાં હતો એ જગ્યા એના ઘરથી ૧૬૦૦ કિલોમીટર દૂર હતી. સરૂને તો પોતાના ગામનું નામ પણ યાદ નહીં. માત્ર એટલી ખબર કે એ ક્યાંક ‘ગણેશ તલાઈ’ નામના સ્થળે રહેતો હતો. એનાં મમ્મી પથરા ઉપાડવાની મજૂરી કરે. મોટો ભાઈ ગુડ્ડુ પણ એવું જ કંઇક કરતો હતો. હવે?

  • ‘ટ્રુથ ઇઝ સ્ટ્રેન્જર ધૅન ફિક્શન’ એ લાઇન ભલે ચવાઈ ગઈ હોય, પણ આ વાક્યને સાબિત કરતો કોઈ કિસ્સો નજરlion_pawar સામે આવે એટલે આપણા શરીરનું એકેએક રૂંવાડું અટેન્શનમાં આવી જાય. રૂંવાડાં ઊભાં કરી દેતી આવી જ એક સત્યકથા એટલે આ વખતના ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ’માં છ કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી અફલાતૂન ફિલ્મ ‘લાયન’. આ ફિલ્મ માટે દેવ પટેલ ઑલરેડી ‘બાફ્ટા અવૉર્ડ’ જીતી ચૂક્યો છે, પણ હું પાંચ વર્ષના સરૂનો રોલ કરનારા સની પવારના પ્રેમમાં પડી ગયો છું. ટચવૂડ! એ છોકરો પ્યોર અનકટ ડાયમંડ છે. ફિલ્મમાં પહેલી વાર જ્યારે એ દેખાય ત્યારથી જ આપણને એના પર પ્રેમ ઊભરાઈ આવે. પછી જ્યારે એ ભૂલો પડે, ભયંકર દયનીય સ્થિતિમાં મુકાય, જ્યાં ત્યાં ઠેબાં ખાય, એક એક કોળિયા માટે વલખાં મારે, અજાણ્યા લોકોને મળે, કોના પર એને વિશ્વાસ મૂકવો કોના પર નહીં એ પણ સમજાય નહીં, પોતે ક્યાં છે-એની માતા-ભાઈ-બહેન ક્યાં હશે, ફરી પાછો એમને મળી શકશે કે કેમ એ પણ ખબર ન હોય એ સ્થિતિમાં એ અહીંથી તહીં ફંગોળાયા કરે… આ તમામ સ્થિતિઓમાં એનાં એક્સપ્રેશન્સ કોઈ સિનિયર એક્ટરને ટક્કર મારે તેવાં છે. પોતાના ઘરથી ૧૬૦૦ કિલોમીટર દૂરના સ્ટેશને એ પોતાના ભાઈના નામની બૂમો મારે ત્યારે એની નિઃસહાયતા જોઇને આપણે પણ હચમચી જઇએ. અને જે રીતે એ સની પવાર ‘ગુદ્દુ’ (‘ગુડ્ડુ’) બોલે છે, આપણને થાય કે ફરી ફરીને સાંભળ્યા જ કરીએ!
  • અત્યારે આઠ વર્ષનો થયેલો સની પવાર સ્વાભાવિક રીતે જ ઇન્ટરનેશનલ મીડિયાનો ફેવરિટ થઈ ગયો છે. એના ઇન્ટરવ્યૂઝ ખરેખર મજેદાર છે. ફિલ્મમાં આટલાં ઇફેક્ટિવ એક્સપ્રેશન્સ આપવા માટે એણે અને ડિરેક્ટર ગાર્થ ડેવિસે જે સાઇન લૅંગ્વેજ વિકસાવેલી તેનાથી લઇને એના ફેવરિટ એક્ટર ‘અપના સિંઘમ’, ‘અપના જ્હોન સીના’ જેવા એના તમામ જવાબો માણવા જેવા છે. નિકોલ કિડમેન સાથે કામ કરી ચૂક્યો હોવા છતાં જે ટૉમ ક્રૂઝ ઓળખતો નથી નથી એવા આઠ વર્ષના ટાબરિયાને પણ એટલી તો ખબર છે જ કે ફિલ્મ રિલીઝ ન થઈ હોય, તો સ્પોઇલર સાથેની આખી સ્ટોરી ન કહી દેવાય (કર્ટસીઃ ‘ફિલ્મ કમ્પેનિયન’એ લીધેલો સની પવારનો ઇન્ટરવ્યૂ).
  • અહીં આખી ફિલ્મ એ પરિવારથી વિખૂટા પડી જતા છોકરા સરૂના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી શૂટ થઈ છે. કેમેરા પણ એની આંખના લેવલે રહે છે. એટલે એને જે દેખાય તે આપણને દેખાય. એ ભીડની વચ્ચે અટવાતો હોય, તો આપણને પણ એના કરતાં ઊંચી હાઇટના અન્ય લોકોના ચહેરા ન દેખાય. એ સૂવે ત્યાં ફેડ આઉટ-એ જાગે ત્યારે ફેડ ઇન થાય. એની સાથે આપણે પણ ભૂલા પડી જઇએ. કઈ જગ્યાએ છીએ તે કોઈ કહે ત્યારે ખબર પડે. કોઈ મદદ કરે તો એ સારી વ્યક્તિ છે કે નઠારી તે એની જેમ આપણને પણ ખબર ન પડે. આખી ફિલ્મમાં એ બિચારો એ જ પીડામાં રહે છે કે એનો પરિવાર ક્યાં હશે, શું કરતો હશે. આપણી પણ એ જ સ્થિતિ રહે છે. એ હસે તો આપણને પણ હસવું આવે અને એની છટપટાહટ જોઇને આપણા ગળે પણ ડૂમો બાઝી જાય. અજાણ્યા ચહેરા જોઇને એની જેમ આપણને પણ ડર લાગે. સની પવાર એટલો બધો વલ્નરેબલ લાગે છે કે એને કોઈ આંચ ન આવે એવી પ્રાર્થના કરતા થઈ જઇએ.
  • ખૂબ બધા હિન્દી ડાયલોગ્સ ધરાવતી ‘લાયન’ ફરી ફરીને એક વાત સાબિત કરે છે કે ફિલ્મમાં કલાકારોએ જ સતત બડબડ ન કરતા રહેવાનું હોય, બલકે કેમેરાને પણ બોલવા દેવો જોઇએ. આખી ફિલ્મમાં પારાવાર વેદના છે. છતાં ફિલ્મ પૉઝિટિવિટીથી ભરચક છે. દર બીજા સીનમાં મૅલોડ્રામાનો સ્કોપ છે. છતાં વેવલી તૂકબંદીઓવાળા, નાટ્યાત્મક ફિલ્મી ડાયલોગ્સ ક્યાંય નથી. રાધર, અડધા ઉપરાંત ફિલ્મ તો સાઇલન્ટ છે. છતાં તેની સંવેદનશીલતામાં અડધા ટકાનો પણ ઘટાડો થતો નથી. કેમેરા પાસેથી અહીં એવું અફલાતૂન કામ લીધું છે કે ભય, ભૂખ, પીડા, નિઃસહાયતા, એકલતા, મનમાં ચાલતી ઊથલપાથલ, લાખો લોકોની વચ્ચે પણ વ્યક્તિ એકલી હોય તો શું ફીલ થાય, ઈશ્વર નામના તત્ત્વમાં માનતા હો તો એના દ્વારા અનાયાસે મળતી મદદ, બે ભાઈ વચ્ચેનો બોન્ડ, હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતા, માનવતા, મમતા, ધીરજ, ક્યારેય હિંમત ન ગુમાવવાની-આશા ન છોડવાની લગન, પરિસ્થિતિને સ્વીકારીને તેને અનુરૂપ થઈ જવાની ફ્લેક્સિબિલિટી, તીવ્ર નોસ્ટેલ્જિયા, માનવતાનો કે લાલચનો કોઈ ધર્મ-દેશ ન હોય, માતાપિતા બનવા માટે પણ કેટલી ધીરજની જરૂર પડે (આ વાત નિકોલ કિડમેન-ડેવિડ વેન્હામનાં કેરેક્ટર્સ કહી આપે છે), ચમત્કાર કહો કે જોગાનુજોગ (અનુપમ ખેરના શબ્દોમાં કહીએ તો) કુછ ભી હો સકતા હૈ, અંદરથી સતત અકળાતા માણસની છટપટાહટ સમજી શકે એવા સમજુ સાથીદાર કેવા હોય…. આ ફિલ્મમાંથી કાઢો એટલા મેસેજ નીકળી શકે. દરેક ફ્રેમ કે વિવિધ ચહેરાઓ પર ફોકસ થતા કેમેરા પણ સતત કંઈ ને કંઈ કહેતા રહે છે. ઍડિટિંગ પણ એવું મસ્ત છે કે સતત તમે એ સરૂના મનની અંદર-બહાર ઝાંકી શકો. ફિલ્મ જોતાં જોતાં એક વિચાર એવો પણ આવે કે આ તો ફરી પાછી ભારતમાં બધું ગંદું-ગોબરું છે તેવું બતાવીને જ ઇન્ટરનેશનલ એક્લઇમ ઊસેટવાની ક્વાયત લાગે છે. પણ ના. એક તો આ ફિલ્મ સત્યઘટના પર આધારિત છે. બીજું, ધ્યાનથી જોશો તો સમજાશે કે અહીં કોઇનોયે પક્ષ લીધા વિના ઓબ્જેક્ટિવલી જ વાત કહેવાઈ છે. સારા-નરસા લોકો કોઇપણ દેશ કે ધર્મમાં હોઈ શકે. વિલન કહો તો બસ સમય-સંજોગ જ.
  • દેવ પટેલ અદભુત એક્ટર છે. એની શાંતિ-ઊભરા આપણને ખળભળાવી મૂકે છે. પણ દેવ પટેલના પાત્રને આપણી જેટલી સિમ્પથી મળે તેમાં બહુ મોટો ફાળો પેલા ટેણિયા સની પવારનો છે. ફિલ્મ ઇન્ડિયામાં શૂટ થઈ છે એટલે દીપ્તિ નવલ, નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી, તનિષ્ઠા ચૅટર્જી, પ્રિયંકા બોઝ, (‘બેશરમ’ ફેમ) પલ્લવી શારદા જેવા કલાકારો પણ છે. લેકિન ટ્રેનની લાંબી મુસાફરીમાં આવતાં નાનાં સ્ટેશનો જેવી જ એમની ભૂમિકા છે. (નાનકડો સની પવાર ‘લવ સોનિયા’ નામની બીજી એક ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ પણ કરી રહ્યો છે. એની સ્ટારકાસ્ટ જોશો તો આંખોનું આઇમૅક્સ થઈ જશે!)
  • આપણી ફિલ્મોનાં હાલરડાં ગીતોનો પણ ‘લાયન’માં મસ્ત ઉપયોગ થયો છે. પછી તે ‘જીને કી રાહ’ની લોરી ‘ચંદા કો ઢૂંઢને સભી તારે નિકલ પડે’ હોય, કે ‘લોરી’ ફિલ્મની જ લોરી ‘આજા નીંદિયા આજા’ હોય. ઍન્ડ, ઑસ્કરમાં ગયેલી ભારતના સ્ટેમ્પવાળી ફિલ્મની વાત હોય અને રહેમાનની હાજરી ન હોય એવું બને? અહીં એ પણ પોતાના ‘ઉર્વશી ઉર્વશી’ ગીત સાથે પરોક્ષ હાજરી પૂરાવે છે. મસ્ત રોમેન્ટિક સિચ્યુએશન સાથે.
  • ‘લાયન’ની થીમ આપણને મણિ રત્નમની માધવન સ્ટારર સુપર્બ ફિલ્મ ‘કન્નથિલ મુથમિત્તાલ’ની યાદ અપાવે (આ ફિલ્મ વિશે અલગથી લખીશ). પણ લાખો લોકોના દરિયાની વચ્ચે એકલા પડી ગયેલા માણસ તરીકે ‘કાસ્ટ અવે’ના અલગ વર્ઝન તરીકે પણ ‘લાયન’ને જોઈ શકો. અમુક શૅડ્સ જોઇને ગુલઝારની ‘કિતાબ’ યાદ આવી જાય. આપણા ‘મનમોહન દેસાઈ ઍન્ગલ’ જેવી લાગતી ‘લાયન’ની વાત એટલી આશ્ચર્યજનક છે કે આવું ક્યારેક થયું હોય તે માનવાનું જ મન ન થાય.
  • ‘ગૂગલ અર્થ’ને પણ એક પાત્ર તરીકે ઉપસાવતી આ ફિલ્મમાં વિવિધ જ્યોગ્રાફિકલ લોકેશન્સ પણ એટલું જ મહત્ત્વ ધરાવે છે. ફિલ્મની ભૂગોળને પહેલા શૉટથી સતત ધ્યાનથી જોજો. કેમ કે, રૅન્ડમ લાગતા શૉટ્સ કેટલા મહત્ત્વના છે તે છેલ્લે ખબર પડશે. અહીં પણ ડ્રૉનથી લીધેલા શૉટ્સ છે, પણ છાકો પાડવા માટે નહીં. બલકે એક નક્કર જ્યોગ્રાફિકલ ઇફેક્ટ ઊપસાવવા માટે. આ ફિલ્મનું નામ ‘લાયન’ શા માટે છે તે પણ છેક છેલ્લે ખબર પડશે.
  • સની પવાર-દેવ પટેલ આ ફિલ્મમાં જેનું પાત્ર ભજવે છે તે સાચુકલા સરૂ બ્રાયર્લીએ પોતાની કલ્પનાતીત લાઇફ
    saroo-brierley-book
    રિયલ લાઇફનો સરૂ બ્રાયર્લી પોતાના પુસ્તક ‘અ લોંગ વે હોમ’ સાથે.

    સ્ટોરીને ‘અ લોંગ વે હોમ’ નામના પુસ્તકમાં આલેખી છે. એ પુસ્તક વાંચો ન વાંચો તમારી મરજીની વાત છે, પણ હવે આટલા ૧૨૦૦ શબ્દો લખ્યા પછી એ કહેવાની જરૂર નથી કે આ ફિલ્મ જોવાનું ચૂકશો નહીં. આ ફિલ્મને ઑસ્કર મળે ન મળે, આઇ ડૉન્ટ કૅર. બસ, આપણે ત્યાં પ્રેક્ષકો મળવા જોઇએ. આખી દુનિયામાં આ ફિલ્મ પરચમ લહેરાવી ચૂકી છે. આપણા ઇન્ડિયામાં આજથી રિલીઝ થઈ છે. ગમે તેમ કરીને ફેમિલી સાથે જોવા પહોંચી જ જજો. અને હા, ફિલ્મના અંતે આવતા સાચુકલા સરૂ બ્રાયર્લીનાં દૃશ્યો અને કેટલોક ડૅટા જોવાનું પણ ચૂકશો નહીં. નીચે પહેલી કમેન્ટમાં થોડીક લિંક્સ આપી છે, એ પણ થાક્યા-કંટાળ્યા ન હો તો જોઈ શકો છો (અલબત્ત, ફિલ્મ જોયા બાદ!).

લિંક્સઃ

સની પવારનો રાજીવ મસંદ સાથેનો ઇન્ટરવ્યૂઃ

સની પવાર-ગાર્થ ડેવિસના ઇન્ટરવ્યૂઃ

‘લાયન’ની કાસ્ટ સાથે ક્વેશ્ચન-આન્સર સેશન (જેમાં રિયલ સરૂ બ્રાયર્લી પણ છે)

સની પવાર ‘ફિલ્મ કમ્પેનિયન’ સાથેનો ઇન્ટરવ્યૂ

  1. રિયલ સરૂ બ્રાયર્લીની ત્રણેક લિંક્સઃ
    1. https://www.youtube.com/watch?v=J1Fzj8EFHuw&t=25s
    2. https://www.youtube.com/watch?v=uAdlZ26KHpQ
    3. https://www.youtube.com/watch?v=lDNtNhuds1E
  2. ‘હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ’ની સન્ડે પૂર્તિ ‘બ્રન્ચ’એ સરૂ બ્રાયર્લી પર કરેલી સ્પેશ્યલ સ્ટોરીઃ

http://www.hindustantimes.com/brunch/the-incredible-story-of-saroo-brierley/story-EFJvALIXCT5wg5Ee1cxn6L.html

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Oscars, Spotlight & Media

‘Spotlight’ ફિલ્મની ઑસ્કર વિજેતા ટીમ
‘Spotlight’ ફિલ્મની ઑસ્કર વિજેતા ટીમ

– ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ જોવાની મજા (હવે ડૉલ્બી તરીકે ઓળખાતા) કૉડક થિયેટરમાં એના ડિગ્નિટીભર્યા પ્રેઝન્ટેશન, મસ્ત રીતે ઑર્કેસ્ટ્રેડ મ્યુઝિક, શાર્પ સેન્સ ઑફ હ્યુમરથી ભરેલા એન્કરિંગ, ક્વીક અને મુવીંગ ઑસ્કર એક્સેપ્ટન્સ સ્પીચ, કશું જ બોલ્યા વિના સદગત કસબીઓને અપાતી ટ્રિબ્યુટ (જેમાં આ વખતે આપણા સઇદ જાફરી પણ હતા), સ્ટાર્સ દ્વારા એક્સેપ્ટન્સ સ્પીચમાં જ ઉઠાવવામાં આવતા મુદ્દા (જેમ કે, આ વખતે લિયોનાર્ડોએ ગ્લોબલ વૉર્મિંગની વાત કરી, ગયા વર્ષે ‘બૉયહૂડ’ ફેમ પૅટ્રિશિયા આર્કેટે મહિલાઓને ઇક્વલ મહેનતાણાની વાત કરેલી) એ બધા માટે આવે. માત્ર ફિલ્મોની બાબતમાં જ નહીં, પણ અવૉર્ડ સેરિમનીની બાબતમાં પણ આપણે હજી કેટલી મહેનત કરવાની છે એનો પણ રિયાલિટી ચૅક થઈ જાય.

– ફાઇનલી લિયોનાર્ડોને ઑસ્કર મળ્યો (હવે એનાં ‘મીમ્સ’ (Memes) ફરતાં થાય એની રાહ જોઉં છું) એનાં હરખનાં આંસુડાં સુકાય, તો જરા થ્રી ચિયર્સ ‘ધ હેટફુલ એઇટ’ના મ્યુઝિક ડિરેક્ટર એનીઓ મોરિકોને માટે પણ કરી લેજો. જેણે જેણે લાઇફમાં એટલિસ્ટ એક પણ વખત ‘ધ ગુડ, ધ બૅડ એન્ડ ધ અગ્લી’ની કૉલર ટ્યૂન રાખી હોય, એ તો ખાસ!

– એક્ચ્યુઅલી, આ પોસ્ટ ગઇકાલે ‘સ્પોટલાઇટ’ માટે લખવા ધારેલી (એ રહી ગઈ અને એટલે હવે વાત લાંબી થશે!). પંદરેક વર્ષ પહેલાં ‘બોસ્ટન ગ્લોબ’ અખબારે ચર્ચના પાદરીઓએ કરેલા બાળકોના જાતીય શોષણનો સિલસિલેવાર પર્દાફાશ કરીને છોતરાં ફાડી નાખેલાં તેની સત્યઘટના પર ‘સ્પોટલાઇટ’ બન્યું છે એ જાણીતી વાત છે. પરંતુ આ ફિલ્મ જોતી વખતે આપણે તો જાણે કોઈ ફિક્શન જોતા હોઇએ એવી જ ફીલ આવે. જે અખબારના બહુ બધા વાચકો કેથોલિક હોય તે એ જ ધર્મના પાદરીઓને ઉઘાડા પાડે? સર્ક્યુલેશનના ભોગે? (છબી ન ખરડાય? ‘દેશદ્રોહી’નાં લેબલ ન લાગી જાય? બૉયકોટ ન થાય? કપૂર સા’બ ક્યા કહેંગે?) એવું તે કંઈ બનતું હશે? પણ બનેલું.

ખરેખર તો મીડિયાનું કામ જ એ છે, એન્ટિ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ રહીને શાસકોને સતત જાગતા રાખવા અને ક્યાંય પણ-કશું પણ ખોટું થતું હોય તો શાસકો તો ઠીક વાચકોની પણ ખફગી વહોરીને સાચી વાત કહેવી. બોસ્ટન ગ્લોબની એ સ્પોટલાઇટ ટીમમાં રહીને દોડાદોડ કરનારો એક પત્રકાર માઇકલ રેઝેન્ડેસને ‘દેશદ્રોહી’ કે ‘ધર્મદ્રોહી’ કહીને ઉતારી પાડવાને બદલે એને એની ટીમ સાથે પુલિત્ઝરથી સન્માનિત કરાયો અને અત્યારે એ ઑસ્કર લેવા માટે સ્પોટલાઇટની ટીમ સાથે સ્ટેજ પર પણ આવેલો. મીડિયા અરીસો બતાવે અને એમાં આપણો ચહેરો કદરૂપો દેખાય તો અરીસો ન ફોડવાનો હોય, ચહેરો તપાસવાનો હોય. અંગ્રેજીમાં કહે છેને, ‘ડૉન્ટ શૂટ ધ મેસેન્જર.’ અત્યારે ચોખ્ખું દેખાય છે કે છાપેલ કાટલાં તો ઠીક, પરંતુ ઊગીને ઊભા થતાં વછેરાંવ પણ જર્નલિઝમમાં આવીને હળાહળ ડંખીલી,રેસિસ્ટ, ઑબ્જેક્શનેબલ અને અધકચરી માહિતી ભરડતાં ફરે છે. એવા ભૂતને પાછા પીપળા પણ મળી રહે છે. ‘સ્પોટલાઇટ’માં જ કહે છે તેમ આપણને ‘ગુડ જર્મન્સ’ બનવું નહીં પાલવે.

હમણાં શુક્રવારે જ ‘આજતક’માં અલીગઢ યુનિવર્સિટીની અંદર જ થોડા લોકોને એકઠા કરીને ‘અલીગઢ’ ફિલ્મ વિશે એક ડિસ્કશન કરાવાયેલું. ચોખ્ખી ખબર પડતી હતી કે એ પ્રોગ્રામનો ઉદ્દેશ વિવાદ ઊભો કરવાનો જ હતો. ચર્ચામાં સામેલ એકાદ-બેને બાદ કરતાં મોટા ભાગના લોકો લિબરલ અપ્રોચથી વાત કરતા હતા, પણ પેલા એન્કરને એ પસંદ નહોતું. ત્યાં જ ભણતા એક યુવાને કહ્યું પણ ખરું કે, ‘ભઈ, હજી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ નથી, કોઇએ જોઈ નથી, સત્યઘટના પર બનેલી હોવાનું ડિરેક્ટર કહે છે, તો પછી તમે પરાણે વિવાદ ઊભો થાય એ રીતે ‘અલીગઢનું ને યુનિવર્સિટીનું નામ બદનામ થાય છે કે કેમ’ એવા સવાલ શું કામ પૂછો છો?’ ત્યારે પેલા એન્કરે એકદમ ઉદ્ધતાઈથી કહી દીધું કે, ‘હું પૂછું એનો જવાબ આપો, સામા આરોપો ન લગાડો.’ ગ્રેટ! અને હવે શું થયું, તો કહે કે અલીગઢમાં જ અલીગઢ ફિલ્મનું ‘પરઝાનિયા-કરણ’ થઈ ગયું. અને હોમો સેક્સ્યુઆલિટી વિશે આપણો અને આપણા દેશનો કેવો અપ્રોચ છે એ તો આપણને ખબર જ છે (અને એ વિશે આપણે ઓલરેડી ‘ગુડ જર્મન’ છીએ).

– ‘સ્પોટલાઇટ’ જોતી વખતે એક ગુજરાતી તરીકે આજથી દોઢસો વર્ષ પહેલાં ચાલેલો મહારાજા લાઇબલ કૅસ યાદ આવ્યા વિના રહે નહીં. આ જ પ્રકારના શોષણ સામે કરસનદાસ મૂળજીએ એકલે હાથે સફળ લડત ચલાવેલી. ગુજરાતી સિનેમા પાસેથી મારી તો કરસનદાસ મૂળજી, નર્મદ, મેઘાણી, અમૃતલાલ શેઠ જેવા ખરેખરા સિંહોનાં બાયોપિકની છે. વિચાર તો કરો, આપણો જ એક જર્નલિસ્ટ ઘોડા પર બેસીને ‘છ ભડકાની’ બંદૂક લઇને રિપોર્ટિંગ કરતો હોય!

બીજું યાદ આવે, ‘ઑલ ધ પ્રેસિડન્ટ્સ મેન’ મુવી. બે પત્રકારોએ ‘વૉટરગેટ’ કૌભાંડ બહાર લાવીને અમેરિકન પ્રમુખની ખુરશી ઊથલાવી નાખેલી. સ્પોટલાઇટમાં તો એ ફિલ્મને અંજલિ આપતા કેમેરા એન્ગલ્સ પણ છે. જર્નલિઝમના વિદ્યાર્થીઓએ આ બંને ફિલ્મો અભ્યાસક્રમના ભાગરૂપે પણ જોવી જોઇએ (એમને બોરિંગ સરકારી ડૉક્યુમેન્ટરીઓ નહીં, આવી ફિલ્મો બતાવો અને ફરજિયાતપણે તેના પર રિપોર્ટ-પ્રેઝન્ટેશન કરાવડાવો). ઇવન, કલિકાલસર્વજ્ઞના વહેમમાં ફરતા પત્રકારો માટે પણ આ ફિલ્મોના સ્પેશ્યલ શૉ રાખવા જોઇએ.

– આમ જુઓ તો સ્પોટલાઇટમાં કોઈ જ આર્ટિફિશ્યલ તામસિક મસાલા નથી. તોય તમને મરેલા ઉંદરની વાસ વચ્ચે દળદાર થોથાં ઉથલાવતા, રાતોની રાતો જાગીને ઘાસમાંથી સોય શોધતા, અપમાનો વેઠીને પણ રિપોર્ટિંગ કરતા, એક ક્લ્યુ મળે તોય દોડાદોડી કરી મૂકતા પત્રકારોને જોઇને શેર લોહી ચડી જાય. સ્પીકર ફોન પર સામે છેડેથી કોઈ આંકડો પાડે, કોઈ માણસ દોષિતોના લિસ્ટ પર પેનથી રાઉન્ડ કરે, ફોન રણકે, કૌભાંડનો રેલો ઘર સુધી આવેલો માલુમ પડે અને આપણા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય તે આ ફિલ્મની સફળતા છે. બેસ્ટ ફિલ્મનો ઑસ્કર ન જીતી શકેલી આ વખતની બધી ફિલ્મો સુપર્બ જ છે, પણ આ ‘સ્પોટલાઇટ’ વધુ સ્પેશ્યલ એટલા માટે છે કેમકે તે ક્યાંક આપણને પણ ટચ કરે છે. વેપારીઓની માલિકીના કે પાર્ટી બની ગયેલાં મીડિયા હાઉસો અને કહેવાતા પત્રકારોને છોડો, આ ફિલ્મ આપણને એકાદ વાર પણ વિચારતા કરે તોય ઘણું છે.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.