બસ ને મહેતા સાહેબ, આવી કિટ્ટા કરી દેવાની?

‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ના સર્જક તારક મહેતાને શ્રદ્ધાંજલિ

***

  • 01-1488357223-tarakmehta2ઇન્ટ્રોવર્ટ બાળકોનું એક લક્ષણ હોય, એમને સાચુકલા મિત્રો ઓછા ને કાલ્પનિક મિત્રો વધારે હોય. મારુંય એવું જ હતું. પણ મારે કાલ્પનિક મિત્રો બનાવવા માટે કલ્પના કરવાની જરૂર નહોતી. કેમકે મારા માટે તારકભાઈએ કલ્પના કરીને આખેઆખી સૃષ્ટિ ખડી કરી દીધેલી. એ જ મારાં મિત્રો અને એ જ મારું યુનિવર્સ. માંડીને વાત કરું.
  • નાનપણમાં વેકેશનમાં નાના-નાનીના ઘરે (ઊના) જતાં ત્યારે અમુક દિવસ અમારો મુકામ ત્યાં જ રહેતાં અમારાં માસીને ત્યાં હોય. માસીની દીકરી-અમારી બડી કઝિન સિસ્ટર બહારગામ રહીને કોલેજનો અભ્યાસ કરે. એટલે એ પણ એ જ અરસામાં ત્યાં આવી હોય. માસીને ત્યાં દાયકાઓથી ‘ચિત્રલેખા’ આવે. તેના અંકોના થપ્પેથપ્પા એમની દીકરી વેકેશનમાં આવે ત્યારે વાંચી શકે એટલા માટે સાચવીને રાખેલા હોય. ઉનાળાની બપોરે કેરીનો રસ ઝાપટ્યા પછી હું ઝોકાં ખાતો બેઠો હોઉં, ત્યારે એ સિસ્ટર ચિત્રલેખા લઇને વાંચતી હોય. આટલે સુધી તો બરાબર, પણ વાંચતાં વાંચતાં એને હસવું આવે. એકદમ ખડખડાટ હાસ્ય. ક્યારેક તો એવી હસવે ચડી જાય કે મેગેઝિન બાજુ પર મૂકીને પેટ પકડીને હસ્યા જ કરે. હસતાં હસતાં આંખોમાંથી પાણી નીકળી આવે. મને આ જોઇને બહુ કૌતુક થાય. એવું તે વળી એમાં શું છે કે આને આટલું બધું હસવું આવે છે?! પણ એટલા ઝીણા અક્ષરોમાં લખેલું વાંચીને સમજવા જેટલી ઉંમર નહોતી. માસીના ઘરે મહેમાનો આવે તો વાતોમાંય કંઇક આવું આવે, ‘હવે ટપુડામાં પહેલાં જેવી મજા નથી આવતી…’ જવાબમાં મારી કઝિન સિસ્ટર કહે, ‘ના હોં, હજીયે એટલી જ મજા આવે છે…’
  • અમુક વેકેશનો પછી અમારી એ કઝિનની જગ્યાએ હું હતો. પછી તો ક્રમ થઈ ગયેલો. વેકેશનમાં માસીને ત્યાં રહેવાનું, સવારથી ખાંખાખોળાં કરીને વન બાય વન ચિત્રલેખા કાઢવાનાં અને ‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ વાંચવા માંડવાનું. ત્યારથી લઇને આજ સુધી તારકભાઇએ સર્જેલાં એ પાત્રો સાથે એવી આત્મીયતા બંધાઈ કે આજની તારીખે પણ હું એ માની શકતો નથી કે જેઠાલાલ-ટપુડો, બેમાથાળો બોસ, રંજનદેવી, માળો વગેરે પાત્રો અસલી નહીં, બલકે કાલ્પનિક છે! વર્ષો પહેલાં એમની કોલમનો (દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં પહેરાવેલો) લોગો, લેખ સાથેનાં કાર્ટૂનિસ્ટ નારદનાં અને ત્યારબાદ દેવ ગઢવીનાં કાર્ટૂન અને ચાર-પાંચ પાનાંમાં પથરાયેલો એમનો નિતાંત સુંદર લેખ. એ વખતે તો એવું જ થતું કે બસ, આખી જિંદગી આ લેખો વાંચતાં વાંચતાં જ પસાર થઈ જાય તો કેવી મજા પડે!
  • હું અને મારો ભાઈ બંને વાંચવાના શોખીન છીએ એવી મમ્મી-પપ્પાને ખબર પડી એટલે અમારા ઘરે પણ ચિત્રલેખા-અભિયાન-સફારી આણિ મૅગેઝિનો આવતાં થયાં (પપ્પા તો આજની તારીખે પણ ચિત્રલેખામાં પહેલો લેખ એ જ વાંચી નાખે!). તારકભાઈનાં એ પાત્રો મારામાં અને હું એ પાત્રોની સાથે મોટો થતો ગયો. એમના ઘણા લેખો કટિંગ કરીને સાચવવાનું શરૂ કર્યું. લાઇબ્રેરીમાંથી પણ મળ્યાં તેટલાં પુસ્તકો લાવીને વાંચી નાખ્યાં. એમની સુપર્બ ડૅરિંગ આત્મકથા ‘એક્શન રિપ્લે, ભાગ 1-2’ તો બબ્બે વાર વાંચી નાખેલી. તેમાં એમણે બતાવેલી નિખાલસતા, હિંમત તો આજે ડાયનોસોરની જેમ તદ્દન લુપ્ત થઈ ગઈ છે. એક આત્મકથા કેવી હોય, તારક મહેતાના જીવનના અનેક રસપ્રદ કિસ્સા, એમનાં પાત્રોની સર્જનયાત્રા બધું એમની સ્ટાઇલમાં કહેતી એ આત્મકથા કોઇપણ પુસ્તકરસિયા માટે એકદમ મસ્ટ રીડ છે.
  • પોતાની જાતનું ‘ફિક્શનલાઇઝ્ડ વર્ઝન’ એવો શબ્દપ્રયોગ તો ‘ધ બિગ બૅન્ગ થિયરી’ જેવી સિટકોમ જોતા થયા ત્યારથી સાંભળવામાં આવ્યો. તારકભાઈએ દાયકાઓ અગાઉ તે સર્જી નાખેલું. પોતે, એમના ભૂતકાળના અનુભવો, સાંપ્રત રાજકારણ-ફિલ્મ-સમાજ વિશેનાં એમનાં અવલોકનો બધું અસલી હોય, પરંતુ મુંબઈનો એમનો માળો, માળાના રહેવાસીઓ, એમની ઑફિસ, મહેમાનો બધું કલ્પનાના રંગે રંગાયેલું હોય. જો એમના લેખો વાંચવાના અનુભવી ન હો, તો ક્યાં વાસ્તવિકતા પૂરી થાય અને ક્યાં એમની કલ્પનાસૃષ્ટિ શરૂ થાય એ કહી જ ન શકો. જ્યોતીન્દ્ર દવેને તેઓ પોતાના ગુરુ માને એટલે સેલ્ફ ડેપ્રિકેટિંગ હ્યુમર એમનામાં આપમેળે આવે (હવે તો સેલ્ફીના અને બેશરમ સેલ્ફ માર્કેટિંગના જમાનામાં સેલ્ફ ડેપ્રિકેટિંગ હ્યુમરનો પણ કાંકરો નીકળી ગયો છે). પોતાને રાજકારણમાં ટપ્પી પડતી નથી એવું કહે અને છતાં બેએક પેરેગ્રાફમાં એવું પૉલિટિકલ ઍનાલિસિસ કરી દે કે અત્યારના બની બેઠેલા પૉલિટિકલ ઍનાલિસ્ટોને તો પાણીની બાલદી પકડાવી દેવાનું મન થાય. તેઓ ફિલ્મ જોઇને તેને પોતના લેખમાં વણી લે, એ ઑબ્ઝર્વેશન કોઈ આલાગ્રૅન્ડ રિવ્યૂ કરતાં કમ ન હોય. છતાં ક્યાંય કશું હાસ્યના ભોગે નહીં.
  • તેઓ પોતાનાં પાત્રોને લઇને વૈષ્ણોદેવી, કુંભમેળો, ગોવા, કેરળ, આફ્રિકા, અમેરિકા, મિડલ ઇસ્ટની યાત્રાએ જાય, અને મને અંદરથી મજા પડી જાય. કોઈ પાત્ર સાથે ન હોય, તો મીઠી ખીજ ચડે કે લઈ લો ને, તમારે ક્યાં એની ટિકિટ ખરીદવાની છે? ટપુ ટોળકી સાથેની એ યાત્રાશ્રેણીઓ કોઇપણ ટ્રાવેલોગને ટક્કર આપે એવી બની છે, જેમાં જે તે સ્થળની માહિતી અને ઊંધાં ચશ્માં બ્રાન્ડ મનોરંજન બંનેનું H2O જેવું કોમ્બિનેશન હોય. એમાંય કોઈ નજીકની ટુરમાં ‘પાઉડર ગલી’ વિસ્તારના ખાઉધરા ‘એસ.ઈ.એમ. ચંદુલાલ’ સાથે હોય, કાઠિયાવાડી શૈલીમાં ‘ભાયું-બેનડિયું’ બોલતાં એ ખાવા-પીવાની ગાંસડીઓ બસમાં મુકાવે ત્યારે જે કૉઝી ફીલ આવે એનું શબ્દોમાં ટ્રાન્સલેશન શક્ય જ નથી.
  • એમનાં લખાણ અમારાં લોહીમાં એવાં ભળી ગયાં છે કે લોહી ટેસ્ટ કરાવીએ તો ‘ઊંધાં ચશ્માં’નાં સૅમ્પલ મળી આવે! પીધેલા જેઠાનું ‘મહેતુસ, યુ આર લાઇક બ્રધર યાર!’, ‘બેમાથાળા બૉસે (હોકલીમાંથી) ગુડ ગુડ ગુડ એવો અવાજ કર્યો’, ‘ચેતન બૅટરીએ ગજવામાંથી બૅટરીને બદલે ચાકુ કાઢ્યું અને જયેશ નામના યુવાનને મારી નાખ્યો. ચેતન બૅટરી તત્કાળ ચેતન ચાકુ થઈ ગયો’, ‘મહેતાસાહેબ, તમે યાર બહુ જુદાઈ રાખો છો, યાર’, ‘શરીરના ચોક્કસ ભાગમાં’, ‘પાછળના માંસલ ભાગમાં’, ‘ભળતું જ’, ‘કઢંગી હાલતમાં’, ‘સત્તાવાહી અવાજ’, ‘ભૈશાબ’… વગેરે ઢગલાબંધ શબ્દપ્રયોગો હું ને ભાવિન આજેય બોલચાલમાં વાપરીએ છીએ. તારકભાઈનાં ‘શ્રીમતીજી’ની જેમ જ મારાં ‘શ્રીમતીજી’ની સામે હું કોઈ બાબતે મોટેથી ‘હાય! હાય!’ બોલું ને એ સખ્ખત અકળાય!
  • સ્ટૅન લીનાં પાત્રો પરથી એક આખું ‘માર્વેલ યુનિવર્સ’ રચાયું છે, એ જ રીતે ‘ઊંધાં ચશ્માં’ એ તારક મહેતાનાં પાત્રોનું યુનિવર્સ છે (જેમાં ઓબ્વિયસલી ખુદ તારક મહેતા તેના કેન્દ્રમાં રહેલા બ્રાઇટેસ્ટ તારક એટલે કે સ્ટાર હોય!). તમે એમનું કોઇપણ પાત્ર પકડો એટલે એની બૅક સ્ટોરી હોય અને એની એક પોતીકી પર્સનાલિટી હોય. ફોર એક્ઝામ્પલ, બેમાથાળા બૉસ બાબુલાલ ઝવેરી. એ તુંડમિજાજી, બિઝનેસમાઇન્ડેડ, તરંગી હોય, છતાં પત્ની મંજરીદેવીથી દબાયેલા હોય. મંજરીદેવી હાઈસોસાયટીનાં શેઠાણી હોય. એમનો દીકરો યોગેશ સૅલી નામની ખ્રિસ્તી યુવતીને પરણ્યો હોય, જેનું નામ બદલીને સ્મિતા કરાયું હોય. ઇવન ઑફિસના મહાખેપાની પારેખને પણ એક ઘરજમાઈ માથે પડ્યો હોય, જે ફાસ્ટફૂડનો બિઝનેસ કરતો હોય અને એને લીધે જ પારેખને સજોડે રસોડામાં સૂઈ રહેવું પડતું હોય. ‘માર્વેલ’ એટસેટરાથી વિપરિત તારકભાઈની મજા એ કે કોઇપણ પાત્રની બૅક સ્ટોરી જાણવા માટે વિકિપીડિયા ફંફોસવું ન પડે. તમે ગમે તે આર્ટિકલથી વાંચવાનું શરૂ કરો કે કોઈ પાત્રની ઍન્ટ્રી થાય કે તારકભાઈએ તેની બૅક સ્ટોરી ઉમેરી જ દીધી હોય. જેમ કે, મલબાર હિલવાળાં શાંતિમાસા કઈ રીતે એમને પોતાની આત્મકથા લખવાનું પ્રેશર કરતા હોય અને એટલે જ ખૂબ પ્રેમભાવ છતાં એમને ત્યાં જવાનો કંટાળો આવતો હોય, જેઠાલાલ સાખપાડોસી હોય, તંબક તાવડો શા માટે પંચિયું પહેરીને ચાલીમાં સૂઈ રહે છે, વાંકો વિભાકર કોણ છે, શ્રીમતીજીને સૌ શા માટે ‘ચીકુબહેન’ કહે છે, તારક મહેતાને શા માટે પોતાના જ માળામાં જમાઈ તરીકે રહેતા હોય તેવું લાગે છે, વચલીને ‘વચલી’ શા માટે કહે છે, બેમાથાળા બૉસનાં સાસુ સુલોચનાબેન એટલે કે સુલુમાશી અને ચંપકલાલને કઈ રીતે મનમેળ થયો… મૂળ નાટકના જીવ એટલે એમનાં બધાં પાત્રોમાં, એમની સાઇકોલોજીમાં અને એના વર્ણનમાં એમણે એટલી બારીક કોતરણી કરી હોય કે તે પાત્ર થ્રી ડાઇમેન્શનમાં આપણી સામે ઊભું થઈ જાય (પાત્રોનાં વર્ણનોનું તો એક કમ્પાઇલેશન થઈ શકે!). લાંબું પૉલિટિકલ ઍનાલિસિસ તેઓ ‘બેસ્ટ’ની બસમાં એમના સહપ્રવાસી એવા પારસી સદગૃહસ્થ પાસે અથવા તો પાનના ગલ્લે ‘પત્રકાર પોપટલાલ પરિષદ’માં છત્રીધારી પોપટલાલ પાસે કરાવે (જે વ્હિસ્કીની અસર તળે હળવે હળવે ઝૂલતા હોય). ફિલ્મ જોતી વખતે ચંપકલાલના બખાળા સાંભળો તો અત્યારના તોતિંગ પૈસા વસૂલીને શૉ કરતા સ્ટેન્ડઅપ કોમેડિયનો પાની કમ ચાય લાગે.
  • કોઇપણ ઉંમરની વ્યક્તિ એમની આ લેખસિરીઝ વાંચે તો એટલો જ જલસો પડે. છતાં ક્યાંય કશું બાલિશ નહીં. ભલભલાને મરચાં લાગી જાય એવાં સટાયર હોવા છતાં ક્યારેય બિલો ધ બૅલ્ટ વાત નહીં. છાકો પાડવા માટે ફ્લૅશી ભાષા નહીં કે શબ્દોનાં જોડકણાંની જગ્લરી નહીં. એક જોકને ખેંચીને લેખમાં ખપાવવાની ખોરી દાનત તો દૂર દૂર સુધી નહીં. આપણે ત્યાં તો લોકો નવલકથાઓની નવલકથાઓ ઘસડી મારે છે, પણ બધાં પાત્રો એક જ ભાષા બોલતાં હોય. જ્યારે અહીં હિમ્મલલાલ માસ્તર, બેમાથાળા બૉસ, ચંપકલાલ, ટપુડો, સીંધી ચંદીરામાની, જસબીર કે એની પારસણ પત્ની નરગિસ તો ઠીક, એકાદ હપ્તા પૂરતાં ડોકાતાં પાત્રોની પણ બોલવાની આગવી સ્ટાઇલ હોય. કોઈ નોનસ્ટોપ બોલે, કોઈનો ‘કારણ શું?’ જેવો તકિયાકલામ હોય, બાલકૃષ્ણ બારોટ ઉર્ફ ‘બાબા’ને પગ ઘસડીને ચાલવાની ટેવ હોય, ભાર્ગવ પંડિત કેવી રીતે શ્રીમતીજીને એમના હાથની દાળઢોકળીનો મસ્કો મારતો હોય… એશિયન પેઇન્ટ્સનું શૅડ કાર્ડ પણ નાનું પડે એટલી બધી વેરાયટી એમનાં પાત્રોમાં હોય. આવી ટનબંધ વાતો કરી કરીને મેં વર્ષોથી બહુ બધાને બોર કર્યા છે (પૂછો મારાં શ્રીમતીજીને!).
  • ‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ના લેખની સાથે શરૂઆતમાં નારદ અને ત્યારપછી દેવ ગઢવીનાં કાર્ટૂન્સ છપાતાં. એ કાર્ટૂન્સમાં પણ આ બંને દિગ્ગજ કાર્ટૂનિસ્ટોએ તારકભાઈની પાત્રસૃષ્ટિને કેવી આત્મસાત્ કરી છે તે એમનાં જબરદસ્ત ડિટેલિંગવાળાં (ડૅવિડ લો, લક્ષ્મણની યાદ અપાવે તેવાં) કાર્ટૂન્સ જુઓ એટલે સમજાઈ જાય. આપણાં મનમાં પાત્રોનો દેખાવ ઘડવામાં આ બંને કાર્ટૂનિસ્ટનો ફાળો જેવોતેવો નથી.
  • અફ કોર્સ, તારકભાઈએ ‘ઊંધાં ચશ્માં’ સિવાયનું પણ પુષ્કળ લખ્યું છે (એ પણ મેં છોડ્યું નથી, જેમ કે એમના ‘ખુલ્લા ખાનગી પત્રો’, ‘દોઢ ડાહ્યાની ડાયરી’, ‘સચ બોલે કુત્તા કાટે’, ‘બાવાનો બગીચો’), પરંતુ મારે મન તો ‘ઊંધાં ચશ્માં’ દૂસરો ન કોય! નેવુંના દાયકામાં તો એવી સ્થિતિ હતી કે એક અઠવાડિયું એમનો લેખ ન વાંચ્યો હોય, તો ચેન ન પડે. એમાંય ‘ચિત્રલેખા’ના દિવાળી અંકને તો હું ધિક્કારતો. કેમ કે, એક તો વચ્ચે એકાદ અંક બંધ હોય અને દિવાળી અંકમાં ઊંધાં ચશ્માંને બદલે સ્વતંત્ર હાસ્યલેખ હોય. એટલે જ એમના માળામાં ભાગ્યે જ ક્યારેય દિવાળી આવી છે! સાયન્સ સ્ટ્રીમમાં ઘૂસી ગયા પછી અવારનવાર ટપકી પડતા સ્ટ્રેસને ભગાડવા માટે એમના આ લેખોનાં કટિંગ્સ જ મારી એન્ટિ ડિપ્રેશન્ટ દવાઓ હતાં. જ્યારે મૂડની બૅટરી ડાઉન થાય કે થપ્પામાંથી રેન્ડમલી ગમે તે લેખ કાઢીને વાંચી નાખું, એટલે બૅટરી 100% ચાર્જ્ડ!
  • જર્નલિઝમમાં આવ્યો, હું પોતે લખતો થયો, હાસ્યનું પણ લખ્યું, ત્યારે સમજાયું કે એક તો લખવું અઘરું છે. સારું લખવું ક્યાંય અઘરું છે. એમાંય એક સ્તર જાળવી રાખીને લોકોને હસાવવા એ તો જાણે હાથીને ગલગલિયાં કરવાં! લોકો વાંચીને હસે એવું લખવા માટે આપણે આપણા વાળ ખેંચી નાખીએ એટલો સ્ટ્રેસ થઈ આવે. ત્યારે તારકભાઈએ ચચ્ચાર દાયકા સુધી એકધારું લખ્યું. એ પણ આવી વિરાટ મલ્ટિ લૅયર્ડ અમર પાત્રસૃષ્ટિ સર્જીને. એ પણ જ્યોતીન્દ્ર દવેના લેખ વાંચતા હોઇએ કે હૃષિકેશ મુખર્જી-બાસુ ચૅટર્જીની ફિલ્મો જોતા હોઇએ એવું હળવુંફુલ નિર્ડંખ હાસ્ય પીરસતા લેખો. છતાંય ક્યાંય કશું રિપીટેશન નહીં. ઘણા જૂના વાચકોને ફરિયાદ હોય કે હવે પહેલાં જેવી મજા નથી આવતી. જ્યારે ખુદ તારકભાઈએ જ એની ચોખવટ કરતા હોય કે, ‘એવી ફરિયાદની સામે અનેક વાચકો હોય જે કહેતા હોય કે બહુ મજા આવે છે, ચાલુ રાખો!’ 2001માં તારકભાઈના મિત્ર લેખક-તંત્રી બહેરામ કોન્ટ્રાક્ટર ઉર્ફ ‘બિઝી બી’ ગુજરી ગયા ત્યારે તારકભાઈએ એમની ઑબિચ્યુઅરી લખેલી. એ પછી જ મને એમના વિશે ખબર પડેલી. ડિસેમ્બર, 2015માં એમના જન્મદિવસે મેં એમની એક વર્ષો જૂની વાર્તા નામે ‘ટિફિન’ અને 2013ની મુવી ‘લંચબૉક્સ’ વચ્ચે ગજબનાક સામ્યની વાત કરતી એક પૉસ્ટ મૂકેલી (એ આર્ટિકલ બ્લોગ પર પણ છે).
  • મારી પાસે તારકભાઈ સાથેનો એક પણ ફોટોગ્રાફ નથી, કે એમના ઑટોગ્રાફ સુદ્ધાં નથી. પણ મારી પાસે મેં સાચવી રાખેલા એમના લેખો છે. ઍન્ટિ ડિપ્રેશન્ટ ગોળીઓ તરીકે એ લેખોની અસરકારકતા આજે પણ જરાય ઓછી થઈ નથી. આજે પણ એમાંનો કોઈ લેખ કાઢું છું ને ફરી પાછાં એ પાત્રો મને આંગળી પકડીને પોતાની વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં લઈ જાય છે. ત્યાં આજે પણ ટપુડો પોતાની ટોળકી સાથે તોફાન કરે છે, વચલીને હેરાન કરે છે, માસ્તર સાહેબનું બીપી લૉ થાય છે, જેઠાલાલ રંજન પર લટ્ટુ છે, ચંપુ એમની સુલુ પાસે સીધા ચાલે છે, રસિક (ગાળ, ગાળ, મહાગાળ) બોલે ત્યારે પોપટલાલ એને છત્રીનો ગોદો મારે છે, જસબીર દારૂ પીને તોફાન કરે છે જેનાથી રિસાઈને નરગિસ પિયર જતી રહે છે (સામે જસબીર આત્મહત્યાનું ત્રાગું કરીને એને મનાવી લાવે છે), પારેખ-વાંકો વિભાકર બૉસને હેરાન કરે છે, શાંતિમાસાનો ગોળમટોળ રૂપેશ ગબડી પડે છે, મટકાકિંગ મોહનલાલની આણ યથાવત્ છે, હિંમતલાલનું ‘મિસ્ટર મહેતા આ બરાબર નથી થતું’વાળી માસ્તરગીરી પણ યથાવત્ છે, શ્રીમતીજી પિયર જાય ત્યારે વચલી તારક કાકાની ચા બનાવી જાય છે અને ખુદ તારક મહેતા રવિવારે નિરાંતે ઊઠે છે, બખોલ જેવડા બૅડરૂમમાં આડા પડીને સૅકન્ડ હેન્ડ ક્રાઇમ થ્રિલર કથાઓ વાંચે છે… આ યુનિવર્સમાંથી હું તો ક્યારેય બહાર નથી આવવાનો, ખાસ કરીને એવી દુનિયામાં કે જ્યાં એ જ તારકભાઈ ન હોય…

    અલવિદા, તારકભાઈ.

P.S. તારક મહેતાની એક વર્ષો જૂની વાર્તા અને ઈ.સ. ૨૦૧૩માં આવેલી ‘ધ લંચબોક્સ’ મુવી વચ્ચેની ગજબ સામ્યતા વિશે તારકભાઈના જન્મદિવસે લખેલી પોસ્ટની લિંકઃ
https://jayeshadhyaru.wordpress.com/2015/12/26/tarak-mehta-the-lunchbox/

 

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Ved Prakash Sharma: Obituary

ved-prakash-sharma_express-photo-by-ravi-kanojia_759મને યાદ છે, 1993નું વર્ષ હતું. પાંચમા ધોરણથી અમને સ્કૂલમાં હિન્દી ભણાવવાની જસ્ટ શરૂઆત થઈ હતી. મને રોમાંચ થતો કે આ તો એ જ ભાષા છે જે ટીવીમાં ને પિક્ચરોમાં બોલે છે. એ જ વખતે જૂનાગઢમાં મારા કાકા ક્યાંકથી થેલો ભરીને ચોપડીઓ લઈ આવેલા. થેલો એટલે લિટરલી વિદેશ જવા માટે લોકો જેવડી સૂટકેસો લાવે છે એટલો મોટો. એમાં ભરેલી ચોપડીઓ પણ કંઇક અલગ પ્રકારની હતી. એક તો બધી હિન્દીમાં હતી. ઉપરથી એનાં કવરપેજ પેઇન્ટ કરેલાં ચિત્રો જેવાં અને પુસ્તકોનાં નામ ઉપસેલા અક્ષરોમાં હોય. અંદર ખોલીએ તો પાનાં સાવ કાળાં ને મેલાંઘેલાં. અલગ પ્રકારનાં એ પુસ્તકોનાં નામ ને કિંમત ખાલી 10 રૂપિયા. એ બધાને ‘પલ્પ ફિકશન’, ‘લૂગદી સાહિત્ય’ કહેવાય એ તો બહુ પાછળથી ખબર પડેલી. આપણે તો ખાંખાંખોળાં કરવામાં માસ્ટર એટલે આખો થેલો ઊલેચી નાખેલો. એમાં માર્ક કર્યું કે એક બુકનું નામ બધી ચોપડીઓનાં બેકકવર પર જોવા મળતું હતું: ‘વર્દી વાલા ગુંડા’. સાથે લટકણિયું પણ હોય ‘વેદ પ્રકાશ શર્મા કા અભૂતપૂર્વ ઉપન્યાસ જો આપકે રોંગટે ખડે કર દેગા.’ મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે એ ‘વર્દી વાલા ગુંડા’ પોતે પણ એ ઉત્ખનન કાર્યમાંથી નીકળી! એટલે મને થયું કે હાલો આપણેય રોંગટા ખડા કરીએ!

વાંચવાનું શરૂ કર્યું. પણ હવે એ તો આપણી ‘ચંપક’, ‘નિરંજન’, ‘ફૂલવાડી’ વાંચવાની ઉંમર. એમાં આવડું મોટું દળદારvardi2bwala2bgunda થોથું, એ પણ હિન્દીમાં અને એય હાડોહાડ ક્રાઇમ ફિક્શન, ક્યાંથી મેળ પડે? તોય મેં કંઇક 30-40 પાનાં વાંચેલાં એવું પાકું યાદ છે. એમાં વપરાયેલા શબ્દપ્રયોગોથી હું ખરેખર અંજાઈ ગયેલો. કેમકે એ મારા માટે સાવ નવા હતા: ‘ઉસકે ઝેહન મેં બિજલી સી કૌંધ ગયી’, ‘ચીતે કી માનિંદ વો ઝપટ પડા’, ‘ઉસકે બદન મેં એક સિરહન સી દૌડ ગયી’… દિવસો સુધી એ બધા મારા તકિયાકલામ બની ગયેલા! પુસ્તક-ચોપડીને પણ હું ‘કિતાબ’ કહેતો થઈ ગયેલો.

પછી તો વેકેશન પૂરું થયું. પેલો થેલો પણ ક્યાંક ગાયબ થઈ ગયો. ભણવાના ચક્કરમાં બધું ભુલાઈ ગયું. યાદ રહી ગયા તો એ ચાર-પાંચ હિન્દી શબ્દપ્રયોગો અને એ નામ વેદ પ્રકાશ શર્મા. ધીમે ધીમે એટલી ખબર પડેલી કે એ બહુ જાણીતા લેખક છે અને મેરઠ બાજુ ક્યાંક રહે છે. ઈન્ટરનેટ તો હતું નહીં કે પટ દઇને બધું શોધી લઇએ. બસ-રેલવે સ્ટેશનોના બુકસ્ટોલ્સમાં જોતો એમની બુક્સ: ‘શાકાહારી ખંજર’, ‘ડાયન’, ‘પૈંતરા’, ‘કુબડા’, ‘કેશવ પંડિત’, ‘બહુ માંગે ઇન્સાફ’, ‘સુલગ ઉઠા સિંદૂર’… વાંચવાનું બહુ મન થતું પણ ખિસ્સામાં પૈસા તો હોય નહીં. અને ‘આવાં’ પુસ્તકો ખરીદવા માટે ઘરેથી મળે ખરા?! લાઈબ્રેરીનો મેમ્બર ખરો, પણ ત્યાંનાં ‘સભ્ય-સંસ્કારી’ પુસ્તકોની જમાતમાં અગેઇન ‘આવાં’ પુસ્તકોને સ્થાન મળતું હશે?!

730_1_5એકબાજુ ભણવાનું ટેંશન, એની ચોપડીઓ અને શોખથી લાઈબ્રેરીઓમાંથી લાવેલી બુક્સ વાંચવાનું ચક્કર એવું ચાલ્યું કે વેદ પ્રકાશ શર્માનો વારો જ ન આવ્યો. સિરિયસ કરિયર સ્ટાર્ટ થયા પછી ફિલ્મો, ઇન્ટરનેટ, ટીવી વળગ્યાં. ખબર પડી કે હજી તો આ પણ વાંચવાનું બાકી છે ને પેલું પણ જોવાનું બાકી છે, એટલે પેલા શર્માજીનો નંબર ફરી પાછો ન લાગ્યો. ‘દિવ્ય ભાસ્કર’માં મેં ચેતન ભગત, અમીશ ત્રિપાઠી, વિકાસ સ્વરૂપ (જેમની ‘Q & A’ નોવેલ પરથી ‘સ્લમડોગ મિલ્યનેર’ બનેલું), જુડી બાલન, ‘ચાચા ચૌધરી’ના સર્જક પ્રાણ વગેરેના ઇન્ટરવ્યૂ લીધા હતા. ત્યારે વિચાર આવેલો કે વેદ પ્રકાશ શર્મા અને સુરેન્દ્ર મોહન પાઠકના ઇન્ટરવ્યૂ કરવા. સુરેન્દ્ર મોહન પાઠકનો તો પર્સનલ મોબાઇલ નંબર પણ મેળવી લીધેલો. બસ, ડાયલ કરવાની વાર હતી. પણ પછી થયું કે મેં એમની એકેય બુક વાંચી નથી. હું એમને શું પૂછવાનો? આ બંને ભારતના સૌથી વધુ વેચાતા લેખકો છે. એમની બુક્સની નાખી દેતાં પણ લાખો-કરોડો નકલો વેચાય છે. બંને 150+ નવલકથાઓ લખી ચૂક્યા છે અને મેં એકેય વાંચી નથી. એક પત્રકાર હોવા સિવાય મારી યોગ્યતા શું છે એમનો ઇન્ટરવ્યૂ લેવાની? એટલે ફરી તારીખ પડી. કન્વિક્શન ઓછું હતું એટલે પુસ્તકો વાંચ્યાં નહીં અને ઇન્ટરવ્યૂ પણ લેવાયા નહીં.
***
હવે આજે સમાચાર આવ્યા કે વેદ પ્રકાશ શર્માનું માત્ર 62 વર્ષની વયે અવસાન થયું છે. 176 નવલકથાઓના લેખક. amir-khansએમાંય એમની ‘વર્દીવાલા ગુંડા’ની તો 8 કરોડ નકલો વેચાઈ હોવાનું કહેવાય છે! 8 કરોડ! અતિશયોક્તિ લાગતી હોય અને ખાલી 5-25 લાખ નકલો જ વેચાઈ હોવાનું માનો તોય વાત ક્યાં પહોંચે?! અક્ષય કુમારની બે ફિલ્મો ‘સબસે બડા ખિલાડી’ અને ‘ઇન્ટરનેશલ ખિલાડી’ જેવી ફિલ્મોના પણ એ રાઇટર હતા. પાંચેક વર્ષ પહેલાં આમિર પણ એમને કોઈ વાર્તા માટે મળી આવ્યો હતો. વિશાલ ભારદ્વાજે પણ પોતાની ‘એક થી ડાયન’ ફિલ્મની રિલીઝ વખતે વેદ પ્રકાશ શર્માની ‘ડાયન’ લૉન્ચ કરી હતી. ‘પલ્પ ફિક્શન’ની સાહિત્યિક વેલ્યુ પર વિવેચકો ચર્ચા કરતા રહ્યા અને VPS-SMP કરોડો વાચકો સુધી પહોંચતા રહ્યા.

7ss9hniszux3zemi-d-0-writer-ved-prakash-sharma-with-filmmaker-vishal-bharadwaj-at-the-launch-of-film-ek-thi-daayan-book-titled-daayan-by-ved-prakash-sharmaમારી આળસ અને પ્રયોરિટીના અભાવે હું વેદ પ્રકાશ શર્માનો ઈન્ટરવ્યુ ન કરી શક્યો એ અફસોસ દૂર કરવાનો હવે કોઈ વિકલ્પ નથી. હા, એની બુક્સ જરૂર વાંચીશ. હિન્દીમાં એમના પ્રદાન અને બીજા કોઇએ લીધેલો એમનો ઇન્ટરવ્યૂ વાંચવો હોય તો ‘લલ્લન ટોપ’ નામની હિન્દી વેબસાઇટની બે લિંક નીચે પોસ્ટ કરી છે.

અલવિદા, વેદ પ્રકાશ શર્મા સા’બ.

P.S. વેદ પ્રકાશ શર્માની ઓબિચ્યુઅરી અને મુલાકાતની ‘લલ્લન ટોપ’ વેબસાઇટની લિંક્સઃ

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

P. K. Nair – Obituary

પી. કે. નાયર પર બનેલી ડૉક્યુમેન્ટરી ‘સેલ્યુલોઇડ મેન’
૨૦૧૩માં પુણે FTIIમાં હું ફિલ્મ અપ્રિશિયેશન કોર્સ કરવા ગયેલો, ત્યારે દરરોજ સાંજથી મોડી રાત સુધી ત્યાં બાજુમાં જ આવેલી ‘NFAI’ (નેશનલ ફિલ્મ આર્કાઇવ ઑફ ઇન્ડિયા)માં જાતભાતની ફિલ્મોનાં સ્ક્રીનિંગ્સ યોજાય. ત્યાં એક દાદા દરરોજ આવે. ચાલી શકે નહીં, એટલે સ્ટિકની મદદથી ચાલે. તોય એમને ટેકો આપવા માટે એક વ્યક્તિ સતત હોય. પહેલી ફિલ્મના સ્ક્રીનિંગની પણ પહેલાં તેઓ આવી જાય, ફિલ્મનો ઇન્ટ્રો સાંભળે, ફિલ્મ્સ જુએ, એ પછીની ચર્ચાઓ સાંભળે, ક્યારેક સવાલો પણ પૂછે અને બધી ફિલ્મો પૂરી કરીને પછી વિદાય લે. કોઇપણ ગેસ્ટ ત્યાં પોતાની ફિલ્મ બતાવવા આવે, ત્યારે નાયરસાહેબને અચૂક વંદન કરે.

એક દિવસ અમને ત્યાં ‘સેલ્યુલોઇડ મેન’ નામની ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બતાવાઈ. અઢી કલાકની એ ડૉક્યુમેન્ટરી પી. કે. નાયર નામના ભાઈ વિશે હતી અને એ ભાઈ મારી આગળની રૉમાં ક્રોસમાં આવેલી સીટ પર બેસીને તદ્દન નિર્લેપ ભાવે પોતાના પરની જ એ ફિલ્મ જોતાં બેઠા હતા! એ પી. કે. નાયર એટલે પુણેની ‘NFAI’ના સ્થાપક-ગૉડફાધર. જેમના લોહીમાં ફિલ્મોનું ઝનૂન છેક DNA સુધી પ્રસરેલું હોય એવા હાડોહાડ સિનેમાના પ્રેમી.

ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગમાં એમનું પ્રદાન કેવડું મોટું છે, તે ‘સેલ્યુલોઇડ મેન’માં ગુલઝાર, જયા બચ્ચન, શ્યામ બેનેગલ, બાસુ ચૅટર્જી, દિલીપ કુમાર, સઈદ મિર્ઝા, કમલ હાસન, અદૂર ગોપાલકૃષ્ણન્, વિધુ વિનોદ ચોપરા, રાજકુમાર હિરાણી… ઇવન યશ ચોપરા, મહેશ ભટ્ટ… સરીખી હસ્તીઓ નાયર સાહેબ વિશે જે વાતો કરે છે, એના પરથી ખબર પડે. તે જોઇને આપણને આપણી જાતને ફિલ્મોના રસિયા કહેતા પણ શરમ આવે, કે આવી દિગ્ગજ હસ્તી આપણી વચ્ચે આટલાં વર્ષોથી રહે છે અને આપણને એમનું નામ પણ ખબર નથી.

જો નાયરસાહેબ ન હોત તો ‘દાદાસાહેબ ફાળકે ભારતીય ફિલ્મ ઉદ્યોગના પિતામહ છે’ એવી કોઇને ખબર સુધ્ધાં ન પડી હોત. એમણે જ ‘રાજા હરિશ્ચંદ્ર’ અને એ ઉપરાંત ફાળકેની કેટલીયે ફિલ્મોની રીલ શોધીને રિસ્ટોર કરી હશે. અરે, ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીનાં કેટલાંય ટેલેન્ટ્સને એમણે મદદ કરી હશે.
***
દાયકાઓ પહેલાં અશોક કુમાર પોતાની દીકરીનું FTIIમાં એડમિશન કરાવવા આવ્યા હોય અને એ ખાસ નાયર સાહેબને મળે અને પૂછે કે મારી શરૂઆતની પેલી ફિલ્મ તમારી પાસે છે? અને બીજી જ મિનિટે નાયરસાહેબ એ હાજર કરી આપે. સિનેમાનું એમનું પેશન એવું કે હજારો ફિલ્મોની રીલ્સના ડબ્બા પડ્યા હોય, પણ કઈ ફિલ્મ એક્ઝેક્ટ ક્યાં પડી છે અને કયો સીન કઈ રીલના કયા ભાગમાં હશે એ પણ એમને ખબર હોય (આ વાત ડૉક્યુમેન્ટરીની જ છે).

FTIIમાં આગલા દિવસે હું જે કઠેડા પર ઊભેલો, બીજા દિવસે ડૉક્યુમેન્ટરીમાં એ જ કઠેડા પર, ઊભા રહીને નાયર સાહેબે કહેલું, ‘અહીં જે રૂમ છે એ મધુબાલાનો મૅકઅપ રૂમ હતો!’ અને મારાં જે રૂંવાડાં ઊભાં થઈ ગયેલાં!

FTIIના છોકરાઓમાં નાયરસાહેબનો કડપ પણ એવો. કોઇને રિસર્ચ માટે કોઈ ફિલ્મની રીલ જોઇતી હોય, તો સાત ગળણે ગાળીને, સ્ટુડન્ટની ગંભીરતા પારખીને પછી જ એ રીલ આપે. ડૉક્યુમેન્ટરીમાં રાજકુમાર હિરાણીએ મસ્ત વાત કરી છે. અગાઉ સેન્સરમાંથી કપાયેલી રીલો પણ NFAI પાસે આવતી. નાયરસાહેબ એને પણ જોઈ તપાસી અને તેનું શું કરવું એ નક્કી કરે. એના સ્ક્રીનિંગમાં મોસ્ટ્લી નાયરસાહેબ એકલા જ હોય. પણ ત્યાંના ડામીસ છોકરાઓને ગમે ત્યાંથી ગંધ આવી જાય અને સવારે છ વાગ્યે એનું સ્ક્રીનિંગ કરવાનું હોય, તો મોઢામાં બ્રશ નાખીને પણ ત્યાં પહોંચી જાય. એ જોઇને નાયરસાહેબ પણ હસે કે, ‘સાલાઓ તમને ક્યાંથી આવી બધી ખબર પડી જાય છે!’
***
ફિલ્મોના શોખીન નાયરસાહેબ પાસે પોતે જોયેલી ફિલ્મોની ટિકિટોનો સંગ્રહ તો હોય જ, પણ એમનો ઝનૂની આગ્રહ એવો કે દુનિયાની બેસ્ટંબેસ્ટ ફિલ્મો NFAIમાં હોવી જ જોઇએ. એટલે તો ફેસ્ટિવલો માટે ભારત આવેલી બેસ્ટ ફિલ્મોની પ્રિન્ટ એ મૅકરને રિક્વેસ્ટ કરીને એક રાત માટે લઈ આવે અને સવાર પડે એ પહેલાં તો એની એક કૉપી કરીને NFAIમાં રાખી પણ દે! પાઇરસી ગણો કે પ્રેમ, એમણે આખી જિંદગી NFAIને નામ કરી દીધી હતી.
***
આપણા દેશમાં ડૉક્યુમેન્ટેશન અને આર્કાઇવિંગની કોઈ પરંપરા જ નથી. મોટે ઉપાડે આપણે ભારતીય સિનેમાની શતાબ્દિ ઊજવી, પણ પહેલી ટૉકી ફિલ્મ ‘આલમઆરા’ કાયમ માટે ખોઈ નાખી. એવું બેધડક કહી શકાય કે જો નાયરસાહેબ ન હોત, તો ભારતીય અને વર્લ્ડ સિનેમાનો કેટલોય ખજાનો કાયમ માટે લુપ્ત થઈ ગયો હોત. ક્યાં ક્યાં રખડીને એમણે આપણા સાઇલન્ટ એરાની ફિલ્મો એકઠી કરી છે અને સારામાં સારી ફિલ્મોને લોકો સુધી પહોંચાડી છે. નાયરસાહેબે NFAI છોડ્યું પછી તો ત્યાં પણ કામકાજ બગડ્યું છે. પેશનને સ્થાને બાબુશાહી આવી છે. તમે માનશો, ખુદ NFAIની વેબસાઇટમાં નાયર સાહેબના અવસાનની એક લાઇનની નોંધ સુધ્ધાં હજી આવી નથી!
***
NFAIના બિલ્ડિંગમાં પ્રવેશીએ એટલે સામેની જ દીવાલ પર અત્યાર સુધીના તમામ દાદાસાહેબ ફાળકે અવૉર્ડ વિજેતાઓની તસવીરો

NFAIના ફૉયરમાં ઊભેલા પી. કે. નાયર. એમની પાછળ દીવાલ પર દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતાઓની તસવીરો દેખાય છે. ખબર નહીં, નાયરસાહેબની તસવીર એ દીવાલ પર ક્યારે લાગશે?
NFAIના ફૉયરમાં ઊભેલા પી. કે. નાયર. એમની પાછળની દીવાલ પર દાદાસાહેબ ફાળકે પુરસ્કાર વિજેતાઓની તસવીરો દેખાય છે. ખબર નહીં, નાયરસાહેબની તસવીર એ દીવાલ પર ક્યારે લાગશે?

ટાંગેલી દેખાય (હવે ત્યાં મનોજ કુમારનો પણ ફોટો આવશે). પણ સાલું, ક્યારેક તો થાય કે આપણો દેશ અને આપણે સૌ કેવા અહેસાન ફરામોશ છીએ! કેવા કેવા લોકો કંદોરાની જેમ પદ્મ પુરસ્કારો લટકાવતાં ફરે છે અને પી. કે. નાયર સાહેબને સમ ખાવા પૂરતો એક પદ્મ પુરસ્કાર પણ અપાયો નથી. જોકે હકીકતે દાદા સાહેબ ફાળકે અવૉર્ડથી નીચેનો કોઈ પુરસ્કાર એમને લાયક જ નથી.
***
મને ગર્વ છે કે મેં એ જ નાયર સાહેબ સાથે બેસીને એક મહિના સુધી ફિલ્મો જોઈ છે. મેં એ જ હવામાં શ્વાસ લીધો છે, જ્યાં નાયર સાહેબ બેઠા હોય, જેમણે ભારતીય સિનેમાને ઑક્સિજન આપ્યો હોય, લાઇફ સપોર્ટ આપ્યો હોય. છેલ્લે મેં એમને ૨૦૧૩ના ‘IFFI-ગોવા’માં જોયેલા. અહીં મેં એમના વિશે જે લખ્યું છે તે એમના પ્રદાનને વર્ણવવા માટે એક તણખલા જેટલું પણ નથી. મને અત્યારે ખરેખર ક્યાંય કોલમ ન લખતો હોવાનો અફસોસ થાય છે.
***
જિંદગીમાં હવે મને બીજો એક મોટો અફસોસ પણ કાયમ માટે પજવશે. FTIIમાં મેં નાયર સાહેબ સાથે બેસીને ફોટા પડાવેલા, અને કમનસીબે ત્યાં પુણેમાં મારો થેલો ચોરાઈ ગયો. એમાં એ કેમેરા અને ખાસ તો એ તસવીરો પણ ગઈ. જિંદગીમાં જો ચમત્કાર જેવું થતું હોય, ઈશ્વર જેવું કોઈ હોય, અને મારી એ તસવીરો મને પાછી મળી જાય, તો હું એનાં પગથિયાં ધોઈને પાણી પીઉં.
***
મિત્રો, જો તમને સોયની અણી જેટલો પણ ફિલ્મોનો શોખ હોય, તો ગમે ત્યાંથી મેળવીને પણ ‘સેલ્યુલોઇડ મેન’ (ડિરેક્ટરઃ શિવેન્દ્ર સિંહ ડુંગરપુર) મેળવીને જોજો. બને એટલા મિત્રોને બતાવજો અને મૂંગા મોંએ ભારતીય સિનેમાને ન્યાલ કરી દેનારા એ ઋષિને એક સલામ આપજો.
***
અલવિદા, નાયર સાહેબ! જ્યાં સુધી એક પણ ફિલ્મ આ દેશમાં-દુનિયામાં બનતી રહેશે, ત્યાં સુધી તમારું પ્રદાન યાદ રહેશે.
એટલિસ્ટ હું તો કાયમ માટે યાદ રાખીશ જ.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Good Bye Rhythm House

rhythm-house-1ગઈ કાલે મુંબઈના લેજન્ડરી મ્યુઝિક સ્ટોર ‘રિધમ હાઉસ’નો છેલ્લો દિવસ હતો. ગયા વર્ષે ‘કેફે સમોવર’ બંધ થયા પછી સાઉથ બોમ્બેના વારસા પર પડેલો આ બીજો મરણતોલ ઘા છે. રિધમ હાઉસની વિદાય એ ડિજિટલ રિવોલ્યૂશનની બહુ પેઇનફુલ સાઇડ ઇફેક્ટ છે.

સાત દાયકા કરતાં પણ વધારે જૂનો આ સ્ટોર કેવો ગ્રૅન્ડ ભૂતકાળ ધરાવતો હશે તેની એ વાત પરથી જ ખબર પડી જાય કે એકથી એક ચડિયાતી ફિલ્મી હસ્તીઓ તેની ફૅન હતી. શમ્મી કપૂરે પોતાની ‘અનપ્લગ્ડ’ સિરીઝમાં એક કિસ્સો કહેલો, કે એ જ્યારે ઇત્તુ સા હતા એ વખતે નરગિસે એને કહેલું કે, ‘શમ્મી બાબા, જો તું મને રાજ (કપૂર) સાથે ફિલ્મ મેળવી આપે તો હું તને કિસ કરીશ.’ થોડાં વર્ષ વીત્યાં. શમ્મી ગભરુ જવાનમાં કન્વર્ટ થઈ ગયેલા. નરગિસને માશાઅલ્લાહ રાજ કપૂર સાથે ફિલ્મ પણ મળી ગયેલી અને શમ્મીએ નરગિસને પેલી કિસ યાદ કરાવી. પણ એ તો ‘શમ્મી બાબા’ને કિસ કરવાની હતી, યુવાન ‘શમ્મી- ધ ડૅશિંગ’ને નહીં! થોડી આનાકાની-દોડાદોડી પછી સૅટલમેન્ટ થયું. શમ્મીએ કિસને બદલે ગ્રામોફોન પ્લેયર માગ્યું. નરગિસ એ વખતે જાતે ડ્રાઇવ કરીને શમ્મીને લઈ ગઈ. ગ્રામોફોન પ્લેયર અપાવ્યું અને પછી ‘રિધમ હાઉસ’માં જઇને મોં માગી રેકર્ડ્સ અપાવી. (આ કિસ્સો શમ્મીજીના મોઢે સાંભળવા માટે પહેલી કમેન્ટમાં લિન્ક આપી છે.) ઇવન ‘દિલ તો પાગલ હૈ’માં પણ રિધમ હાઉસનો ઉલ્લેખ છે.
***
મારા વન ઑફ ધ ફેવરિટ રાઇટર્સ એવા બિશ્વનાથ ઘોષે એમના લેટેસ્ટ લેખમાં લખ્યું છે કે એમને ઈ-બુક્સ નથી ગમતી. એમને તો પેલી જેમાંથી કાગળ અને શાહીની સુગંધ આવે એવી ટ્રેડિશનલ બુક્સ જ ગમે છે. તે માટે એમણે એક કારણ એવું પણ આપ્યું છે કે ધારો કે તમારા કિન્ડલમાં ૫૦૦ બુક્સ હોય, તોય કોઇને ખબર પડવાની નથી, પણ ઘરમાં ૫૦૦ બુક્સ હોય, તો નાનકડી લાઇબ્રેરી ખડી થઈ જાય, જે જોઇને ઘરનાં બાળકો પણ વાંચતાં થાય. આવું જ કંઇક કેસેટ્સ-સીડી-ડીવીડીનું પણ છે.

ટૉરેન્ટ-ઈકોમર્સ વગેરે સાઇટ્સ પરથી ડાઉનલોડ કરવામાં ઇન્સ્ટન્ટ્લી બુક્સ-મુવીઝ અવેલેબલ થઈ જાય છે. ઇવન આ ડાઉનલૉડિંગ કલ્ચરે મારા જેવા ફિલ્મોના શોખીનને તો ઘેરબેઠાં જન્નત આપી દીધી છે. પણ એનાથી મેમરીઝ-યાદો બનતી નથી. સ્ટોરવાળા તમારા દોસ્તાર બનતા નથી. તમારા જેવા શોખીનો એ સ્ટોર પર ભેગા થઈ જાય અને વગર કોઈ ઓળખાણે તમે એમની સાથે ગમે તે વિષય પર ગપાટા મારવા માંડો એવું ડાઉનલોડ કલ્ચરમાં ક્યારેય નથી બનતું. બુક સ્ટોર કે ડીવીડી લાઇબ્રેરી પર છોકરો-છોકરી પ્રેમમાં પડી શકે, ટૉરેન્ટ પર નહીં. આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં ઝીટીવી પર આવતી ‘રિશ્તે’ નામની સિરીઝમાં અદ્દલ આવી જ સ્ટોરી આવેલી. એમાં છોકરો-છોકરી મ્યુઝિક સ્ટોરમાં જ પ્રેમમાં પડે છે. ‘અતિથિ તુમ કબ જાઓગે’વાળા અશ્વની ધીરે લખેલી-ડિરેક્ટ કરેલી ‘જો કહા ન જાયે’ નામની એ બ્યુટિફુલ- વેરી બ્યુટિફુલ સ્ટોરીમાં જોતાં જ પ્રેમમાં પડી જઇએ એવી ગુજરાતણ કરિશ્મા મોદી પણ છે (એ હાર્ટવૉર્મિંગ લવસ્ટોરી જોવી હોય, તો તેની લિંક પણ પહેલી કમેન્ટમાં મૂકી છે!).
***
આપણી લાઇફનો એક ભાગ બની ગયેલું કાયમી ઠેકાણું બંધ થઈ જાય ત્યારે કેવી સ્થિતિ થાય એ હું અમદાવાદમાં મારાં ફેવરિટ કૅફે અને rhythm-house-2‘બિગ ફ્લિક્સ’ બંધ થયાં ત્યારે અનુભવી ચૂક્યો છું (આજે પણ એ રસ્તે પસાર થતી વખતે ત્યાં જોવાઈ જાય છે). ત્યારે ગઈકાલે કેટલાંય લોકો ‘રિધમ હાઉસ’નાં છેલ્લાં દર્શન કરવાં સ્પેશિયલી ત્યાં ગયેલાં અને એકબીજાને ભેટીને રીતસર ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડેલાં (એનીયે લિંક મૂકી છે). તેનો એક ફોટો પણ આ પોસ્ટ સાથે અટેચ કર્યો છે.

આપણે ત્યાં ભલે બુક-ડીવીડી શૉપ્સનાં વળતાં પાણી હોય, પણ બધે એવું નથી. ‘એમેઝોન’એ ગયા નવેમ્બરથી સિએટલ (અમેરિકા) ખાતે પોતાનો પહેલો ફિઝિકલ બુક સ્ટોર ખોલ્યો છે. આપણે ત્યાં પણ ‘લેન્સકાર્ટ’, ‘ફર્સ્ટક્રાય’, ‘ફૅબફર્નિશ’ જેવા ઑનલાઇન પ્લેયર્સે પણ પોતાના ફિઝિકલ સ્ટોર્સ શરૂ કરી દીધા છે (મેં પોતે જ આવા એક સ્ટોરમાંથી હમણાં જ ચશ્માંની એક ફ્રેમ ખરીદી). લંડનમાં થોડા દિવસ પહેલાં જ ‘લાઇબ્રેરિયા’ નામનો એક નવો બુક સ્ટોર ખૂલ્યો તેનાં વધામણાં ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’ અખબારે પણ ખાધાં છે. (વધામણાંની લિંક, તમને ખબર જ છે કે પહેલી કમેન્ટમાં છે!)

મુવીઝ-મ્યુઝિક-બુક્સ એ બધું એક્સપિરિયન્સ છે અને એ ફીલ ફિઝિકલ પ્રેઝન્સથી જ આવે. સમય સાથે બદલાઇએ, પણ મેમરીઝ-એક્સપિયિરન્સના ભોગે નહીં. એક આખું કલ્ચર મરી પરવારે ત્યારે પારાવાર દુઃખ થાય.

બે વર્ષ પહેલાં અમે મુંબઈ ગયાં ત્યારે કાલાઘોડા પાસેથી પસાર થતી વખતે અચાનક જ ‘રિધમ હાઉસ’ પર ધ્યાન પડ્યું અને ગિટારના તાર જેવી ઝણઝણાટી શરીરમાંથી પસાર થઈ ગઈ. એ વખતે રિધમ હાઉસની બહાર મસ્તીભર્યો ફોટો પડાવવાની લાલચ રોકી શકાઈ નહીં. પણ ત્યારે ખબર નહોતી કે બે જ વર્ષમાં આ ફોટો ઇતિહાસનો એક ભાગ બની જશે.
અલવિદા, ‘રિધમ હાઉસ.’

P.S. 1 શમ્મી કપૂરનું નરગિસ સાથે કિસને બદલે ગ્રામોફોનનું બાર્ગેનિંગઃ
https://www.youtube.com/watch?v=56RcuxBHIEM

P.S. 2 લેખમાં ઝી ટીવીની ‘રિશ્તે’ ટીવી સિરીઝના જે ‘જો કહા ન જાયે’ નામના એપિસોડની વાત છે, તેની લિંક આ રહીઃ

P.S. 3  ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’નો એ લેખ વાંચવાની ઇચ્છા હોય તો, એ પણ વિશ ગ્રાન્ટેડ!
http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/bookshops-are-back-because-you-cant-meet-a-lover-on-your-kindle-a6893841.html

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.