બસ ને મહેતા સાહેબ, આવી કિટ્ટા કરી દેવાની?

‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ના સર્જક તારક મહેતાને શ્રદ્ધાંજલિ

***

  • 01-1488357223-tarakmehta2ઇન્ટ્રોવર્ટ બાળકોનું એક લક્ષણ હોય, એમને સાચુકલા મિત્રો ઓછા ને કાલ્પનિક મિત્રો વધારે હોય. મારુંય એવું જ હતું. પણ મારે કાલ્પનિક મિત્રો બનાવવા માટે કલ્પના કરવાની જરૂર નહોતી. કેમકે મારા માટે તારકભાઈએ કલ્પના કરીને આખેઆખી સૃષ્ટિ ખડી કરી દીધેલી. એ જ મારાં મિત્રો અને એ જ મારું યુનિવર્સ. માંડીને વાત કરું.
  • નાનપણમાં વેકેશનમાં નાના-નાનીના ઘરે (ઊના) જતાં ત્યારે અમુક દિવસ અમારો મુકામ ત્યાં જ રહેતાં અમારાં માસીને ત્યાં હોય. માસીની દીકરી-અમારી બડી કઝિન સિસ્ટર બહારગામ રહીને કોલેજનો અભ્યાસ કરે. એટલે એ પણ એ જ અરસામાં ત્યાં આવી હોય. માસીને ત્યાં દાયકાઓથી ‘ચિત્રલેખા’ આવે. તેના અંકોના થપ્પેથપ્પા એમની દીકરી વેકેશનમાં આવે ત્યારે વાંચી શકે એટલા માટે સાચવીને રાખેલા હોય. ઉનાળાની બપોરે કેરીનો રસ ઝાપટ્યા પછી હું ઝોકાં ખાતો બેઠો હોઉં, ત્યારે એ સિસ્ટર ચિત્રલેખા લઇને વાંચતી હોય. આટલે સુધી તો બરાબર, પણ વાંચતાં વાંચતાં એને હસવું આવે. એકદમ ખડખડાટ હાસ્ય. ક્યારેક તો એવી હસવે ચડી જાય કે મેગેઝિન બાજુ પર મૂકીને પેટ પકડીને હસ્યા જ કરે. હસતાં હસતાં આંખોમાંથી પાણી નીકળી આવે. મને આ જોઇને બહુ કૌતુક થાય. એવું તે વળી એમાં શું છે કે આને આટલું બધું હસવું આવે છે?! પણ એટલા ઝીણા અક્ષરોમાં લખેલું વાંચીને સમજવા જેટલી ઉંમર નહોતી. માસીના ઘરે મહેમાનો આવે તો વાતોમાંય કંઇક આવું આવે, ‘હવે ટપુડામાં પહેલાં જેવી મજા નથી આવતી…’ જવાબમાં મારી કઝિન સિસ્ટર કહે, ‘ના હોં, હજીયે એટલી જ મજા આવે છે…’
  • અમુક વેકેશનો પછી અમારી એ કઝિનની જગ્યાએ હું હતો. પછી તો ક્રમ થઈ ગયેલો. વેકેશનમાં માસીને ત્યાં રહેવાનું, સવારથી ખાંખાખોળાં કરીને વન બાય વન ચિત્રલેખા કાઢવાનાં અને ‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ વાંચવા માંડવાનું. ત્યારથી લઇને આજ સુધી તારકભાઇએ સર્જેલાં એ પાત્રો સાથે એવી આત્મીયતા બંધાઈ કે આજની તારીખે પણ હું એ માની શકતો નથી કે જેઠાલાલ-ટપુડો, બેમાથાળો બોસ, રંજનદેવી, માળો વગેરે પાત્રો અસલી નહીં, બલકે કાલ્પનિક છે! વર્ષો પહેલાં એમની કોલમનો (દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં પહેરાવેલો) લોગો, લેખ સાથેનાં કાર્ટૂનિસ્ટ નારદનાં અને ત્યારબાદ દેવ ગઢવીનાં કાર્ટૂન અને ચાર-પાંચ પાનાંમાં પથરાયેલો એમનો નિતાંત સુંદર લેખ. એ વખતે તો એવું જ થતું કે બસ, આખી જિંદગી આ લેખો વાંચતાં વાંચતાં જ પસાર થઈ જાય તો કેવી મજા પડે!
  • હું અને મારો ભાઈ બંને વાંચવાના શોખીન છીએ એવી મમ્મી-પપ્પાને ખબર પડી એટલે અમારા ઘરે પણ ચિત્રલેખા-અભિયાન-સફારી આણિ મૅગેઝિનો આવતાં થયાં (પપ્પા તો આજની તારીખે પણ ચિત્રલેખામાં પહેલો લેખ એ જ વાંચી નાખે!). તારકભાઈનાં એ પાત્રો મારામાં અને હું એ પાત્રોની સાથે મોટો થતો ગયો. એમના ઘણા લેખો કટિંગ કરીને સાચવવાનું શરૂ કર્યું. લાઇબ્રેરીમાંથી પણ મળ્યાં તેટલાં પુસ્તકો લાવીને વાંચી નાખ્યાં. એમની સુપર્બ ડૅરિંગ આત્મકથા ‘એક્શન રિપ્લે, ભાગ 1-2’ તો બબ્બે વાર વાંચી નાખેલી. તેમાં એમણે બતાવેલી નિખાલસતા, હિંમત તો આજે ડાયનોસોરની જેમ તદ્દન લુપ્ત થઈ ગઈ છે. એક આત્મકથા કેવી હોય, તારક મહેતાના જીવનના અનેક રસપ્રદ કિસ્સા, એમનાં પાત્રોની સર્જનયાત્રા બધું એમની સ્ટાઇલમાં કહેતી એ આત્મકથા કોઇપણ પુસ્તકરસિયા માટે એકદમ મસ્ટ રીડ છે.
  • પોતાની જાતનું ‘ફિક્શનલાઇઝ્ડ વર્ઝન’ એવો શબ્દપ્રયોગ તો ‘ધ બિગ બૅન્ગ થિયરી’ જેવી સિટકોમ જોતા થયા ત્યારથી સાંભળવામાં આવ્યો. તારકભાઈએ દાયકાઓ અગાઉ તે સર્જી નાખેલું. પોતે, એમના ભૂતકાળના અનુભવો, સાંપ્રત રાજકારણ-ફિલ્મ-સમાજ વિશેનાં એમનાં અવલોકનો બધું અસલી હોય, પરંતુ મુંબઈનો એમનો માળો, માળાના રહેવાસીઓ, એમની ઑફિસ, મહેમાનો બધું કલ્પનાના રંગે રંગાયેલું હોય. જો એમના લેખો વાંચવાના અનુભવી ન હો, તો ક્યાં વાસ્તવિકતા પૂરી થાય અને ક્યાં એમની કલ્પનાસૃષ્ટિ શરૂ થાય એ કહી જ ન શકો. જ્યોતીન્દ્ર દવેને તેઓ પોતાના ગુરુ માને એટલે સેલ્ફ ડેપ્રિકેટિંગ હ્યુમર એમનામાં આપમેળે આવે (હવે તો સેલ્ફીના અને બેશરમ સેલ્ફ માર્કેટિંગના જમાનામાં સેલ્ફ ડેપ્રિકેટિંગ હ્યુમરનો પણ કાંકરો નીકળી ગયો છે). પોતાને રાજકારણમાં ટપ્પી પડતી નથી એવું કહે અને છતાં બેએક પેરેગ્રાફમાં એવું પૉલિટિકલ ઍનાલિસિસ કરી દે કે અત્યારના બની બેઠેલા પૉલિટિકલ ઍનાલિસ્ટોને તો પાણીની બાલદી પકડાવી દેવાનું મન થાય. તેઓ ફિલ્મ જોઇને તેને પોતના લેખમાં વણી લે, એ ઑબ્ઝર્વેશન કોઈ આલાગ્રૅન્ડ રિવ્યૂ કરતાં કમ ન હોય. છતાં ક્યાંય કશું હાસ્યના ભોગે નહીં.
  • તેઓ પોતાનાં પાત્રોને લઇને વૈષ્ણોદેવી, કુંભમેળો, ગોવા, કેરળ, આફ્રિકા, અમેરિકા, મિડલ ઇસ્ટની યાત્રાએ જાય, અને મને અંદરથી મજા પડી જાય. કોઈ પાત્ર સાથે ન હોય, તો મીઠી ખીજ ચડે કે લઈ લો ને, તમારે ક્યાં એની ટિકિટ ખરીદવાની છે? ટપુ ટોળકી સાથેની એ યાત્રાશ્રેણીઓ કોઇપણ ટ્રાવેલોગને ટક્કર આપે એવી બની છે, જેમાં જે તે સ્થળની માહિતી અને ઊંધાં ચશ્માં બ્રાન્ડ મનોરંજન બંનેનું H2O જેવું કોમ્બિનેશન હોય. એમાંય કોઈ નજીકની ટુરમાં ‘પાઉડર ગલી’ વિસ્તારના ખાઉધરા ‘એસ.ઈ.એમ. ચંદુલાલ’ સાથે હોય, કાઠિયાવાડી શૈલીમાં ‘ભાયું-બેનડિયું’ બોલતાં એ ખાવા-પીવાની ગાંસડીઓ બસમાં મુકાવે ત્યારે જે કૉઝી ફીલ આવે એનું શબ્દોમાં ટ્રાન્સલેશન શક્ય જ નથી.
  • એમનાં લખાણ અમારાં લોહીમાં એવાં ભળી ગયાં છે કે લોહી ટેસ્ટ કરાવીએ તો ‘ઊંધાં ચશ્માં’નાં સૅમ્પલ મળી આવે! પીધેલા જેઠાનું ‘મહેતુસ, યુ આર લાઇક બ્રધર યાર!’, ‘બેમાથાળા બૉસે (હોકલીમાંથી) ગુડ ગુડ ગુડ એવો અવાજ કર્યો’, ‘ચેતન બૅટરીએ ગજવામાંથી બૅટરીને બદલે ચાકુ કાઢ્યું અને જયેશ નામના યુવાનને મારી નાખ્યો. ચેતન બૅટરી તત્કાળ ચેતન ચાકુ થઈ ગયો’, ‘મહેતાસાહેબ, તમે યાર બહુ જુદાઈ રાખો છો, યાર’, ‘શરીરના ચોક્કસ ભાગમાં’, ‘પાછળના માંસલ ભાગમાં’, ‘ભળતું જ’, ‘કઢંગી હાલતમાં’, ‘સત્તાવાહી અવાજ’, ‘ભૈશાબ’… વગેરે ઢગલાબંધ શબ્દપ્રયોગો હું ને ભાવિન આજેય બોલચાલમાં વાપરીએ છીએ. તારકભાઈનાં ‘શ્રીમતીજી’ની જેમ જ મારાં ‘શ્રીમતીજી’ની સામે હું કોઈ બાબતે મોટેથી ‘હાય! હાય!’ બોલું ને એ સખ્ખત અકળાય!
  • સ્ટૅન લીનાં પાત્રો પરથી એક આખું ‘માર્વેલ યુનિવર્સ’ રચાયું છે, એ જ રીતે ‘ઊંધાં ચશ્માં’ એ તારક મહેતાનાં પાત્રોનું યુનિવર્સ છે (જેમાં ઓબ્વિયસલી ખુદ તારક મહેતા તેના કેન્દ્રમાં રહેલા બ્રાઇટેસ્ટ તારક એટલે કે સ્ટાર હોય!). તમે એમનું કોઇપણ પાત્ર પકડો એટલે એની બૅક સ્ટોરી હોય અને એની એક પોતીકી પર્સનાલિટી હોય. ફોર એક્ઝામ્પલ, બેમાથાળા બૉસ બાબુલાલ ઝવેરી. એ તુંડમિજાજી, બિઝનેસમાઇન્ડેડ, તરંગી હોય, છતાં પત્ની મંજરીદેવીથી દબાયેલા હોય. મંજરીદેવી હાઈસોસાયટીનાં શેઠાણી હોય. એમનો દીકરો યોગેશ સૅલી નામની ખ્રિસ્તી યુવતીને પરણ્યો હોય, જેનું નામ બદલીને સ્મિતા કરાયું હોય. ઇવન ઑફિસના મહાખેપાની પારેખને પણ એક ઘરજમાઈ માથે પડ્યો હોય, જે ફાસ્ટફૂડનો બિઝનેસ કરતો હોય અને એને લીધે જ પારેખને સજોડે રસોડામાં સૂઈ રહેવું પડતું હોય. ‘માર્વેલ’ એટસેટરાથી વિપરિત તારકભાઈની મજા એ કે કોઇપણ પાત્રની બૅક સ્ટોરી જાણવા માટે વિકિપીડિયા ફંફોસવું ન પડે. તમે ગમે તે આર્ટિકલથી વાંચવાનું શરૂ કરો કે કોઈ પાત્રની ઍન્ટ્રી થાય કે તારકભાઈએ તેની બૅક સ્ટોરી ઉમેરી જ દીધી હોય. જેમ કે, મલબાર હિલવાળાં શાંતિમાસા કઈ રીતે એમને પોતાની આત્મકથા લખવાનું પ્રેશર કરતા હોય અને એટલે જ ખૂબ પ્રેમભાવ છતાં એમને ત્યાં જવાનો કંટાળો આવતો હોય, જેઠાલાલ સાખપાડોસી હોય, તંબક તાવડો શા માટે પંચિયું પહેરીને ચાલીમાં સૂઈ રહે છે, વાંકો વિભાકર કોણ છે, શ્રીમતીજીને સૌ શા માટે ‘ચીકુબહેન’ કહે છે, તારક મહેતાને શા માટે પોતાના જ માળામાં જમાઈ તરીકે રહેતા હોય તેવું લાગે છે, વચલીને ‘વચલી’ શા માટે કહે છે, બેમાથાળા બૉસનાં સાસુ સુલોચનાબેન એટલે કે સુલુમાશી અને ચંપકલાલને કઈ રીતે મનમેળ થયો… મૂળ નાટકના જીવ એટલે એમનાં બધાં પાત્રોમાં, એમની સાઇકોલોજીમાં અને એના વર્ણનમાં એમણે એટલી બારીક કોતરણી કરી હોય કે તે પાત્ર થ્રી ડાઇમેન્શનમાં આપણી સામે ઊભું થઈ જાય (પાત્રોનાં વર્ણનોનું તો એક કમ્પાઇલેશન થઈ શકે!). લાંબું પૉલિટિકલ ઍનાલિસિસ તેઓ ‘બેસ્ટ’ની બસમાં એમના સહપ્રવાસી એવા પારસી સદગૃહસ્થ પાસે અથવા તો પાનના ગલ્લે ‘પત્રકાર પોપટલાલ પરિષદ’માં છત્રીધારી પોપટલાલ પાસે કરાવે (જે વ્હિસ્કીની અસર તળે હળવે હળવે ઝૂલતા હોય). ફિલ્મ જોતી વખતે ચંપકલાલના બખાળા સાંભળો તો અત્યારના તોતિંગ પૈસા વસૂલીને શૉ કરતા સ્ટેન્ડઅપ કોમેડિયનો પાની કમ ચાય લાગે.
  • કોઇપણ ઉંમરની વ્યક્તિ એમની આ લેખસિરીઝ વાંચે તો એટલો જ જલસો પડે. છતાં ક્યાંય કશું બાલિશ નહીં. ભલભલાને મરચાં લાગી જાય એવાં સટાયર હોવા છતાં ક્યારેય બિલો ધ બૅલ્ટ વાત નહીં. છાકો પાડવા માટે ફ્લૅશી ભાષા નહીં કે શબ્દોનાં જોડકણાંની જગ્લરી નહીં. એક જોકને ખેંચીને લેખમાં ખપાવવાની ખોરી દાનત તો દૂર દૂર સુધી નહીં. આપણે ત્યાં તો લોકો નવલકથાઓની નવલકથાઓ ઘસડી મારે છે, પણ બધાં પાત્રો એક જ ભાષા બોલતાં હોય. જ્યારે અહીં હિમ્મલલાલ માસ્તર, બેમાથાળા બૉસ, ચંપકલાલ, ટપુડો, સીંધી ચંદીરામાની, જસબીર કે એની પારસણ પત્ની નરગિસ તો ઠીક, એકાદ હપ્તા પૂરતાં ડોકાતાં પાત્રોની પણ બોલવાની આગવી સ્ટાઇલ હોય. કોઈ નોનસ્ટોપ બોલે, કોઈનો ‘કારણ શું?’ જેવો તકિયાકલામ હોય, બાલકૃષ્ણ બારોટ ઉર્ફ ‘બાબા’ને પગ ઘસડીને ચાલવાની ટેવ હોય, ભાર્ગવ પંડિત કેવી રીતે શ્રીમતીજીને એમના હાથની દાળઢોકળીનો મસ્કો મારતો હોય… એશિયન પેઇન્ટ્સનું શૅડ કાર્ડ પણ નાનું પડે એટલી બધી વેરાયટી એમનાં પાત્રોમાં હોય. આવી ટનબંધ વાતો કરી કરીને મેં વર્ષોથી બહુ બધાને બોર કર્યા છે (પૂછો મારાં શ્રીમતીજીને!).
  • ‘દુનિયાને ઊંધાં ચશ્માં’ના લેખની સાથે શરૂઆતમાં નારદ અને ત્યારપછી દેવ ગઢવીનાં કાર્ટૂન્સ છપાતાં. એ કાર્ટૂન્સમાં પણ આ બંને દિગ્ગજ કાર્ટૂનિસ્ટોએ તારકભાઈની પાત્રસૃષ્ટિને કેવી આત્મસાત્ કરી છે તે એમનાં જબરદસ્ત ડિટેલિંગવાળાં (ડૅવિડ લો, લક્ષ્મણની યાદ અપાવે તેવાં) કાર્ટૂન્સ જુઓ એટલે સમજાઈ જાય. આપણાં મનમાં પાત્રોનો દેખાવ ઘડવામાં આ બંને કાર્ટૂનિસ્ટનો ફાળો જેવોતેવો નથી.
  • અફ કોર્સ, તારકભાઈએ ‘ઊંધાં ચશ્માં’ સિવાયનું પણ પુષ્કળ લખ્યું છે (એ પણ મેં છોડ્યું નથી, જેમ કે એમના ‘ખુલ્લા ખાનગી પત્રો’, ‘દોઢ ડાહ્યાની ડાયરી’, ‘સચ બોલે કુત્તા કાટે’, ‘બાવાનો બગીચો’), પરંતુ મારે મન તો ‘ઊંધાં ચશ્માં’ દૂસરો ન કોય! નેવુંના દાયકામાં તો એવી સ્થિતિ હતી કે એક અઠવાડિયું એમનો લેખ ન વાંચ્યો હોય, તો ચેન ન પડે. એમાંય ‘ચિત્રલેખા’ના દિવાળી અંકને તો હું ધિક્કારતો. કેમ કે, એક તો વચ્ચે એકાદ અંક બંધ હોય અને દિવાળી અંકમાં ઊંધાં ચશ્માંને બદલે સ્વતંત્ર હાસ્યલેખ હોય. એટલે જ એમના માળામાં ભાગ્યે જ ક્યારેય દિવાળી આવી છે! સાયન્સ સ્ટ્રીમમાં ઘૂસી ગયા પછી અવારનવાર ટપકી પડતા સ્ટ્રેસને ભગાડવા માટે એમના આ લેખોનાં કટિંગ્સ જ મારી એન્ટિ ડિપ્રેશન્ટ દવાઓ હતાં. જ્યારે મૂડની બૅટરી ડાઉન થાય કે થપ્પામાંથી રેન્ડમલી ગમે તે લેખ કાઢીને વાંચી નાખું, એટલે બૅટરી 100% ચાર્જ્ડ!
  • જર્નલિઝમમાં આવ્યો, હું પોતે લખતો થયો, હાસ્યનું પણ લખ્યું, ત્યારે સમજાયું કે એક તો લખવું અઘરું છે. સારું લખવું ક્યાંય અઘરું છે. એમાંય એક સ્તર જાળવી રાખીને લોકોને હસાવવા એ તો જાણે હાથીને ગલગલિયાં કરવાં! લોકો વાંચીને હસે એવું લખવા માટે આપણે આપણા વાળ ખેંચી નાખીએ એટલો સ્ટ્રેસ થઈ આવે. ત્યારે તારકભાઈએ ચચ્ચાર દાયકા સુધી એકધારું લખ્યું. એ પણ આવી વિરાટ મલ્ટિ લૅયર્ડ અમર પાત્રસૃષ્ટિ સર્જીને. એ પણ જ્યોતીન્દ્ર દવેના લેખ વાંચતા હોઇએ કે હૃષિકેશ મુખર્જી-બાસુ ચૅટર્જીની ફિલ્મો જોતા હોઇએ એવું હળવુંફુલ નિર્ડંખ હાસ્ય પીરસતા લેખો. છતાંય ક્યાંય કશું રિપીટેશન નહીં. ઘણા જૂના વાચકોને ફરિયાદ હોય કે હવે પહેલાં જેવી મજા નથી આવતી. જ્યારે ખુદ તારકભાઈએ જ એની ચોખવટ કરતા હોય કે, ‘એવી ફરિયાદની સામે અનેક વાચકો હોય જે કહેતા હોય કે બહુ મજા આવે છે, ચાલુ રાખો!’ 2001માં તારકભાઈના મિત્ર લેખક-તંત્રી બહેરામ કોન્ટ્રાક્ટર ઉર્ફ ‘બિઝી બી’ ગુજરી ગયા ત્યારે તારકભાઈએ એમની ઑબિચ્યુઅરી લખેલી. એ પછી જ મને એમના વિશે ખબર પડેલી. ડિસેમ્બર, 2015માં એમના જન્મદિવસે મેં એમની એક વર્ષો જૂની વાર્તા નામે ‘ટિફિન’ અને 2013ની મુવી ‘લંચબૉક્સ’ વચ્ચે ગજબનાક સામ્યની વાત કરતી એક પૉસ્ટ મૂકેલી (એ આર્ટિકલ બ્લોગ પર પણ છે).
  • મારી પાસે તારકભાઈ સાથેનો એક પણ ફોટોગ્રાફ નથી, કે એમના ઑટોગ્રાફ સુદ્ધાં નથી. પણ મારી પાસે મેં સાચવી રાખેલા એમના લેખો છે. ઍન્ટિ ડિપ્રેશન્ટ ગોળીઓ તરીકે એ લેખોની અસરકારકતા આજે પણ જરાય ઓછી થઈ નથી. આજે પણ એમાંનો કોઈ લેખ કાઢું છું ને ફરી પાછાં એ પાત્રો મને આંગળી પકડીને પોતાની વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં લઈ જાય છે. ત્યાં આજે પણ ટપુડો પોતાની ટોળકી સાથે તોફાન કરે છે, વચલીને હેરાન કરે છે, માસ્તર સાહેબનું બીપી લૉ થાય છે, જેઠાલાલ રંજન પર લટ્ટુ છે, ચંપુ એમની સુલુ પાસે સીધા ચાલે છે, રસિક (ગાળ, ગાળ, મહાગાળ) બોલે ત્યારે પોપટલાલ એને છત્રીનો ગોદો મારે છે, જસબીર દારૂ પીને તોફાન કરે છે જેનાથી રિસાઈને નરગિસ પિયર જતી રહે છે (સામે જસબીર આત્મહત્યાનું ત્રાગું કરીને એને મનાવી લાવે છે), પારેખ-વાંકો વિભાકર બૉસને હેરાન કરે છે, શાંતિમાસાનો ગોળમટોળ રૂપેશ ગબડી પડે છે, મટકાકિંગ મોહનલાલની આણ યથાવત્ છે, હિંમતલાલનું ‘મિસ્ટર મહેતા આ બરાબર નથી થતું’વાળી માસ્તરગીરી પણ યથાવત્ છે, શ્રીમતીજી પિયર જાય ત્યારે વચલી તારક કાકાની ચા બનાવી જાય છે અને ખુદ તારક મહેતા રવિવારે નિરાંતે ઊઠે છે, બખોલ જેવડા બૅડરૂમમાં આડા પડીને સૅકન્ડ હેન્ડ ક્રાઇમ થ્રિલર કથાઓ વાંચે છે… આ યુનિવર્સમાંથી હું તો ક્યારેય બહાર નથી આવવાનો, ખાસ કરીને એવી દુનિયામાં કે જ્યાં એ જ તારકભાઈ ન હોય…

    અલવિદા, તારકભાઈ.

P.S. તારક મહેતાની એક વર્ષો જૂની વાર્તા અને ઈ.સ. ૨૦૧૩માં આવેલી ‘ધ લંચબોક્સ’ મુવી વચ્ચેની ગજબ સામ્યતા વિશે તારકભાઈના જન્મદિવસે લખેલી પોસ્ટની લિંકઃ
https://jayeshadhyaru.wordpress.com/2015/12/26/tarak-mehta-the-lunchbox/

 

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Ballpens: લિખતે લિખતે લવ હો જાયે!

ballpen-collage29 સપ્ટેમ્બર, 2016ના દિવસે સવારના પહોરમાં લૅપટોપ ખોલ્યું અને એ દિવસનું ‘ગૂગલ ડૂડલ’ જોઇને સીધો જ નોસ્ટેલ્જિયાનો અટૅક આવી ગયો. ગૂગલે આધુનિક બૉલ પોઇન્ટ પૅનના શોધક લાઝલો જૉઝફ બિરો (કે બરો!)ના ૧૧૭મા બર્થડૅનું ડૂડલ મૂક્યું હતું. આમ તો હજી નર્મદ સ્ટાઇલમાં લમણે આંગળી મૂકીને નોસ્ટેલ્જિક થઈ જવા જેટલી ઉંમર નથી થઈ, છતાં એટલિસ્ટ બૉલપેનની બાબતમાં તો નૉસ્ટેલ્જિક થઈ જવા જેટલી સ્થિતિ આવી જ ગઈ છે. લખીને રોટલો રળવાના વ્યવસાયમાં આવ્યા પછી આજે રોજના સરેરાશ અઢી હજાર શબ્દો લખવાના થાય છે, છતાં હરામ બરાબર જો દિવસમાં એક વખત પણ બૉલપેન પકડવાની થતી હોય તો. હા, ક્યારેક ચૅક લખવાના થાય ખરા (ફિલ્મોમાં હિરોઇનનો બાપ હીરોને ચૅક આપે અને બીજા હાથમાં સિગાર સાથે કહી દે કે, ‘યે લો બ્લૅન્ક ચૅક ઔર મેરી બેટી કો હમેશા હમેશા કે લિયે ભૂલ જાઓ’ એવા ચૅક નહીં. આપણે તો ઇલેક્ટ્રિકનાં બિલ અને લોનના હપ્તાના ચૅક જ ફાડવાના હોય!). બાકી તો બૉલપેન બિચારી ટેબલ કે કબાટના કોઈ ખાનામાં મિડલ ક્લાસના માણસની જેમ ઉપેક્ષિત થઇને પડી હોય.

***

બાકી એ જમાનો યાદ છે, જ્યારે ત્રીજા ધોરણમાં જ અમે બૉલપેન વસાવવાની સિદ્ધિ પ્રાપ્ત કરી લીધેલી (કર્ટસીઃ કાકાની સ્ટેશનરીની દુકાન)! પરંતુ સ્કૂલમાં હજી સંપૂર્ણપણે બૉલપેનથી લખવાની છૂટ નહોતી મળી. પૅન્સિલ ઝિંદાબાદ. એટલે બૉલપેનથી લખવું હોય તો કાલા થઇને પૂછવું પડે, ‘ટીચર ટીચર, બૉલપેનથી લખીએ?’ એટલે ટીચર જાણે ત્રાસવાદી કૅમ્પો પર સર્જિકલ સ્ટ્રાઇક કરવાની પરવાનગી આપતાં હોય એમ ગંભીર થઇને કહે, ‘લખો, પણ ચેકચાક થઈ છે તો મર્યા સમજજો!’ એ વખતે ક્લાસમાં વળી જગદીશ નામનો છોકરો કંઇક લાઇટ પ્લસ ડિજિટલ ઘડિયાળવાળી પૅન લાવેલો ને જાદુના ખેલ બતાવતો હોય એમ આખા ક્લાસની રિસેસ બગાડેલી (પછી કોઇને ખબર ન પડે એમ ચાલુ પિરિયડે લંચબૉક્સમાંથી બુકડા ભરવા પડેલા)! પાછો તો એ જગદીશિયો દોઢડાહ્યો થાય, ‘મારા કાકા આ બૉલપેન સિંગાપોરથી લાવ્યા છે.’ આપણે પણ પાછા ઝટ ઇમ્પ્રેસ ન થઇએ {ત્યારે ખબર નહોતી કે (ઉંમરમાં) મોટો થઇને ફિલ્મોના રિવ્યૂ કરીશ!}. આપણે તો એવું વિચારીને જ મનમાં ડચકારો બોલાવેલો કે, ‘એમાં હું હવે? સિંગાપોર એટલે હશે કંઇક રેલવેના પૂલ નીચે દેખાતા જંગલ જેવી કોઈ જગ્યા! જેની નીચે બોલપેનું પાથરીને વેચવા બેસતા હશે!’

***

પછી તો જમણા હાથની બે આંગળી અને અંગૂઠા વચ્ચે બૉલપેન એવી ફિક્સ થઈ ગઈ કે લખવા માટેય સ્કૂલે જવાનું મન થવા લાગ્યું. ભાર સાથેના ભણતરની કૃપાથી અક્ષરોય એવા મસ્ત થઈ ગયેલા કે ક્લાસમાં બીજા કોઇના અક્ષર આપણા કરતાં સારા નીકળે તોય જૅલસીથી બળી મરીએ. પરીક્ષામાં ભલે આપણો ૭મો કે ૧૧મો નંબર આવતો હોય, તોય ટંગડી એવું કહીને ઊંચી રાખવાની કે, ‘હંહ, ઓલાનો પહેલો નંબર આવ્યો એમાં શું નવાઈ કરી? અક્ષર તો એના કરતાં મારા જ સારા થાય છે!’ ટીચરોય પાછાં એવાં નિષ્ઠુર કે સુલેખનની સ્પર્ધા સિવાય સારા અક્ષરોનો એકેય માર્ક એક્સ્ટ્રા ન આપે! બહુ બહુ તો ‘પાકી નોટ’ કે ‘સ્વાધ્યાય પોથી’માં પોતાની મિલકતમાંથી ભાગ આપતા હોય એમ ‘ગુડ’ કે ‘વેરી ગુડ’ લખી આપે, ધેટ્સઑલ!

***

જેમ અલગ અલગ પ્રકારના યુદ્ધ માટે જુદાં જુદાં હથિયારો હોય, એવું બૉલપેનનું પણ હોય. ‘રફ નોટ’માં લખવા માટે સાદી-૩૦ પૈસાની રિફિલવાળી પેન વાપરવાની. પાકી નોટ જાણે ‘મિસ ઇન્ડિયા.’ એના માટે થોડીક મોંઘી રિફિલવાળી પેન કામે લાગે. સાથે એના મૅકઅપ-સ્ટાઇલિંગ માટે બ્લૅક, ગ્રીન જેવા રંગોની પૅનની ફોજ ખિદમતમાં હાજર થાય (ના, લાલ પૅન ટીચરલોગ માટે રિઝર્વ્ડ જ હોય! એનો ઉપયોગ ‘નો મીન્સ નો’). પછી આવે સ્વાધ્યાયપોથી પૂરવાનો વારો. ‘નવનીત’વાળા પોતે જ સ્વાધ્યાયપોથી અને ગાઇડ બંને છાપતા હોય, બંનેમાં એક જ સવાલ છપાયો હોય, પણ સ્વાધ્યાયપોથીમાં જવાબ લખવા માટે ગણીને ચાર લાઇનની જગ્યા આપી હોય! અત્યારે ભલે અમે ‘મોહેંજો દારો’ની ખિલ્લી ઉડાવતા હોઇએ, પણ ત્યારે ‘હડપ્પા અને મોહેંજો દડોની નગરરચના સમજાવો’ એવી ટૂંકનોંધ આવે એટલે ગાઇડમાંથી સીધું જ ડિક્ટૅટ કરાવતાં ટીચર ફરમાન જારી કરે, ‘એક લાઇનમાં બે લાઇન કરીને લખજો.’ એટલે તરત જ કમ્પાસ ખૂલે અને અમારી પ્રાઇઝ્ડ પઝેશન એવી ‘રેનોલ્ડ્સ’ની પેન મેદાનમાં આવે.

રેનોલ્ડ્સની પેન માર્કેટમાં આવી એ પહેલાં અમારી હાલત DDLJના ‘રાજ’ જેવી હતીઃ ‘કિસી કી આંખે અચ્છી, કિસી કે હોઠ અચ્છે…’ પણ રેનોલ્ડ્સ એટલે રેનોલ્ડ્સ. એની એકદમ સ્લિમ-ટ્રિમ કાયા, સિમ્પલ યૅટ ઍલિગન્ટ એવો વ્હાઇટ-બ્લ્યુ કલર, લિસ્સી છતાં ફર્મ ગ્રિપ, અત્યારે સેલ્ફી પાડવા માટે છોકરીઓ ‘પાઉટ’ કરે છે એવી કમનીય વળાંકવાળી એની નિબ અને એમાંથી એકદમ પાતળી રેખામાં નીકળતા અક્ષરો… રેનોલ્ડ્સની પેન જો છોકરી હોત તો મેં બાળલગ્ન કરી લીધાં હોત, ટચવૂડ! એની સ્કાય બ્લ્યુ શાહીનો ક્રશ તો મને આજે પણ ગયો નથી. (એનું સુંવાળું નામ બદલીને આજે ‘રોરિટો’ જેવું ખરબચડું નામ કરી નાખ્યું છે. બોલીએ તો શરદીમાં ગળામાં કફ ખખડતો હોય એવું લાગે! છેહ!) હવે ધોનીની બાયોપિક ‘M S Dhoni – The Untold Story’ જોઇને ખબર પડી કે એય તે સ્કૂલમાં રેનોલ્ડની પેન જ વાપરતો હતો!

એકવાર રેનોલ્ડ્સની પેન કામે લાગે પછી આખેઆખી હડપ્પીય સંસ્કૃતિ કે ભારતની આઝાદીનો સંગ્રામ ચાર લાઇનોની જગ્યામાં સમાવી દઇએ (એ વખતે જો ચોખાના દાણા પર લખવાની પ્રૅક્ટિસ શરૂ કરી હોત તો આજે બે-ચાર ‘ગિનેસ રેકોર્ડ્સ’ મારા નામે બોલતા હોત)! ક્યારેક તો એક લાઇનમાં ત્રણ-ત્રણ લાઇનો લખી હોય, તોય એકેએક શબ્દ ચોખ્ખો વાંચી લો, કસમ સે (જોકે એ લખ્યા પછી અમે પોતેય એ લખાણ ક્યારેય વાંચતા નહીં એ અલગ ચર્ચા છે)! અત્યારે પેટ ભરીને પસ્તાવો થાય છે કે એ વખતની પાકી નોટો કે સ્વાધ્યાયપોથીઓ પસ્તીમાં પધરાવી દેવાને બદલે સાચવી રાખી હોત તો અમારા હૅન્ડરાઇટિંગનાય મીમ્સ (Memes) બનતા હોત!

ઍની વે, બૅક ટુ રેનોલ્ડ્સ. ખાસ્સા સંશોધન પછી અમે એવું શોધી કાઢેલું કે રેનોલ્ડ્સની જાદુઈ તાકાતનું સિક્રેટ એના ‘પોઇન્ટ’માં સમાયેલું છે. એટલે જ્યારે પણ રેનોલ્ડ્સની રિફિલ ખાલી થાય (જે બહુ ઓછું બનતું), ત્યારે દાંતનું પક્કડ બનાવીને પોઇન્ટ ખેંચી કાઢતા અને ૩૦ પૈસાવાળી ‘સાદી’ ‘ગરીબ’ રિફિલમાં એને ટ્રાન્સપ્લાન્ટ કરતા. ક્લાસમાં આજુબાજુની પબ્લિકને પણ કહી રાખેલું કે ખબરદાર જો રેનોલ્ડ્સની ખાલી રિફિલ ફેંકી દીધી છે તો! કોઇન કે ફિલાટેલિક કલેક્ટરની ચીવટથી અમે આવી ‘સ્યુડો રેનોલ્ડ્સ’ રિફિલોની આખી ‘મ્યુટન્ટ આર્મી’ ખડી કરેલી. એમાં કેટલીયે વાર બ્લ્યુ શાહીનો સ્વાદ ચાખેલો છે (લિટરલી!). એનું એક કારણ એ પણ હતું કે રેનોલ્ડ્સની રિફિલ સાડા ત્રણ રૂપિયાની તોતિંગ કિંમત ધરાવતી, જેનું બજૅટ અમારા જેવા પૉકેટ મની વિહોણા વિદ્યાર્થીઓને ક્યારેય પાસ થાય નહીં. એટલે જ રેનોલ્ડ્સની એક રિફિલ આખું સત્ર, ક્યારેક તો આખું વર્ષ ખેંચી કાઢતી. અને એટલે જ સ્યુડો રેનોલ્ડ્સની મ્યુટન્ટ આર્મી ખડી થાય! સામાજિક પિરામિડના ઊપલા ટોપકામાં બિરાજતા કેટલાક ક્લાસમૅટ્સ એ જ રેનોલ્ડ્સની ‘જૅટર’ નામની સ્પ્રિંગવાળી પેન પણ વાપરતા (જે એ વખતે 15 રૂપિયાની ત્રાહિમામ પોકારી જઇએ એવી પ્રચંડ મોંઘી આવતી). હદ તો ત્યારે થાય કે એની પાસે ‘રેનોલ્ડ્સ જૅટર’નો આખો સૅટ હોય અને કાઢતી વખતે આપણી સામે જોઇને પેન હાથમાં રમાડીને આપણને જલાવે! ખુન્નસ તો એવું ચડે કે સાલો, ક્યાંક એકલો મળી જાય તો ચોક્કસ જગ્યાએ લાત મારીને એની બધી જૅટરનું વિજય માલ્યા કરી નાખું (જોકે એવો મોકો ક્યારેય આવ્યો નહીં અને એવી હિંમત પણ ક્યારેય ચાલી નહીં!).

હા, મારા પક્ષે બ્લિસ એવું હતું કે કાકાની સ્ટેશનરીની દુકાન હતી, જ્યાં (વેકેશન ખૂલે ત્યારની) ‘સીઝન’માં હૅલ્પ કરાવવાના બદલામાં (આપણી ઔકાતમાં રહીને) ગમે તેટલી બૉલપેનોની ધાડ પાડવાની છૂટ રહેતી. એને કારણે કમ્પાસ બૉક્સમાં એટલી બધી બૉલપેનો ભેગી થયેલી કે એટલી તો આજે મારા ફોનમાં ઍપ્સ પણ નથી. તેમ છતાં ધારો કે કોઇએ લખવા માટે પેન માગી, તો એમાંથી સૌથી ભંગાર પેન જ આપવાની! અને કોઈ કાળ ચોઘડિયામાં કોઈ પેન ખોવાઈ, તો તો કયામત, પ્રલય, અપૉકલિપ્સ આવી જાય. લંચ બૉક્સ ભરેલું જ ઘરે આવે અને જિંદગી તો જાણે ‘સ્યાહી કા દરિયા હૈ ઔર ડૂબ કે જાના હૈ!’

જ્યારે પણ કોઈ નવી પેન માર્કેટમાં આવે અને તરત જ કાકાની દુકાનનો આંટો મારી આવીએ, યુ નૉ એ પેન ટ્રાય કરવા! અને શક્ય હોય તો કાકાને પટાવીને એ પેન ઠપકારી લેવા! છોકરીઓને પટાવવા માટે મજનુઓ ‘પિકઅપ લાઇન્સ’ વાપરે છે, એમ મારી પાસે કાકાને પીગાળીને પેન મેળવી લેવાની પિકઅપ લાઇન પણ રેડી જ હતી. મને ગમતી બૉલપેન ખિસ્સામાં મૂકીને કાકાને કહેવાનું કે, ‘આ પેન મારા ખિસ્સામાં મસ્ત લાગે છે, નહીં?!’ {મને યાદ છે, ‘રોટોમૅક’ની (‘લિખતે લિખતે લવ હો જાયે’ની ઍડવાળી) બૉલપેન લૉન્ચ થઈ ત્યારે કાકા પાસેથી મેળવવા માટે મેં અભૂતપૂર્વ ધમપછાડા કરેલા અને મેળવીને જ છૂટકો કરેલો.}

***

ધોરણ 5-6-7માં અમારા ક્લાસમાં એક છોકરી ભણતી. દૂર સામેના છેડેની બૅન્ચમાં બેસે. મારી જગ્યાએથી એના ચહેરાનો સાઇડ પૉઝ જ દેખાય. એટલી બધી ક્યુટ કે એને લીધે જ અડધો ક્લાસ શિયાળામાં પણ નાહીને આવતો! આજે તો માત્ર એનું નામ, એના કર્લી બૉયકટ વાળ, ગોળમટોળ આંખો અને એની બૉલપેન જ યાદ છે. એ કાયમ ‘કમ્ફર્ટ’ નામની એક જ કંપનીની નોન-રિફિલેબલ પેન જ વાપરતી. એને કારણે અમે પણ અમારા મોબાઇલમાં એ પેનને માનભર્યું સ્થાન આપેલું!

***

પછી તો ધીમે ધીમે એ ક્લાસમૅટ્સ, એ બૉલપેનોનું કલેક્શન, એ કમ્પાસ બૉક્સ, નવી પેનો પ્રત્યેનું આકર્ષણ બધાં સાથેનું જોડાણ ઘટતું ગયું. એક સમયે માત્ર બૉલપેનથી લખવામાં મજા પડતી. તેને હાથમાં પકડીને શક્ય તેટલા મરોડદાર અક્ષરો કાઢવામાં જે લિજ્જત-થ્રિલ આવતી એનું સ્થાન બૉર્ડની પરીક્ષાઓના હાઉએ લઈ લીધું. બૉલપેનથી લખવાનો હેતુ, મજા માણવાનો નહીં, બલકે પરીક્ષામાં વધુ માર્ક મેળવવા પૂરતો જ મર્યાદિત થવા માંડ્યો. કઈ પેન વાપરવાથી પરીક્ષામાં ઝડપથી લખી શકાય, કઈ પેનમાં સારી ગ્રિપ આવે છે, પૅપરમાં એક એક લાઇન છોડીને લખવાનું અને દરેક શબ્દ નીચે અન્ડર લાઇન કરવાની જેથી પૅપર ચૅકરનું ધ્યાન પડે વગેરે. અરે, ટ્યુશનના સાહેબો પોતાના ‘સ્ટાર’ વિદ્યાર્થીઓની સાથે સ્પેશિયલ બૉલપેનની ખરીદીમાં પણ જતા! થોડાં ઓર વર્ષ વીત્યાં એટલે બૉલપેન સારા કરિયરનું, રોટલા રળવાનું માધ્યમ બની ગઈ અને રહીસહી થ્રિલ પણ વરાળ થઈ ગઈ.

***

આજે પણ કોઈ કારણોસર સ્ટેશનરી શૉપ પર કે ઝેરોક્સની દુકાને જવાનું થાય ત્યારે નાના બચ્ચાના કુતૂહલથી નવી બૉલપેનો પર આંગળી ફરી જાય. હવે આપણું ‘પૉકેટમની’ જાતે જ કમાતા થયા છીએ અને બૉલપેન લેતા પહેલાં પપ્પા કે કાકાની પરમિશન લેવાની રહેતી નથી, એટલે જસ્ટ મજા ખાતર જ પૅન ખરીદતો રહું છું (થોડા મહિનાઓ પહેલાં એ જ રીતે પેલી બૉલપેન કમ સ્ટાયલસ એવી ‘લિન્ક ટચ’ બૉલપેન લીધેલી). પરંતુ પેન ખરીદતી વખતે પણ ખબર જ હોય છે કે આ ભાગ્યે જ વપરાવાની છે, એની રિફિલ ક્યારેય ખાલી થવાની નથી અને એનાથી રૂપિયા-પૈસાના એવા જ હિસાબો લખાવાના છે, જેણે હાથમાં પેન તો પકડાવી, પણ એને પકડતી વખતે વખતે જે રોમાંચ થતો એ છીનવી લીધો.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

ધ જંગલ બુક

હેડિંગઃ ચડ્ડી પહન કે બ્યુટિફુલ ખિલા હૈ

***

ઇન્ટ્રોઃ મોટા પડદે ફરીવાર સજીવન થયેલી મોગલી અને એના દોસ્તારોની આ કથા કોઈ કિંમતે ચૂકવા જેવી નથી.

***

આપણા મનમાં દરેક યાદગીરી એની સાથે અમુક તસવીરો, સુગંધ અને અવાજ લઇને જોડાયેલી હોય છે. જેમ કે, નેવુંના junglebooktriptych3દાયકામાં મોટા થયેલાં લોકોના મનમાં રવિવારની યાદ એટલે ઈ.સ. ૧૯૯૩માં ‘દૂરદર્શન’ પર આવેલી એનિમેટેડ ટીવી સિરીઝ ‘ધ જંગલ બુક’નું ટાઇટલ સોંગ અને મોગલીની એના દોસ્તારો સાથેની ઊછળકૂદ. આવી જ યાદ સાથે જોડાયેલી કોઈ ફિલ્મ-સિરિયલ વગેરેની રિમેક બને એટલે પહેલો ધ્રાસ્કો એ પડે કે આપણા મનના ખૂણે સંઘરાયેલી એ યાદગીરીનો ભાંગીને ભુક્કો ન થઈ જાય. પરંતુ ‘આયર્નમૅન’ ફેમ ડિરેક્ટર જોન ફેવરોને બે હાથે સલામ કરવી પડે કે જૂની યાદોને એણે અફલાતૂન રીતે સજીવન કરી છે. આ ફિલ્મના પ્રેમમાં પડવું મુશ્કિલ હી નહીં, નામુમકિન હૈ.

યારી-દોસ્તી મોગલી સ્ટાઇલ

આમ તો મોગલીની વાર્તા કહીએ તો ટાબરિયાંવ પણ ‘અંકલ કા ટીવી ડબ્બા હૈ’ જેવો ડાન્સ કરીને આપણી મજાક ઉડાવે. છતાં શૉર્ટ કટ મેં જાણી લઇએ કે મામલા ક્યા હૈ. માનવબાળ મોગલી મધ્યપ્રદેશના સિઓનીના જંગલમાં ભૂલું પડી ગયું છે. વરુઓનું એક ટોળું અને એક બ્લૅક પૅન્થર બગીરા એનું બૅબી સિટિંગ કરીને મોગલીને મોટો કરે છે. અમેરિકામાં જન્મીને મોટાં થતાં આપણાં દેશી બાળકોની જેમ હવે મોગલી પણ ‘હ્યુમન બોર્ન કન્ફ્યુઝ્ડ વુલ્ફ’ છે. એને બનવું છે સાચો વરુ, પણ છે તો એ માણસ. આ કશમકશમાં ફરતા મોગલી પર વર્ષોથી જંગલના ગબ્બર સિંઘ એવા શેરખાન-ધ ટાઇગરનો ડોળો છે. બસ, એક તરફ મોગલી પર્ફેક્ટ વરુ બનવા ટ્રાય કરે છે, તો બીજી તરફ શેરખાન મોગલીની ગેમ ઓવર કરવા માટે ઉધામા મચાવી રહ્યો છે. પણ વેઇટ, મોગલી માથે બીજું પણ એક જાયન્ટ સાઇઝનું જોખમ છે, એ તો હવે તમે જુઓ ત્યારે ખબર પડે.

જંગલ કે કાયદે પ્લસ કાનૂન

ટકાટક ટેક્નોલોજી, અફલાતૂન ઇમેજિનેશન અને સુપર્બ સ્ટોરીટેલિંગની મદદથી એક ક્લાસિક વાર્તાને કેવી રસાળ રીતે કહી શકાય તેનું આ ‘ધ જંગલ બુક’ પર્ફેક્ટ એક્ઝામ્પલ છે. એક બાજુ જરાય બાલિશ થયા વિના હૉલીવુડવાલે બાબુ બાળકોની બેમિસાલ ફિલ્મો બનાવ્યે જાય છે અને બીજી બાજુ આપણું પ્રાગઐતિહાસિક યુગનું સૅન્સર બૉર્ડ હાસ્યાસ્પદ નિર્ણયોની પરંપરા સર્જ્યે જાય છે. આ ફિલ્મને પણ તેણે ‘U/A’ સર્ટિફિકેટ આપ્યું છે. મતલબ કે ટાબરિયાંવની સાથે એનાં મમ્મીપપ્પાએ પણ ફિલ્મ જોવી પડશે. આ નિર્ણયને પોઝિટિવલી લઇને કહી શકાય કે સૅન્સર બૉર્ડ ન કહે તોય, પેરેન્ટલોગે પોતાના બાળપણમાં ટાઇમટ્રાવેલ કરવા માટે આ ફિલ્મ જોવી જ જોઇએ. બીજું, આ ફિલ્મ માત્ર ટાઇમપાસ મનોરંજન નથી, બલકે એક સરસ એજ્યુકેશનલ અનુભવ પણ છે.

‘ધ જંગલ બુક’નાં લિટરલી સ્ટાર એટ્રેક્શન છે, તેનાં પાત્રો પાછળ રહેલાં ડબિંગ સ્ટાર્સ. હિન્દી વર્ઝનમાં ઑરિજિનલ શૅરખાન નાના પાટેકર ઉપરાંત ઓમ પુરી, ઇરફાન ખાન, પ્રિયંકા ચોપરા અને ઇંગ્લિશ વર્ઝનમાં બૅન કિંગ્સ્લી, બિલ મરી અને સ્કાર્લેટ જોહાનસન. એટલે હિન્દી વર્ઝન જોવું કે અંગ્રેજી એ ગળકુડી મુંઝવણ થવાની છે. શોખીનો તો દૂધ-દહીં બંનેમાં પગ રાખશે.

લાઇવ ઍક્શન મૉશન કૅપ્ચર ટેક્નિકથી શૂટ થયેલી જંગલ બુક એવી ઝીણવટથી સર્જવામાં આવી છે કે આ બધું કમ્પ્યુટરથી ક્રિએટ થયું છે તેવી ‘ઇત્તુ સી’ શંકા ન થાય. પ્રાણીઓ, જંગલ, વૃક્ષો-પાંદડાં, નદી, ખંડેર ઇવન મધમાખી સુદ્ધાંનું બારીક નકશીકામની અદાથી ધ્યાન રખાયું છે. ઍનિમેટેડ હોવા છતાં પ્રાણીઓના હાવભાવ, એમની મુવમેન્ટ્સમાં પણ ક્યાંય કચાશ રખાઈ નથી. ઉપરથી 3Dનો ટેસ્ટી વઘાર.

આખી જંગલ બુકનું સેન્ટ્રલ કેરેક્ટર એટલે અફ કૉર્સ મોગલી. અહીં મોગલી બનતો NRI નીલ સેઠી જાણે આપણી ઇમેજિનેશનમાંથી જ ડાઉનલોડ કર્યો હોય એવો નૅચરલ લાગે છે. એ અંગૂઠા જેવડો છે પણ એના ચહેરા પર તમે ગુસ્સો, દુઃખ, રાહત, પ્રેમ, ડર, ફ્રસ્ટ્રેશન જેવાં તમામ એક્સપ્રેશન્સની રૅન્જ જોઈ શકો. એની ક્યુટનેસ જોઇને આપણને ઇચ્છા થઈ આવે કે જમ્પ મારીને શેરખાનની આગળ જઇને ઊભા રહી જઇએ અને ડાયલોગ ફટકારી દઇએ કે, ‘મોગલી તક પહૂંચને સે પહલે તુમ્હે મેરી લાશ પર સે ગુઝરના હોગા.’ બસ, અહીં મોગલીના ફેવરિટ હથિયાર બૂમરેંગની ખોટ વર્તાય છે.

આ ફિલ્મ જંગલનો અને તેના પરથી લાઇફ લેસન્સ શીખવાનો ગોલ્ડન ચાન્સ પણ છે. મમ્મી-પપ્પા સાથે હોય, તો બાળકોને વરુ, વાઘ, બ્લૅક પૅન્થર, રીંછ, વાંદરાં, અજગરથી લઇને શાહુડી, આર્મડિલો, ફ્લાઇંગ સ્ક્વિરલ, મીરકેટ જેવાં પ્રાણીઓનો પણ પરિચય કરાવી શકે (જો પેરેન્ટ્સને ખબર હોય તો).

હસતાં હસાવતાં આ ફિલ્મ એવા મસ્ત મેસેજીસ આપી જાય છે, જે કદાચ દળદાર પુસ્તકો વાંચવાથી પણ ન મળે. જેમ કે, પ્રાણી જીવતા રહેવા માટે શિકાર કરે એ સ્વીકાર્ય છે, પણ શેરખાનની જેમ માત્ર આનંદ ખાતર કે પોતાનો પાવર બતાવવા ખાતર શિકાર કરવો એ તદ્દન ખોટું છે. મતલબ કે સ્પાઇડર મેન કહી ગયો છે તેમ, મહાન શક્તિની સાથે જવાબદારી પણ આવે. એવું જ અગ્નિનું છે. અગ્નિ એટલે કે ટેક્નોલોજી કે પછી કોઇપણ આવડત તમને ટોચે પહોંચાડી શકે, પણ તેનો બેજવાબદારીથી ઉપયોગ કરો તો આખું જંગલ ખાખ થઈ જતાં વાર ન લાગે. જાઇજેન્ટોપિથેકસ પ્રકારનો પ્રચંડ વાનર અન્ડરવર્લ્ડના માફિયાની જેમ તે અગ્નિને જંગલમાં લાવવા મોગલીને લાલચ આપે છે, પણ મોગલી જાણે છે કે એક વખતનું લાલચ આખું જંગલ તબાહ કરી શકે છે. કશું જ બોલ્યા વિના મહેનતથી જંગલ સંભાળતા હાથીઓ એટલે કે સમાજના મહેનતકશ લોકોને પૂરેપૂરું માન આપવું જોઇએ. કટોકટી વખતે કોનો સાથ આપવો એ પણ માણસને ખબર પડવી જોઇએ. જ્યારે સવાલ અસ્તિત્વનો હોય, ત્યારે સૌએ દુશ્મની ભૂલી જઇને પણ જંગલને (વાંચો, પૃથ્વીને) બચાવવાને પ્રાયોરિટી આપવી જોઇએ. કોઇએ બીજા જેવા બનવાને બદલે પોતાની આવડતો શોધીને તે વિકસાવવી જોઇએ. અહીં શેરખાન માત્ર ખૂનખાર જ નથી, બલકે બ્રેઇનવૉશિંગ કરતો આતંકવાદી જેવો ખતરનાક વિલન છે. બાળકોને એ પણ શીખવવું પડે કે હકીકતમાં વાઘ આપણા મિત્રો છે, પણ ‘બૅડ પીપલ’ ક્યારેય જીતે નહીં. આ બધી વાતો ભલે કિન્ડરગાર્ટન છાપ સિમ્પલ લાગે, પરંતુ મોટેરાંએ પણ શીખવા માટે જરાય મોડું થયું નથી.

સેન્સિટિવ રાઇનો, પાણીથી અકળાઈ જતાં દેડકાં કે પોતાના જ કાંટા સંભાળી ન શકતી શાહુડી જેવી એકદમ હાર્ટવૉર્મિંગ કોમિક સિચ્યુએશન્સ આ ફિલ્મમાં સતત આવતી રહે છે. આપણી ઉંમર ભલે ગમે તે હોય, પણ લાઇફમાં મોજિલા બલુ અને બગીરા જેવા ફ્રેન્ડ ફિલોસોફર એન્ડ ગાઇડની જરૂર તો હંમેશાં રહેવાની. હા, અહીં અજગર એવા ‘કા’નું જાતિપરિવર્તન કરીને તેને સ્ત્રી શા માટે બનાવી દેવાયો છે અને તેને માત્ર એક જ સીન શા માટે અપાયો છે તે સમજાયું નહીં. ઇવન ફિલ્મના પ્રમોશનમાં વપરાયેલું આઇકનિક ‘જંગલ જંગલ બાત ચલી હૈ’ ગીત પણ ફિલ્મમાં નથી. અફસોસ.

ચલો જંગલ

જંગલ બુકની ટીવી સિરીઝે આપણે ત્યાં સાબિત કરેલું કે એનિમેટેડ કાર્યક્રમ એટલે માત્ર બાળકોનું જ મનોરંજન નહીં. હવે આ નવી ‘ધ જંગલ બુક’એ ફરીવાર મત્તું માર્યું છે કે તે પર્ફેક્ટ ફેમિલી વેકેશન એન્ટરટેનર છે. એ જોયા પછી તમને વાંદરાંની કે પછી ખુદ માણસોની બીક લાગવા માંડે તો નવાઈ નહીં. તેમ છતાં મોગલીની જેમ તમને આ જંગલ છોડીને જવાની ઇચ્છા નહીં થાય. હવે આશા રાખીએ કે ‘ડિઝની’ મોગલીની આખી સિરીઝ ચલાવે અને આમ જ જલસો કરાવતા રહે.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Good Bye Rhythm House

rhythm-house-1ગઈ કાલે મુંબઈના લેજન્ડરી મ્યુઝિક સ્ટોર ‘રિધમ હાઉસ’નો છેલ્લો દિવસ હતો. ગયા વર્ષે ‘કેફે સમોવર’ બંધ થયા પછી સાઉથ બોમ્બેના વારસા પર પડેલો આ બીજો મરણતોલ ઘા છે. રિધમ હાઉસની વિદાય એ ડિજિટલ રિવોલ્યૂશનની બહુ પેઇનફુલ સાઇડ ઇફેક્ટ છે.

સાત દાયકા કરતાં પણ વધારે જૂનો આ સ્ટોર કેવો ગ્રૅન્ડ ભૂતકાળ ધરાવતો હશે તેની એ વાત પરથી જ ખબર પડી જાય કે એકથી એક ચડિયાતી ફિલ્મી હસ્તીઓ તેની ફૅન હતી. શમ્મી કપૂરે પોતાની ‘અનપ્લગ્ડ’ સિરીઝમાં એક કિસ્સો કહેલો, કે એ જ્યારે ઇત્તુ સા હતા એ વખતે નરગિસે એને કહેલું કે, ‘શમ્મી બાબા, જો તું મને રાજ (કપૂર) સાથે ફિલ્મ મેળવી આપે તો હું તને કિસ કરીશ.’ થોડાં વર્ષ વીત્યાં. શમ્મી ગભરુ જવાનમાં કન્વર્ટ થઈ ગયેલા. નરગિસને માશાઅલ્લાહ રાજ કપૂર સાથે ફિલ્મ પણ મળી ગયેલી અને શમ્મીએ નરગિસને પેલી કિસ યાદ કરાવી. પણ એ તો ‘શમ્મી બાબા’ને કિસ કરવાની હતી, યુવાન ‘શમ્મી- ધ ડૅશિંગ’ને નહીં! થોડી આનાકાની-દોડાદોડી પછી સૅટલમેન્ટ થયું. શમ્મીએ કિસને બદલે ગ્રામોફોન પ્લેયર માગ્યું. નરગિસ એ વખતે જાતે ડ્રાઇવ કરીને શમ્મીને લઈ ગઈ. ગ્રામોફોન પ્લેયર અપાવ્યું અને પછી ‘રિધમ હાઉસ’માં જઇને મોં માગી રેકર્ડ્સ અપાવી. (આ કિસ્સો શમ્મીજીના મોઢે સાંભળવા માટે પહેલી કમેન્ટમાં લિન્ક આપી છે.) ઇવન ‘દિલ તો પાગલ હૈ’માં પણ રિધમ હાઉસનો ઉલ્લેખ છે.
***
મારા વન ઑફ ધ ફેવરિટ રાઇટર્સ એવા બિશ્વનાથ ઘોષે એમના લેટેસ્ટ લેખમાં લખ્યું છે કે એમને ઈ-બુક્સ નથી ગમતી. એમને તો પેલી જેમાંથી કાગળ અને શાહીની સુગંધ આવે એવી ટ્રેડિશનલ બુક્સ જ ગમે છે. તે માટે એમણે એક કારણ એવું પણ આપ્યું છે કે ધારો કે તમારા કિન્ડલમાં ૫૦૦ બુક્સ હોય, તોય કોઇને ખબર પડવાની નથી, પણ ઘરમાં ૫૦૦ બુક્સ હોય, તો નાનકડી લાઇબ્રેરી ખડી થઈ જાય, જે જોઇને ઘરનાં બાળકો પણ વાંચતાં થાય. આવું જ કંઇક કેસેટ્સ-સીડી-ડીવીડીનું પણ છે.

ટૉરેન્ટ-ઈકોમર્સ વગેરે સાઇટ્સ પરથી ડાઉનલોડ કરવામાં ઇન્સ્ટન્ટ્લી બુક્સ-મુવીઝ અવેલેબલ થઈ જાય છે. ઇવન આ ડાઉનલૉડિંગ કલ્ચરે મારા જેવા ફિલ્મોના શોખીનને તો ઘેરબેઠાં જન્નત આપી દીધી છે. પણ એનાથી મેમરીઝ-યાદો બનતી નથી. સ્ટોરવાળા તમારા દોસ્તાર બનતા નથી. તમારા જેવા શોખીનો એ સ્ટોર પર ભેગા થઈ જાય અને વગર કોઈ ઓળખાણે તમે એમની સાથે ગમે તે વિષય પર ગપાટા મારવા માંડો એવું ડાઉનલોડ કલ્ચરમાં ક્યારેય નથી બનતું. બુક સ્ટોર કે ડીવીડી લાઇબ્રેરી પર છોકરો-છોકરી પ્રેમમાં પડી શકે, ટૉરેન્ટ પર નહીં. આજથી પંદર વર્ષ પહેલાં ઝીટીવી પર આવતી ‘રિશ્તે’ નામની સિરીઝમાં અદ્દલ આવી જ સ્ટોરી આવેલી. એમાં છોકરો-છોકરી મ્યુઝિક સ્ટોરમાં જ પ્રેમમાં પડે છે. ‘અતિથિ તુમ કબ જાઓગે’વાળા અશ્વની ધીરે લખેલી-ડિરેક્ટ કરેલી ‘જો કહા ન જાયે’ નામની એ બ્યુટિફુલ- વેરી બ્યુટિફુલ સ્ટોરીમાં જોતાં જ પ્રેમમાં પડી જઇએ એવી ગુજરાતણ કરિશ્મા મોદી પણ છે (એ હાર્ટવૉર્મિંગ લવસ્ટોરી જોવી હોય, તો તેની લિંક પણ પહેલી કમેન્ટમાં મૂકી છે!).
***
આપણી લાઇફનો એક ભાગ બની ગયેલું કાયમી ઠેકાણું બંધ થઈ જાય ત્યારે કેવી સ્થિતિ થાય એ હું અમદાવાદમાં મારાં ફેવરિટ કૅફે અને rhythm-house-2‘બિગ ફ્લિક્સ’ બંધ થયાં ત્યારે અનુભવી ચૂક્યો છું (આજે પણ એ રસ્તે પસાર થતી વખતે ત્યાં જોવાઈ જાય છે). ત્યારે ગઈકાલે કેટલાંય લોકો ‘રિધમ હાઉસ’નાં છેલ્લાં દર્શન કરવાં સ્પેશિયલી ત્યાં ગયેલાં અને એકબીજાને ભેટીને રીતસર ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડેલાં (એનીયે લિંક મૂકી છે). તેનો એક ફોટો પણ આ પોસ્ટ સાથે અટેચ કર્યો છે.

આપણે ત્યાં ભલે બુક-ડીવીડી શૉપ્સનાં વળતાં પાણી હોય, પણ બધે એવું નથી. ‘એમેઝોન’એ ગયા નવેમ્બરથી સિએટલ (અમેરિકા) ખાતે પોતાનો પહેલો ફિઝિકલ બુક સ્ટોર ખોલ્યો છે. આપણે ત્યાં પણ ‘લેન્સકાર્ટ’, ‘ફર્સ્ટક્રાય’, ‘ફૅબફર્નિશ’ જેવા ઑનલાઇન પ્લેયર્સે પણ પોતાના ફિઝિકલ સ્ટોર્સ શરૂ કરી દીધા છે (મેં પોતે જ આવા એક સ્ટોરમાંથી હમણાં જ ચશ્માંની એક ફ્રેમ ખરીદી). લંડનમાં થોડા દિવસ પહેલાં જ ‘લાઇબ્રેરિયા’ નામનો એક નવો બુક સ્ટોર ખૂલ્યો તેનાં વધામણાં ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’ અખબારે પણ ખાધાં છે. (વધામણાંની લિંક, તમને ખબર જ છે કે પહેલી કમેન્ટમાં છે!)

મુવીઝ-મ્યુઝિક-બુક્સ એ બધું એક્સપિરિયન્સ છે અને એ ફીલ ફિઝિકલ પ્રેઝન્સથી જ આવે. સમય સાથે બદલાઇએ, પણ મેમરીઝ-એક્સપિયિરન્સના ભોગે નહીં. એક આખું કલ્ચર મરી પરવારે ત્યારે પારાવાર દુઃખ થાય.

બે વર્ષ પહેલાં અમે મુંબઈ ગયાં ત્યારે કાલાઘોડા પાસેથી પસાર થતી વખતે અચાનક જ ‘રિધમ હાઉસ’ પર ધ્યાન પડ્યું અને ગિટારના તાર જેવી ઝણઝણાટી શરીરમાંથી પસાર થઈ ગઈ. એ વખતે રિધમ હાઉસની બહાર મસ્તીભર્યો ફોટો પડાવવાની લાલચ રોકી શકાઈ નહીં. પણ ત્યારે ખબર નહોતી કે બે જ વર્ષમાં આ ફોટો ઇતિહાસનો એક ભાગ બની જશે.
અલવિદા, ‘રિધમ હાઉસ.’

P.S. 1 શમ્મી કપૂરનું નરગિસ સાથે કિસને બદલે ગ્રામોફોનનું બાર્ગેનિંગઃ
https://www.youtube.com/watch?v=56RcuxBHIEM

P.S. 2 લેખમાં ઝી ટીવીની ‘રિશ્તે’ ટીવી સિરીઝના જે ‘જો કહા ન જાયે’ નામના એપિસોડની વાત છે, તેની લિંક આ રહીઃ

P.S. 3  ‘ધ ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’નો એ લેખ વાંચવાની ઇચ્છા હોય તો, એ પણ વિશ ગ્રાન્ટેડ!
http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/bookshops-are-back-because-you-cant-meet-a-lover-on-your-kindle-a6893841.html

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

એરલિફ્ટ

દેશભક્તિ, હીરોભક્તિ, ફિલ્મીપંતી

***

જો આપણા ટિપિકલ ફિલ્મી મસાલા નાખવાની લાલચ ન રાખી હોત તો આ ફિલ્મ બેજોડ થ્રિલર ફિલ્મ બની શકી હોત.

***

thequint2f2016-012f61767d46-d46e-4178-8077-b89fbfdfc86b2fairlift-poster-2ફિલ્મોનું એક મહત્ત્વનું કામ એ પણ છે કે દેશ જેને વીસરી ગયો હોય, જેના પર સમયની ધૂળ લાગી ગઈ હોય તેવા સાચા હીરોની ગાથાઓ શોધી કાઢીને આપણી સમક્ષ મૂકવી. ‘એરલિફ્ટ’ આવા જ એક બેમિસાલ પરાક્રમની દાસ્તાન છે. આજે પણ જેના વિશે જાણીએ તો વિશ્વાસ ન આવે એવું અશક્યવત્ મિશન આપણા દેશના જાંબાઝોએ અઢી દાયકા પહેલાં પાર પાડેલું. પરંતુ શરત એ છે કે તેની વાત કરવા બેસીએ તો સાચા હીરો પર ફિલ્મી પડદાનો હીરો હાવી ન થવો જોઇએ અને તે પરાક્રમ સાથે સંકળાયેલી કોઇપણ વ્યક્તિને અન્યાય ન થવો જોઇએ. અક્ષય કુમારને ચમકાવતી ‘એરલિફ્ટ’માં જાણ્યે-અજાણ્યે ક્યાંક એવું થઈ ગયું છે.

યે જો દેશ હૈ તેરા

૧ ઑગસ્ટ, ૧૯૯૦. સદ્દામ હુસૈનની ઈરાકી સેના અચાનક પાડોશી દેશ કુવૈત પર ચડી આવી અને તેને ખેદાનમેદાન કરવાનું શરૂ કરી દીધું. કુવૈતીઓને વીણી વીણીને મારવાનું શરૂ કર્યું. પરંતુ જૂની દોસ્તીનો લિહાજ રાખીને ત્યાં વસતા ભારતીયો પર થોડી દયા ખાધી. પરંતુ ગઇકાલ સુધી પોતાને કુવૈતી માનતા ભારતીયો રાતોરાત રેફ્યુજી બનીને રસ્તા પર આવી ગયા. એમાં ત્યાંનો એક બિલ્યનેર બિલ્ડર રંજીત કટિયાલ (અક્ષય કુમાર) પણ અંટાઈ ગયો. કુવૈતમાં એ પત્ની અમ્રિતા (નિમ્રત કૌર) અને એક મીઠડી દીકરી સાથે જલસાથી રહે. કુવૈતનાં મોટાં માથાં સાથે પાર્ટીઓમાં મહાલતા કટિયાલને રાતોરાત આઇડેન્ટિટી ક્રાઇસિસ ઊભા થઈ ગયા કે એ પોતે કુવૈતી છે કે ભારતીય? જેમ જેમ કુવૈત પર સદ્દામનો કબ્જો મજબૂત બનતો ગયો, તેમ તેમ કટિયાલ પરિવાર અને એમના જેવા બીજા હજારો ભારતીયો પાસે કુવૈત છોડવા સિવાય બીજો કોઈ રસ્તો જ ન રહ્યો. પરંતુ નીકળવું કેવી રીતે? આખરે કટિયાલે દિલ્હીમાં ભારતના વિદેશખાતાનો સંપર્ક સાધીને મદદ માગી અને નક્કી કર્યું કે પોતાની શરણમાં આવેલા સેંકડો ભારતીયોને સલામત સ્વદેશ પહોંચાડ્યા વિના કુવૈત છોડવું નહીં.

ઇતિહાસ ગવાહ છે કે બે મહિનાની અંદર ભારતે ‘એર ઇન્ડિયા’ની ૪૮૮ જેટલી ફ્લાઇટો ઉડાડીને ૧.૧૦ લાખથી ૧.૭૦ લાખ જેટલા લોકોને હેમખેમ સ્વદેશ પાછા લાવેલા. ‘ગિનેસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ’માં નોંધાયેલું આ ઇતિહાસનું સૌથી મોટું રેસ્ક્યુ ઑપરેશન હતું. તેની ફિલ્મી દાસ્તાન એટલે ‘એરલિફ્ટ’ની બાકીની સ્ટોરી.

ફટા બમ, નિકલા હીરો

સત્યઘટના પરથી બનેલી રેસ્ક્યુ થ્રિલર પ્રકારની ફિલ્મોનો પોતાનો આગવો ચાર્મ હોય છે. ઈ.સ. ૧૯૭૯-૮૦માં ઇરાનના હોસ્ટેજ ક્રાઇસિસ પરથી બનેલી ઑસ્કર વિનિંગ હૉલીવુડ ફિલ્મ ‘આર્ગો’, કે આફ્રિકન દેશ રવાન્ડામાં ચાલેલા ખૂની જીનોસાઇડમાં સેંકડો લોકોને બચાવનારા હૉટેલ મેનેજરની સાચી દાસ્તાન પરથી બનેલી સુપર્બ ફિલ્મ ‘હૉટેલ રવાન્ડા’ તેનાં બેસ્ટ એક્ઝામ્પલ છે. આપણી પાસે આ બંને ઘટનાઓને પણ વટી જાય તેવી અને માનવ ઇતિહાસે ક્યારેય ન જોયું હોય તેવા અભૂતપૂર્વ રેસ્ક્યુ ઑપરેશનની સ્ટોરી હતી. અફસોસ કે આપણે તે અપ્રતિમ સાહસને પૂરતો ન્યાય આપી શક્યા નથી.

માત્ર બે કલાક લાંબી ‘એરલિફ્ટ’ ફિલ્મનો ઇરાદો નેક છે. ફિલ્મની શરૂઆતમાં ઇરાકી આર્મી માતેલા સાંઢની જેમ કુવૈતમાં ધસી આવે અને નિર્દોષ લોકોને મસળવા માંડે એ દૃશ્યો કાળજું કંપાવી દે તેવાં છે. તે વખતે પોતાને કુવૈતી ગણાવતા અને ભારતનું મ્યુઝિક સાંભળવું પણ પસંદ ન કરતા મૅલ શોવિનિસ્ટ ઉદ્યોગપતિ પાસે તમે હીરોગીરીની અપેક્ષા રાખી શકો? પરંતુ આસપાસ બની રહેલી ઘટનાઓ એનું રાતોરાત હૃદય પરિવર્તન કરી નાખે છે. કદાચ એમાંથી જ એનામાં એક એક્સિડેન્ટલ હીરો પેદા થઈ જાય છે. રાતોરાત મૂળસોતાં ઊખડી જવાની પીડા અને માથા પર કોઈ દેશનું છત્ર ન હોય તેવી ભયાવહ સ્થિતિ ફિલ્મના પહેલા અડધા કલાકમાં જ અનુભવી શકાય છે. ઉપરથી મસ્ત એરિયલ શૉટ્સવાળી અફલાતૂન સિનેમેટોગ્રાફી પ્લસ ફિલ્મને વિન્ટેજ લુક આપતો કલર ટૉન ‘એરલિફ્ટ’ને એક ડૉક્યુડ્રામાની ફીલ આપે છે. ફિલ્મમાં ‘તેઝાબ’ ફિલ્મનું ‘એક દો તીન’ ગીત ચાલતું હોય, પાકિસ્તાની આર્ટિસ્ટ ખાલેદના હીટ સોંગ ‘દીદી’ની તર્જ પર બનેલું હિન્દી ગીત હોય (જોકે ‘દીદી’ ગીત ૧૯૯૧માં બહાર પડેલું, ‘એરલિફ્ટ’ના ઘટનાક્રમ પછી) કે પછી ટીવી પર બૅકગ્રાઉન્ડમાં સચિન તેંડુલકર નામના નવા છોકરાને ટીમમાં લેવાના મુદ્દે વાત ચાલતી હોય, એ બધું જ આપણને એક વીતેલા જમાનામાં લઈ જાય છે.

પરંતુ પ્રોબ્લેમ ત્યારપછી શરૂ થાય છે. જે ફિલ્મમાં એકપણ ગીતની જરૂર ન હોય ત્યાં અહીં પાંચેક ગીતો છે, જે બે કલાકની ફિલ્મની વીસેક મિનિટ ખાઈ જાય છે. પરંતુ તેનો મોટો ગુનો એ છે કે તે ફિલ્મની થ્રિલને કિલ કરી નાખે છે. એક તબક્કે શહેરમાં અંધાધૂંધી ચાલતી હોય અને થોડા સમય પછી એ બધું જ આપણી આંખ સામેથી ગાયબ.

ફિલ્મના અંતે ખબર પડે છે કે રિયલ લાઇફની બે વ્યક્તિઓ પરથી અક્ષય કુમારનું પાત્ર બનાવાયું છે. પરંતુ ફિલ્મનો કેટલો બધો સમય અક્ષય કુમાર કેવો મહાન લીડર છે, કેટલો સારો નિગોશિએટર છે, કેટલો ઉમદા ઇન્સાન છે તે બતાવવામાં જ વેડફાઈ ગયો છે. જે બાબતો આપણને ઑલરેડી પડદા પર દેખાય છે, તેને મૅલોડ્રામેટિક રીતે બોલી બોલીને કહેવામાં આવી છે. અક્ષયના પાત્રની આ હીરોગીરી પર એટલું બધું ફોકસ કરાયું છે કે ફિલ્મના બીજા ઇક્વલ હીરો એવી આપણી સરકાર, એર ઇન્ડિયા, આપણું સૈન્ય તેમને ભાગે કશું જ આવ્યું નથી. જ્યારે હકીકતમાં એર ઇન્ડિયાએ જીવસટોસટની કામગીરી ન બજાવી હોત તો મોટા ભાગના લોકોનું ભવિષ્ય અંધકારમય હતું. વળી, આપણી સરકારને દેશના લોકોની કશી પડી જ નહોતી એ ફીલ પણ અહીં ફાંસની જેમ વાગે છે. પ્રકાશ બેલાવાડી જેવા ઉમદા એક્ટરનું અત્યંત ઇરિટેટિંગ પાત્ર ફિલ્મનો મહત્ત્વનો હિસ્સો ખાઈ જાય છે, જેને કારણે દોજખમાંથી હેમખેમ બહાર નીકળ્યાનો કોઈ જ સંતોષ અનુભવાતો નથી. ઇવન અક્ષય કુમારે ખરેખર કેટલા લોકોને બચાવેલા અને બાકીના લોકો કઈ રીતે આવ્યા તે પણ આ ફિલ્મમાંથી જાણવા મળતું નથી.

પડદાના હીરો

આપણે ભુલાવી દીધેલી ગૌરવપ્રદ દાસ્તાન ફરીપાછી બહાર લાવવા બદલ ડિરેક્ટર રાજા ક્રિશ્ન મેનન અને ફિલ્મના જથ્થાબંધ પ્રોડ્યુસરોને અભિનંદન આપવા ઘટે. એકમાત્ર બિનજરૂરી ફાઇટ સીનને બાદ કરતાં અક્ષય કુમાર પર્ફેક્ટ્લી કન્વિન્સિંગ છે. એવી જ કન્વિન્સિંગ ક્યુટ કુડી નિમ્રત કૌર છે (ખાલી એ સમજાયું નહીં કે ધડ ઉપર માથું ન હોય એવી સ્થિતિમાં પણ એ પોતાનો પર્ફેક્ટ્લી ટચઅપ થયેલો મૅકઅપ કેવી રીતે જાળવી શકી હશે?) પરંતુ સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચ્યું દિલ્હીમાં વિદેશ ખાતામાં બેસીને પોતાની ફરજ બજાવનારા બાબુ ‘સંજીવ કોહલી’ના પાત્રમાં કુમુદ મિશ્રાએ. એમણે મિનિમમ ડાયલોગ્સથી પણ પોતાની અસરકારકતા બતાવી દીધી છે. ફિલ્મનું જો સૌથી મોટું અને ખોટું કાસ્ટિંગ હોય છે ઇરાકી મૅજર બનતા ઇનામુલ હક. ‘ફિલ્મિસ્તાન’વાળા ઇનામુલ ભયાનકને બદલે કોમિક લાગે છે. એક્ટર પૂરબ કોહલીનું કેરેક્ટર નાનું છે પણ હૃદયસ્પર્શી છે. સુરેન્દ્ર પાલ અને નિનાદ કામત બહુ દહાડે દેખાયા છે, તો અવતાર ગિલ ‘વઝિર’ પછી ફરી પાછા હાઉકલી કરીને જતા રહ્યા છે.

હિન્દુસ્તાન ઝિંદાબાદ

ઘણા માઇનસ પોઇન્ટ્સ છતાં ‘એરલિફ્ટ’માં બહુ બધી થ્રિલિંગ મોમેન્ટ્સ છે. તિરંગો ઊંચો થતો જોઇને રૂંવાડાં ઊભાં થાય એવી દેશભક્તિની ક્ષણો પણ છે. ભલે બિનજરૂરી, પણ સાંભળવું ગમે તેવું એકદમ સોલફુલ મ્યુઝિક પણ છે. પરંતુ અંતે આ એક વાસ્તવિક ઘટનાનું ફિલ્મી વર્ઝન છે. તેના પરથી એક્ચ્યુઅલ ઘટનાક્રમનો તાગ મેળવવાની અપેક્ષા રાખવી નહીં. આપણે પણ કંઈ કમ બહાદૂર નથી તે દેશભક્તિની ફીલિંગ મળે તો પણ ભયો ભયો.

રેટિંગઃ *** (ત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

સાધનાઃ શ્રદ્ધાંજલિ

અભી ના જાઓ છોડકર, કે દિલ અભી ભરા નહીં

***

મિસ્ટિરિયસ બ્યુટિ, એની ઓળખ બની ગયેલી ‘સાધના કટ’ હેરસ્ટાઇલ, એના પર ફિલ્માવાયેલાં સદાબહાર ગીતો માટે જાણીતી અદાકારા સાધનાએ ગઈકાલે ૭૪ વર્ષની વયે છેલ્લા શ્વાસ લીધા. બૉલીવુડની આ સ્ટાઇલ આઇકન અભિનેત્રી પોતાની પાછળ વાગોળવા જેવી સંખ્યાબંધ મોમેન્ટ્સ છોડતી ગઈ છે.

***

20sld3રાજ કપૂરની ‘શ્રી 420’નું ‘મૂડ મૂડ કે ના દેખ’ ગીત જોઇએ ત્યારે આપણું ધ્યાન મારકણી અદાઓ ફેંકતી નાદિરા અને ગ્લેમરસ લાઇફસ્ટાઇલથી અંજાઈ રહેલા યુવાન રાજ કપૂર પર જ કેન્દ્રિત થયેલું હોય. ઇવન આખા ગીતમાં કેમેરા પણ આ બંનેને જ સેન્ટરમાં રાખીને ફરતો રહે છે. ગીતને જરા સ્લો મોશનમાં ધ્યાનથી જોઇએ તો દેખાશે કે નાદિરાની આસપાસ નાચતી યુવતીઓમાં તાજા ખીલેલા પુષ્પ જેવી દેખાતી એક યુવાન સાધના પણ છે. સાધનાનું એ પહેલું સ્ક્રીન અપિયરન્સ હતું.

એ વખતના બહુ બધા લોકોની જેમ સાધનાની સ્ટોરી પણ આઝાદી, ભારતના ભાગલા અને તેની સાથે જોડાયેલી અંધાધૂંધીથી શરૂ થાય છે. સિંધ કરાંચીના સિંધી પરિવારમાં જન્મેલી સાધના શિવદાસાણીનું નામ તેના પિતાએ એ વખતની મશહૂર એક્ટર સાધના બોઝના નામ પરથી પાડેલું. પાર્ટિશન વખતનાં કોમી રમખાણોથી બચીને શિવદાસાણી પરિવાર ભારત આવ્યો અને જ્યાં ત્યાં ભટકીને આખરે મુંબઈના સાયનમાં સ્થાયી થયો. સાધનાના કાકા હરિ શિવદાસાણી પણ અચ્છા કેરેક્ટર એક્ટર હતા. આ હરિ શિવદાસાણી એટલે અભિનેત્રી બબીતાના પિતા અને કરિના-કરિશ્માના નાના. મતલબ કે સાધના અને બબીતા પિતરાઈ બહેનો. જોકે પાછળથી સાધનાએ સ્વીકારેલું કે એને પોતાની કઝિન બબીતા સાથે ઝાઝો સંબંધ નથી.

એક ઇન્ટરવ્યૂમાં સાધનાએ કહેલું કે, ‘આમારાં રહેવાનાં કશાં ઠેકાણાં નહોતાં, એટલે હું આઠ વર્ષની થઈ ત્યાં સુધી મારી મમ્મીએ મને ઘરે જ ભણાવી.’ સાધનાની મમ્મી મોન્ટેસરી સ્કૂલમાં ટીચર રહી ચૂકી હતી. આખરે સાધનાને વડાલાની ઑક્સિલિયમ કોન્વેન્ટ સ્કૂલમાં બેસાડવામાં આવી. એના પ્રવેશનો ટેસ્ટ લઇને પ્રિન્સિપાલે સાધનાની મમ્મીને કહ્યું કે આ છોકરીને તમે ઘરે પણ એટલું સરસ ભણાવ્યું છે કે અમે એને ચોથામાં નહીં, બલકે સીધું પાંચમા ધોરણમાં જ એડમિશન આપીએ છીએ. આખરે મધમીઠા ગોલા ખાતાં, ફેવરિટ એક્ટર્સ દેવ આનંદ અને નૂતનની ફિલ્મો જોતાં સાધનાનું બાળપણ વીત્યું. સ્કૂલ પૂરી કરીને સાધનાએ જયહિન્દ કોલેજમાં આર્ટ્સમાં એડમિશન લીધું. ઈ.સ. ૧૯૫૭-૫૮ના એ ગાળામાં સાધના કોલેજનાં નાટકોમાં પણ ભાગ લેતી. એક વખત એની કોલેજમાં પાર્ટિશનના વિષય પર બની રહેલી એક સિંધી ફિલ્મ ‘અબાના’માં કામ કરવા માટે કેટલાંક યુવક-યુવતીઓની પસંદગી માટે ફિલ્મમૅકર્સ આવ્યા. એમણે સાધનાનું નાટક જોયું અને ફટ્ દઇને ‘અબાના’માં અભિનેત્રી શીલા રામાણીની નાની બહેનનો રોલ આપી દીધો. ફિલ્મના શૂટિંગ વખતે સાધનાએ શીલા રામાણીનો ઓટોગ્રાફ માગેલો. ત્યારે શીલા રામાણીએ સાધનાને કહેલું કે એક દિવસ હું તારો ઑટોગ્રાફ લેવા આવીશ. એ ફિલ્મ હિટ થઈ ગઈ અને સાધનાની બોલીવુડમાં એન્ટ્રી પણ. એ ફિલ્મ રિલીઝ થઈ એ દિવસે ‘સ્ક્રીન’ મેગેઝિને સાધનાનો ફોટોગ્રાફ ફ્રન્ટ પેજ પર છાપેલો. એ ફોટો ફિલ્મ નિર્માતા શશધર મુખર્જીએ જોયો અને પોતાની ફિલ્મ નિર્માણ કંપની ‘ફિલ્માલય’ માટે બની રહેલી ફિલ્મ ‘લવ ઇન શિમલા’માં સાધાનાને મુખ્ય અભિનેત્રીનો રોલ પણ ઑફર કરી દીધો. ઇવન તેમણે પોતાની એક્ટિંગ સ્કૂલમાં સાધનાને એક્ટિંગ પણ શીખવી.

‘લવ ઇન શિમલા’ નવોદિતોની ફિલ્મ હતી. સાધના અને શશધર મુખર્જીના દીકરા જૉય મુખર્જીની તે પહેલી ફિલ્મ હતી. તો બીજી બાજુ ડિરેક્ટર આર. કે. નૈયરની પણ તે પહેલી ફિલ્મ હતી. એ જમાનો હોલીવુડની મશહૂર એક્ટ્રેસ ઑડ્રી હેપબર્ન જેવાં લુક્સનો હતો. સાધનાનું વિશાળ એવું વિશાળ હતું કે એના આગળના વાળ કેમેય કરીને બંધાતા નહોતા. આખરે ડિરેક્ટર રામ કૃષ્ણ નૈયર સાધનાને કેમ્પ્સ કોર્નરમાં આવેલા એક બ્યુટિ પાર્લરમાં લઈ ગયા અને ત્યાં હેરસ્ટાઇલિસ્ટ લેડીને કહ્યું કે આને ઑડ્રી હેપબર્ન સ્ટાઇલના વાળ કરી આપો. આ જ આર. કે. નૈયર સાથે સાધનાએ પછીથી લગ્ન કરેલાં. સાધનાએ એકવાર કહેલું કે, ‘મારા પતિ (નૈયર)ને મારું લાંબું નાક એવું ગમતું કે એ કહેતા કે આ નાક પર હું હેલિકોપ્ટર પણ લૅન્ડ કરાવી શકું.’ મધુબાલા, મીનાકુમારી અને નૂતનના એ જમાનામાં એકદમ ફ્રેશ એવી સાધના લોકોને ગમી ગઈ. એક તરફ ‘લવ ઇન શિમલા’ કરતાં કરતાં જૉય અને સાધના પ્રેમમાં પડ્યાં, તો બીજી બાજુ પબ્લિક સિન્ડ્રેલા જેવી સ્ટોરી ધરાવતી આ ફિલ્મના પ્રેમમાં પડી ગઈ.

‘લવ ઇન શિમલા’ની ગ્લેમરસ સાધનાને જોઇને તેને બીજી ફિલ્મ ‘પરખ’માં લેનારા બિમલ રૉય ભારે ખફા થઈ ગયેલા. એમને સિમ્પલ છોકરી જોઇતી હતી. આખરે સાધનાએ હેરસ્પ્રેથી વાળ ચોંટાડીને બિમલદાને મનાવ્યા. પછી તો આખી કરિયરમાં જ્યાં જ્યાં સાધનાકટ વાળની જરૂર ન હોય, ત્યાં હેરસ્પ્રે સાધનાને બહુ કામમાં આવેલો. લુક્સની જ વાત નીકળી છે, તો સાધનાએ પોતે જ કહ્યું છે કે એકદમ ચપોચપ ચોંટેલાં કુર્તા-ચુડીદાર અને નીચે મોજડીનો ટ્રેન્ડ પણ એણે જ સ્ટાર્ટ કરેલો. યશ ચોપરાની ‘વક્ત’માં નવા ડિફરન્ટ લુક માટે સાધનાએ મુસ્લિમ સલવાર-કુર્તાને સ્લિવલેસ બનાવીને એકદમ મૉડર્ન લુક આપ્યો. પહેલા પ્રયત્ને તો યશ ચોપરાને એ આઇડિયા ગમ્યો નહીં, પણ પછી સાધનાએ (‘ગાંધી’ ફિલ્મ માટે ઑસ્કર જીતનારાં) ડ્રેસ ડિઝાઇનર ભાનુ અથૈયાને મનાવ્યાં અને પોતાની ડિમાન્ડ પ્રમાણેનો ડ્રેસ તૈયાર કરાવ્યો. હવે યશ ચોપરાને ઇમ્પ્રેસ થયા વિના છૂટકો નહોતો. સાથોસાથ સાધનાના નામે નવો ટ્રેન્ડ પણ લખાઈ ગયો.

સાધનાની ટેલેન્ટનું કે એની બ્યુટિનું પરિણામ કહો કે એનું નસીબ, એક પછી એક એને ધાંસુ દિગ્દર્શકો સાથે જ કામ કરવાનો મોકો મળતો ગયો. બીજી ફિલ્મ બિમલ રૉય સાથે ‘પરખ’ તરીકે કરી, તો ત્રીજી ફિલ્મ ઈ.સ. ૧૯૬૨માં હૃષિકેશ મુખર્જી સાથે ‘અસલી નકલી’ કરી. ‘અસલી નકલી’માં સાધના દેવ આનંદની અપોઝિટ હતી. આ ફિલ્મનાં ગીતો અને અનોખી સ્ટોરીએ નવેસરથી ધૂમ મચાવી. તે પછી બિમલદાએ સાધનાને ફરી પાછી ‘પ્રેમપત્ર’માં રિપીટ કરી. એ જ વર્ષે શશધર મુખર્જીની પ્રોડ્યુસ કરેલી વધુ એક ફિલ્મ ‘એક મુસાફિર એક હસીના’થી ફરી પાછી પડદા પર સાધના-જૉય મુખર્જીની જોડી જોવા મળી. આ મ્યુઝિકલ ફિલ્મનાં ઓ. પી. નૈયરે કમ્પોઝ કરેલાં અને રફી-આશાએ ગાયેલાં ગીતોને આજે પણ સમયની ઝાંખપ લાગી નથી. ‘એક મુસાફિર એક હસીના’થી સાધના અને રાજ ખોસલાની જોડીનો પણ આરંભ થયો. રાજ ખોસલા પછીથી સાધના સાથે એમની ત્રણ ફેમસ સસ્પેન્સ ફિલ્મો બનાવવાના હતા.

એક જૂના ઇન્ટરવ્યૂમાં સાધનાએ કહેલું કે, ‘મારા ફૅન્સ મને રાજેન્દ્ર કુમારની સામે જોવાનું પસંદ કરતા, જેમની સાથે મેં ત્રણ ફિલ્મો કરી, પણ મને શમ્મી કપૂર અને સુનીલ દત્ત સાથે કામ કરવાની બહુ મજા આવતી. અમે લોકો સેટ પર બહુ મસ્તી મજાક કરતા. જ્યારે મનોજ કુમાર બહુ શાંત માણસ. એ પોતાનો શોટ પતે એટલે શાંતિથી ખૂણામાં જઇને બેસી જાય.’ રાજ કપૂર વિશે રસપ્રદ વાત કરતાં સાધનાએ કહેલું કે, ‘મારી હાઇટ એમના કરતાં વધારે હતી અને એ વિશે એ બહુ સભાન હતા. ‘દુલ્હા દુલ્હન’ ફિલ્મ કરતી વખતે એમણે મને પૂછેલું પણ ખરું કે તારા સેન્ડલની હીલ કેટલા ઇંચની છે, પણ એ વખતે મેં ફ્લૅટ ચપ્પલ જ પહેર્યાં હતાં.’ રાજ કપૂરે સાધનાનું નામ ‘ટોય ટોય’ પાડેલું.

રાજેન્દ્ર કુમાર સાથે કરેલી ‘મેરે મહેબૂબ’ ૧૯૬૩ના વર્ષની તો સૌથી હિટ ફિલ્મ તો હતી જ, પણ સાધનાની તે પહેલી રંગીન ફિલ્મ પણ હતી. તેનાં નૌશાદે સર્જેલાં અમર ગીતો ઉપરાંત હીરો અને બુરખાધારી હિરોઇનનું ટકરાવું, હાથમાંથી પુસ્તકો પડવાં, હિરોઇનનો બુરખો ઉપર કરવો, પહેલીવાર બંનેની આંખો મળવી અને પહેલી નજરનો પ્રેમ થવો, આ આખી સિચ્યુએશન હિન્દી ફિલ્મોના ઇતિહાસમાં અમર થઈ ગઈ છે. આજની તારીખે પણ તેની કૉપી થતી રહે છે.

પછીના વર્ષે ૧૯૬૪માં રોમેન્ટિક ફિલ્મોમાંથી સાધનાએ સીધી જ રાજ ખોસલાની સસ્પેન્સ થ્રિલર ફિલ્મ ‘વોહ કૌન થી?’ કરી. અલબત્ત, આ ફિલ્મ અલ્ફ્રેડ હિચકોકની ‘વર્ટિગો’ની જ અનઑફિશ્યલ રિમેક હતી. ‘વોહ કૌન થી?’ વખતનો એક કિસ્સો ભારે રસપ્રદ છે. તેનું લતા મંગેશકરે ગાયેલું ટાઇટલ સોંગ ‘નૈના બરસે રિમઝિમ’ ગીત ફિલ્મમાં સાત અલગ અલગ લોકેશન પર શૂટ કરવાનું હતું. પરંતુ લતાજીની તબિયત ખરાબ હોવાને કારણે ગીતનું રેકોર્ડિંગ સમયસર થઈ શક્યું નહીં અને ગીતના શિમલા ખાતેના શૂટિંગનો સમય આવી ગયેલો. ત્યારે મદન મોહને રસ્તો કાઢ્યો કે આ ગીત એમના અવાજમાં ડબ કરીને શિમલાનું શૂટ પતાવી લેવું, પછી પાછળથી લતા રેકોર્ડ કરી લેશે. શિમલામાં લોકોની ભારે ભીડની વચ્ચે સાધનાએ આ ગીતની કડી ગાઈ ત્યારે બૅકગ્રાઉન્ડમાં મદન મોહનનો અવાજ ગૂંજતો હતો. ત્યારે શૂટિંગ જોઈ રહેલા એક સરદારજીએ મોટેથી કમેન્ટ કરેલી કે, ‘લે, કમાલ હૈ. આ તે કેવિ ફિલ્મ બનાવે છે આ લોકો? છોકરી છોકરાના અવાજમાં ગાય છે. આ ફિલ્મ તો ફ્લોપ જ જવાની.’ પરંતુ આ ફિલ્મનું મદન મોહનનું અમર સંગીત, સ્પાઇન ચિલિંગ સસ્પેન્સ અને સાધનાની મિસ્ટિરિયસ ભૂમિકા ઇન્સ્ટન્ટ્લી હિટ થઈ ગઈ.

આ ફિલ્મ પછી રાજ ખોસલાએ સાધના સાથે બીજી સસ્પેન્સ થ્રિલર ફિલ્મ ‘મેરા સાયા’ બનાવી, જેમાં સાધનાની અપોઝિટ સુનીલ દત્ત હતા. આ ફિલ્મ પણ તેના કલર, સ્ટોરી, એક્ટિંગ અને ખાસ તો મ્યુઝિકને લીધે સુપર હીટ ગઈ. ત્રણ વર્ષ બાદ રાજ ખોસલાએ અગેઇન મનોજ કુમાર અને સાધનાને લઇને ‘અનિતા’ બનાવી અને પોતાની સસ્પેન્સ થ્રિલર ટ્રિલજી પૂરી કરી.

સાધનાની બ્યુટિ એ હતી કે એ ચુલબુલી બબલી ગર્લની ભૂમિકા જેટલી સહેલાઈથી કરી શકતી, એટલી જ સહેલાઈથી એ સસ્પેન્સફુલ ભૂમિકાઓ પણ કરી શકતી. સાથોસાથ એ ‘રાજકુમાર’ કે ‘મેરે મહેબૂબ’ જેવાં જાજરમાન પાત્રો પણ નિભાવી શકતી. સાધનાનો જાદૂ ‘એક ફૂલ દો માલી’ જેવી ફેમિલી ડ્રામા અને ‘દિલ દૌલત દુનિયા’ જેવી કોમેડી ફિલ્મોમાં પણ ચાલુ રહ્યો. ઇવન એણે કરેલી બીજી સિંધી ફિલ્મ ‘સ્ત્રી’ પણ આજે ક્લાસિક ગણાય છે. ૧૯૭૪માં સાધનાએ લોસ્ટ એન્ડ ફાઉન્ડ ફોર્મ્યુલાવાળી ‘ગીતા મેરા નામ’માં એક્ટિંગ ઉપરાંત ડિરેક્શન પર પણ હાથ અજમાવેલો. ખુદ સાધનાએ જ કહેલું છે કે ૧૯૫૯થી ૧૯૭૪ સુધીમાં એણે ૩૩ ફિલ્મોમાં કામ કરેલું અને તેમાંથી ૨૭ ફિલ્મો સુપરહીટ ગયેલી.

ડિરેક્ટર રામ કૃષ્ણ નૈયર સાથે પરિવારના વિરોધ છતાં લગ્ન કરનારી સાધનાએ ક્યારેય પોતાની ટર્મ્સ સાથે સમાધાન કર્યું હોય એવું જડતું નથી. ફેમસ વાત છે કે સાધનાને હાઇપર થાઇરોઇડિઝમની બીમારી લાગુ પડી. પછીથી આંખોને અસર પહોંચી, જેથી તેના સૌંદર્યમાં ભારે ઓટ આવી. આ બીમારીને કારણે જ સાધનાના હાથમાંથી ‘સંઘર્ષ’ અને ‘અરાઉન્ડ ધ વર્લ્ડ’ જેવી ફિલ્મો સરી ગઈ, જે અનુક્રમે વૈજ્યંતીમાલા અને રાજશ્રીના હાથમાં ગઈ. પોપ્યુલર થિયરી એવી છે કે સાધનાએ આ બીમારીને કારણે એક્ટિંગમાંથી સંન્યાસ લઈ લીધો (૧૯૭૫માં આવેલી ‘અમાનત’ એની અભિનેત્રી તરીકેની છેલ્લી ફિલ્મ હતી). પરંતુ સાધનાએ એ વાતને ક્યારેય સ્વીકારી નથી. એણે કહ્યું છે, ‘એ વાત સાચી કે મને થાઇરોઇડ ગ્રંથિની બીમારી હતી, પણ એના માટે મેં બોસ્ટન (અમેરિકા) જઇને સારવાર કરાવી લીધેલી. એમાંથી સાજા થઇને પછી જ મેં ‘ઇન્તેકામ’ અને ‘ગીતા મેરા નામ’ કરેલી.’ પરંતુ પાછળથી એમને આંખોમાં યુવાઇટિસ નામની બીમારી લાગુ પડી અને જેને લીધે ૨-૩ મહિના એમને સંપૂર્ણ અંધાપો આવી ગયેલો. કોર્ટિઝોન નામની દવાથી એમની એક આંખની દૃષ્ટિ પાછી આવી, પણ એક આંખ કાયમ માટે નકામી બની.

પરંતુ સાધનાએ પોતાની સમકાલીન આશા પારેખ કે વહીદા રહેમાનની જેમ ક્યારેય ચરિત્ર ભૂમિકાઓ કેમ ભજવી નહીં? સાધનાએ કહેલું, ‘મારે હંમેશાં હિરોઇન તરીકે જ ઓળખાવું હતું. એટલે જ હું જ્યારે ટૉપ પર હતી અને મને લાગ્યું કે હવે મને હિરોઇન તરીકેની ભૂમિકાઓ નહીં મળે ત્યારે મેં જાતે જ ફિલ્મો છોડી દીધી. મારે માતા, ભાભી કે બહેનના રોલ નહોતા કરવા.’ ચાહકોના મનમાં કંડારાયેલી સૌંદર્યમૂર્તિ હિરોઇન તરીકેની છબી ખરડાય નહીં એટલા માટે સાધનાએ પછીથી ક્યારેય ઇન્ટરવ્યૂ કે ફોટોસેશન કરાવ્યાં જ નહીં. સાધનાએ કહ્યું છે, ‘મારી પાસે મારી બધી જ ફિલ્મો છે, પણ હું ક્યારેય મારી જૂની ફિલ્મો જોતી નથી.’

આર. કે. નૈયર સાથેનાં ત્રણ દાયકાનાં લગ્નજીવનમાં સાધનાને ક્યારેય સંતાનસુખ મળ્યું નહીં. એમના જીવનનો એકમાત્ર ખાલીપો સંતાનનો જ હતો. અલબત્ત, નિઃસંતાનપણાને એમણે ઈશ્વરની ઇચ્છા તરીકે સ્વીકારી લીધેલું. સાધના એક સમયની સૌથી વધુ મહેનતાણું મેળવતી અભિનેત્રી હતી. પરંતુ શરૂઆતમાં જ્યારે શશધર મુખર્જીએ તેની સાથે ત્રણ વર્ષનો કોન્ટ્રેક્ટ કર્યો ત્યારે પહેલા વર્ષે એને દર મહિને ૭૫૦ રૂપિયા, બીજા વર્ષે મહિને ૧૫૦૦ રૂપિયા અને ત્રીજા વર્ષે ૩૦૦૦ રૂપિયાનો પગાર મળતો હતો.

હિન્દી ફિલ્મ મ્યુઝિકનાં કેટલાંય અમર ગીતો સાધના પર જ ફિલ્માવાયાં છે. જેમ કે, ‘ઓ સજના બરખા બહાર આયી’ (પરખ), ‘અભી ન જાઓ છોડ કર’ (હમ દોનો), ‘આપ યૂંહી અગર હમ સે મિલતે રહે’ (એક મુસાફિર એક હસીના), ‘નૈના બરસે અને લગ જા ગલે’ (વોહ કૌન થી), ‘આજા આયી બહાર’ (રાજકુમાર), ‘અજી રૂઠકર અબ કહાં જાઇયેગા’ (આરઝૂ), ‘તુ જહાં જહાં ચલેગા’ અને ‘ઝુમકા ગિરા રે’ (મેરા સાયા), ‘મેરે મહેબૂબ તુઝે’ (મેરે મહેબૂબ), ‘તેરા મેરા પ્યાર અમર હૈ’ (અસલી નકલી), ‘આગે ભી જાને ના તૂ’ (વક્ત) વગેરે.

શાંતાક્રુઝના રામ કૃષ્ણ મિશન રોડ પર આવેલા સંગીતા બંગલોમાં આશા ભોંસલેની ભાડુઆત તરીકે સાધનાએ સાડાપાંચ દાયકા વીતાવી નાખ્યા હતા. આશા ભોંસલેની માલિકીની આ બે માળની બિલ્ડિંગમાં સાધના ગ્રાઉન્ડ ફ્લૉર પર ૩૦૦૦ સ્ક્વેર ફીટના ઘરમાં રહેતી હતી. પહેલે માળે બેબી નાઝ તરીકે જાણીતી અભિનેત્રીનો પરિવાર અને બીજા માળે બિલ્ડર યુનુસ લાકડાવાલાનાં સાસુનો પરિવાર રહેતો હતો. પાંચ વર્ષ પહેલાં સાધનાએ લેખિતમાં પોલીસ ફરિયાદ કરેલી કે લાકડાવાલાએ એને ઘર ખાલી કરી આપવા માટે મારી નાખવાની ધમકી આપેલી.

ગયા વર્ષે સાધનાએ રણબીર કપૂર સાથે રૅમ્પ પર વૉક પણ કરેલી. ખેર, સાધના ભલે ૭૪ વર્ષની વયે કેન્સર સામેની લડાઈ હારી ગયાં હોય, પણ એમની ઇચ્છા પ્રમાણે ચાહકોની નજરમાં તો એ કાયમ સાધના કટ વાળ ધરાવતી સ્ટાઇલિશ હિરોઇનનું સ્થાન બરકરાર રાખશે. ભારતીય સિનેમાના ઇતિહાસમાં એમની છાપ અમીટ જ રહેશે. ઈશ્વર એમના આત્માને શાંતિ અર્પે.

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.