Oscars, Spotlight & Media

‘Spotlight’ ફિલ્મની ઑસ્કર વિજેતા ટીમ
‘Spotlight’ ફિલ્મની ઑસ્કર વિજેતા ટીમ

– ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ જોવાની મજા (હવે ડૉલ્બી તરીકે ઓળખાતા) કૉડક થિયેટરમાં એના ડિગ્નિટીભર્યા પ્રેઝન્ટેશન, મસ્ત રીતે ઑર્કેસ્ટ્રેડ મ્યુઝિક, શાર્પ સેન્સ ઑફ હ્યુમરથી ભરેલા એન્કરિંગ, ક્વીક અને મુવીંગ ઑસ્કર એક્સેપ્ટન્સ સ્પીચ, કશું જ બોલ્યા વિના સદગત કસબીઓને અપાતી ટ્રિબ્યુટ (જેમાં આ વખતે આપણા સઇદ જાફરી પણ હતા), સ્ટાર્સ દ્વારા એક્સેપ્ટન્સ સ્પીચમાં જ ઉઠાવવામાં આવતા મુદ્દા (જેમ કે, આ વખતે લિયોનાર્ડોએ ગ્લોબલ વૉર્મિંગની વાત કરી, ગયા વર્ષે ‘બૉયહૂડ’ ફેમ પૅટ્રિશિયા આર્કેટે મહિલાઓને ઇક્વલ મહેનતાણાની વાત કરેલી) એ બધા માટે આવે. માત્ર ફિલ્મોની બાબતમાં જ નહીં, પણ અવૉર્ડ સેરિમનીની બાબતમાં પણ આપણે હજી કેટલી મહેનત કરવાની છે એનો પણ રિયાલિટી ચૅક થઈ જાય.

– ફાઇનલી લિયોનાર્ડોને ઑસ્કર મળ્યો (હવે એનાં ‘મીમ્સ’ (Memes) ફરતાં થાય એની રાહ જોઉં છું) એનાં હરખનાં આંસુડાં સુકાય, તો જરા થ્રી ચિયર્સ ‘ધ હેટફુલ એઇટ’ના મ્યુઝિક ડિરેક્ટર એનીઓ મોરિકોને માટે પણ કરી લેજો. જેણે જેણે લાઇફમાં એટલિસ્ટ એક પણ વખત ‘ધ ગુડ, ધ બૅડ એન્ડ ધ અગ્લી’ની કૉલર ટ્યૂન રાખી હોય, એ તો ખાસ!

– એક્ચ્યુઅલી, આ પોસ્ટ ગઇકાલે ‘સ્પોટલાઇટ’ માટે લખવા ધારેલી (એ રહી ગઈ અને એટલે હવે વાત લાંબી થશે!). પંદરેક વર્ષ પહેલાં ‘બોસ્ટન ગ્લોબ’ અખબારે ચર્ચના પાદરીઓએ કરેલા બાળકોના જાતીય શોષણનો સિલસિલેવાર પર્દાફાશ કરીને છોતરાં ફાડી નાખેલાં તેની સત્યઘટના પર ‘સ્પોટલાઇટ’ બન્યું છે એ જાણીતી વાત છે. પરંતુ આ ફિલ્મ જોતી વખતે આપણે તો જાણે કોઈ ફિક્શન જોતા હોઇએ એવી જ ફીલ આવે. જે અખબારના બહુ બધા વાચકો કેથોલિક હોય તે એ જ ધર્મના પાદરીઓને ઉઘાડા પાડે? સર્ક્યુલેશનના ભોગે? (છબી ન ખરડાય? ‘દેશદ્રોહી’નાં લેબલ ન લાગી જાય? બૉયકોટ ન થાય? કપૂર સા’બ ક્યા કહેંગે?) એવું તે કંઈ બનતું હશે? પણ બનેલું.

ખરેખર તો મીડિયાનું કામ જ એ છે, એન્ટિ એસ્ટાબ્લિશમેન્ટ રહીને શાસકોને સતત જાગતા રાખવા અને ક્યાંય પણ-કશું પણ ખોટું થતું હોય તો શાસકો તો ઠીક વાચકોની પણ ખફગી વહોરીને સાચી વાત કહેવી. બોસ્ટન ગ્લોબની એ સ્પોટલાઇટ ટીમમાં રહીને દોડાદોડ કરનારો એક પત્રકાર માઇકલ રેઝેન્ડેસને ‘દેશદ્રોહી’ કે ‘ધર્મદ્રોહી’ કહીને ઉતારી પાડવાને બદલે એને એની ટીમ સાથે પુલિત્ઝરથી સન્માનિત કરાયો અને અત્યારે એ ઑસ્કર લેવા માટે સ્પોટલાઇટની ટીમ સાથે સ્ટેજ પર પણ આવેલો. મીડિયા અરીસો બતાવે અને એમાં આપણો ચહેરો કદરૂપો દેખાય તો અરીસો ન ફોડવાનો હોય, ચહેરો તપાસવાનો હોય. અંગ્રેજીમાં કહે છેને, ‘ડૉન્ટ શૂટ ધ મેસેન્જર.’ અત્યારે ચોખ્ખું દેખાય છે કે છાપેલ કાટલાં તો ઠીક, પરંતુ ઊગીને ઊભા થતાં વછેરાંવ પણ જર્નલિઝમમાં આવીને હળાહળ ડંખીલી,રેસિસ્ટ, ઑબ્જેક્શનેબલ અને અધકચરી માહિતી ભરડતાં ફરે છે. એવા ભૂતને પાછા પીપળા પણ મળી રહે છે. ‘સ્પોટલાઇટ’માં જ કહે છે તેમ આપણને ‘ગુડ જર્મન્સ’ બનવું નહીં પાલવે.

હમણાં શુક્રવારે જ ‘આજતક’માં અલીગઢ યુનિવર્સિટીની અંદર જ થોડા લોકોને એકઠા કરીને ‘અલીગઢ’ ફિલ્મ વિશે એક ડિસ્કશન કરાવાયેલું. ચોખ્ખી ખબર પડતી હતી કે એ પ્રોગ્રામનો ઉદ્દેશ વિવાદ ઊભો કરવાનો જ હતો. ચર્ચામાં સામેલ એકાદ-બેને બાદ કરતાં મોટા ભાગના લોકો લિબરલ અપ્રોચથી વાત કરતા હતા, પણ પેલા એન્કરને એ પસંદ નહોતું. ત્યાં જ ભણતા એક યુવાને કહ્યું પણ ખરું કે, ‘ભઈ, હજી ફિલ્મ રિલીઝ થઈ નથી, કોઇએ જોઈ નથી, સત્યઘટના પર બનેલી હોવાનું ડિરેક્ટર કહે છે, તો પછી તમે પરાણે વિવાદ ઊભો થાય એ રીતે ‘અલીગઢનું ને યુનિવર્સિટીનું નામ બદનામ થાય છે કે કેમ’ એવા સવાલ શું કામ પૂછો છો?’ ત્યારે પેલા એન્કરે એકદમ ઉદ્ધતાઈથી કહી દીધું કે, ‘હું પૂછું એનો જવાબ આપો, સામા આરોપો ન લગાડો.’ ગ્રેટ! અને હવે શું થયું, તો કહે કે અલીગઢમાં જ અલીગઢ ફિલ્મનું ‘પરઝાનિયા-કરણ’ થઈ ગયું. અને હોમો સેક્સ્યુઆલિટી વિશે આપણો અને આપણા દેશનો કેવો અપ્રોચ છે એ તો આપણને ખબર જ છે (અને એ વિશે આપણે ઓલરેડી ‘ગુડ જર્મન’ છીએ).

– ‘સ્પોટલાઇટ’ જોતી વખતે એક ગુજરાતી તરીકે આજથી દોઢસો વર્ષ પહેલાં ચાલેલો મહારાજા લાઇબલ કૅસ યાદ આવ્યા વિના રહે નહીં. આ જ પ્રકારના શોષણ સામે કરસનદાસ મૂળજીએ એકલે હાથે સફળ લડત ચલાવેલી. ગુજરાતી સિનેમા પાસેથી મારી તો કરસનદાસ મૂળજી, નર્મદ, મેઘાણી, અમૃતલાલ શેઠ જેવા ખરેખરા સિંહોનાં બાયોપિકની છે. વિચાર તો કરો, આપણો જ એક જર્નલિસ્ટ ઘોડા પર બેસીને ‘છ ભડકાની’ બંદૂક લઇને રિપોર્ટિંગ કરતો હોય!

બીજું યાદ આવે, ‘ઑલ ધ પ્રેસિડન્ટ્સ મેન’ મુવી. બે પત્રકારોએ ‘વૉટરગેટ’ કૌભાંડ બહાર લાવીને અમેરિકન પ્રમુખની ખુરશી ઊથલાવી નાખેલી. સ્પોટલાઇટમાં તો એ ફિલ્મને અંજલિ આપતા કેમેરા એન્ગલ્સ પણ છે. જર્નલિઝમના વિદ્યાર્થીઓએ આ બંને ફિલ્મો અભ્યાસક્રમના ભાગરૂપે પણ જોવી જોઇએ (એમને બોરિંગ સરકારી ડૉક્યુમેન્ટરીઓ નહીં, આવી ફિલ્મો બતાવો અને ફરજિયાતપણે તેના પર રિપોર્ટ-પ્રેઝન્ટેશન કરાવડાવો). ઇવન, કલિકાલસર્વજ્ઞના વહેમમાં ફરતા પત્રકારો માટે પણ આ ફિલ્મોના સ્પેશ્યલ શૉ રાખવા જોઇએ.

– આમ જુઓ તો સ્પોટલાઇટમાં કોઈ જ આર્ટિફિશ્યલ તામસિક મસાલા નથી. તોય તમને મરેલા ઉંદરની વાસ વચ્ચે દળદાર થોથાં ઉથલાવતા, રાતોની રાતો જાગીને ઘાસમાંથી સોય શોધતા, અપમાનો વેઠીને પણ રિપોર્ટિંગ કરતા, એક ક્લ્યુ મળે તોય દોડાદોડી કરી મૂકતા પત્રકારોને જોઇને શેર લોહી ચડી જાય. સ્પીકર ફોન પર સામે છેડેથી કોઈ આંકડો પાડે, કોઈ માણસ દોષિતોના લિસ્ટ પર પેનથી રાઉન્ડ કરે, ફોન રણકે, કૌભાંડનો રેલો ઘર સુધી આવેલો માલુમ પડે અને આપણા રૂંવાડા ઊભા થઈ જાય તે આ ફિલ્મની સફળતા છે. બેસ્ટ ફિલ્મનો ઑસ્કર ન જીતી શકેલી આ વખતની બધી ફિલ્મો સુપર્બ જ છે, પણ આ ‘સ્પોટલાઇટ’ વધુ સ્પેશ્યલ એટલા માટે છે કેમકે તે ક્યાંક આપણને પણ ટચ કરે છે. વેપારીઓની માલિકીના કે પાર્ટી બની ગયેલાં મીડિયા હાઉસો અને કહેવાતા પત્રકારોને છોડો, આ ફિલ્મ આપણને એકાદ વાર પણ વિચારતા કરે તોય ઘણું છે.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

થિયેટરમાં ફિલ્મ જોવાના પૈસા ચૂકવીએ છીએ કે જાહેરખબરો?

divya-bhaskarગ્રેટ! આ વાતની મેઇનસ્ટ્રીમ મીડિયામાં પ્રોમિનન્ટલી વાત થવી જ જોઇતી હતી. હમણાં પીવીઆરમાં અમે બાજીરાવ મસ્તાની જોવા ગયા ત્યારે ફિલ્મની શરૂઆત અને ઈન્ટરવલ પછી એ લોકોએ 40 મિનિટની એડ્સ બતાવી. (સ્ટાર વોર્સમાં 30 પ્લસ મિનિટની). ઈન્ટરવલની 12 મિનિટ તો અલગ. મારો મગજ ગયો અને હું ત્યાંના મેનેજર સાથે ઝઘડવા ગયો. વિરલ શાહ નામના એ મેનેજર એક તો જાણી જોઈને ખાસ્સી વારે આવ્યા, અને એ પછીયે મારો આક્રોશ સાંભળ્યા બાદ એમની પાસે કહેવા માટે માત્ર આટલું જ હતું, “સર, એ તો 26 મિનિટ એડ્સની અમારી કોર્પોરેટ પોલિસી છે, જે દિલ્હીથી નક્કી થાય. અમે એમાં કશું જ ના કરી શકીએ.”

મેં કહ્યું, વાહ ભાઈ! એક તો અમે મોર્નિંગ શૉના પણ 200-230₹ ચૂકવીએ, અને તમે અમારા મુવી એક્સપિરિયન્સની પત્તર ઠોકાઈ જાય, રસભંગ થાય, ઈન્ટરવલ પહેલાં શું જોયેલું એ ભૂલી જઈએ એટલી બધી એડ્સ બતાવીને બંને બાજુથી પૈસા ઉસેટો?! હજી આમાં તૂટેલી સીટો, કંગાળ પ્રોજેક્શન, ઓડિટોરિયમમાં ફરતાં બિલાડાં (હા, ખરેખર), પીવાનાં પાણીની અપૂરતી વ્યવસ્થા… એની તો વાત જ નથી કરતા (આપણે પાછા સહિષ્ણુ ભારે રહ્યા ને)! થોડા દિવસ પહેલાં પીવીઆરમાં જ ભયંકર એડ્સથી ત્રાસીને લોકોએ હુરિયો બોલાવેલો અને નછૂટકે એડ્સ સ્કિપ કરવી પડેલી. મેં પીવીઆરમાં લેખિત ફરિયાદ મોકલી, પણ એ બ્લેકહોલમાંથી કોઈ રિપ્લાય નથી. ગયા વર્ષે આપણા વરિષ્ઠ નાટ્યકાર/અદાકાર સંજયભાઈ ગોરડિયાએ પણ પીવીઆર જુહુ માટે ફેસબુકમાં ફરિયાદ લખેલી કે એમને કંઇક એક કલાક ઉપરની એડ્સ બતાવવામાં આવેલી.

એકચ્યુઅલી, ફિલ્મોને હજી આપણે ત્યાં લક્ઝરી મનોરંજન અને છાકટાવેડાનું માધ્યમ જ ગણવામાં આવે છે. આપણી બિઝનેસ માઈન્ડેડ મેન્ટાલિટીએ સિંગલ સ્ક્રીનનો તો ઘડો લાડવો કરી નાખ્યો, હવે મલ્ટિપ્લેક્સમાં પણ નાગાઈઓ શરુ થઇ ગઈ છે. એટલે સામાન્ય લોકોએ તો થિયેટરમાં ફિલ્મો જોવા જવાનું ભૂલી જ જવાનું ને? આવી બધી બાબતો માટે આપણે ત્યાં હજી ગ્રાહક સુરક્ષામાં જવાનું કે પીઆઈએલ કરવાનું કાદાચ શરુ થયું નથી, પણ મીડિયામાં આ રીતે ચર્ચાતું થાય તો પણ પ્રેશર ઊભું કરી શકાય. બ્રાવો, દિવ્ય ભાસ્કર!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Net Neutrality, Facebook & Us

છેલ્લા ઘણા દિવસથી ફેસબુકના નૉટિફિકેશનમાં ‘યોર ફલાણા ફલાણા એન્ડ n અધર્સ સેન્ટ મેસેજિસ ટુ TRAI અબાઉટ ફ્રી બૅઝિક્સ. સૅન્ડ યૉર ઑન મેસેજ’નાં નોટિફિકેશન આવવાના શરુ થયાં, ત્યારે ખાલી ‘ઇત્તુ સુ’ કુતૂહલ થયેલું કે આ છે શું? પણ આજે સવારે ટાઇમ્સમાં આખું બે પાનાંનું જૅકેટ જોયું ત્યારે થયું કે સાલું આ તો મોટી ગેમ છે. થોડુંક ડીપલી ઘુસ કે વાંચ્યું ત્યારે સમજાયું કે હાઇલા, આ તો ‘ઇન્ટરનેટ.ઑર્ગ’ને જ ‘ફ્રી બૅઝિક્સ’ના નવા નામે પેશ કરાયું છે! પછી જરા વધારે વાંચ્યું ત્યારે બધા લોચાલબાચા સામે આવ્યા. અને હવે તો AIBનો વીડિયો પણ આવી ગયો છે.

– સીધી ને સટ વાત છે કે મોબાઇલ-ઇન્ટરનેટ સર્વિસ આપતી કંપનીઓને ઇન્ટરનેટ કે તેના માધ્યમથી ગાડાં ભરીને કમાતી કંપનીઓની જેમ (ઓલરેડી ધૂમ કમાતા હોવા છતાં વધારે) કમાવું છે અને એમની કમાણીમાંથી પણ ભાગ પડાવવો છે.

– બીજી બાજુ, ‘કનેક્ટેડ ઇન્ડિયા’ના નામે ભારતના ગરીબોને ઇન્ટરનેટથી જોડવા નીકળેલા ફેસબુકને પોતે જ ઇન્ટરનેટ બની જવું છે. ઇન્ડોનેશિયામાં ફ્રી બેઝિક્સ અમલમાં છે, અને ત્યાં ઓલરેડી લોકો ફેસબુકને જ ઇન્ટરનેટ સમજવા માંડ્યા છે (સંદર્ભઃ નેટ ન્યુટ્રાલિટીને જાળવી રાખતો ‘ટ્રાઈ’ને મોકલવાનો ૨૮૯૩ શબ્દો લાંબો લેટર). સીધી વાત છે, એકાદી શોપિંગ સાઇટ, એક સોશ્યલ નેટવર્ક, એક ચેટ એપ, એક શો ટાઇમિંગ સાઇટ, એક ન્યુઝ સાઇટ બધું એક જ બુકેમાં ફ્રીમાં મળે તો કોઈ વો (પેઇડ) ક્યું લે? યે (ફ્રી) ન લે?! લેકિન મુદ્દો એ છે કે ફેસબુકના ફ્રી બેઝિક્સનો આ બુકે નેચરલી ફેસબુક પોતે જ નક્કી કરશે અને એમા કોને એન્ટ્રી આપવી એ પણ એ પોતે જ નક્કી કરશે. તો તેમાં સામેલ ન હોય એવા પ્લેયર્સનું શું?

– સૌથી મોટી વાત કે મારા માટે ભલે છદ્મ રીતે આખું ઇન્ટરનેટ ખુલ્લું હોય, પણ દસેક સર્વિસ ફ્રીમાં મળતી હોય તો એક તો એ નેટ ન્યુટ્રાલિટીનો ભંગ થયો. બે, મારે શું સર્ફ કરવું અને શું નહીં એ મોબાઇલ કે ફેસબુક જેવી કંપનીઓ શા માટે નક્કી કરે? ત્રણ, નાની કંપનીઓને અને સ્ટાર્ટઅપ્સને અહીં સીધો અન્યાય થાય છે. ‘ઝોમેટો’વાળા દીપિંદર ગોયલે ‘એરટેલ ઝીરો’ પ્લાન વખતે જ કહેલું કે અગાઉ આવા પ્લાન હોત તો હું આ કંપની ઊભી જ ન કરી શક્યો હોત. આ જ ફેસબુકે અમેરિકામાં ઑપન ન્યુટ્રલ ફેસબુક માટે લેખિતમાં સ્વીકારેલું છે કે, ‘પરમિશન વિનાનું ઑપન ઇન્ટરનેટ જ ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇન્ટરનેટ પર કોને ફાયદો થશે અને કોને નહીં, તેનો હક્ક માત્ર અને માત્ર ગ્રાહકોને જ હોવો જોઇએ. કોમ્પિટિટિવ સર્વિસ અને માહિતીના સોર્સ ફ્રીલી ઉપલબ્ધ નહીં હોય તો નુકસાન ગ્રાહકોને જ છે.’ માત્ર અહીં જ ફેસબુકને મધપુડો દેખાઈ રહ્યો છે. ઝકરબર્ગને કહે, ભાઈ તને જો ભારતના ગરીબોને કનેક્ટ કરવાની આટલી જ ચિંતા હોય, તો પોતાની દાન કરવા ધારેલી ૯૯ ટકા સંપત્તિ ભારતને આપીને ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં મદદ કરને?!

– આજની જાયન્ટ ઍડમાં ફેસબુકે ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ની તરફેણમાં ભદ્રંભદ્રીય ભાષામાં જે દસ મુદ્દા કહ્યા છે એમાંથી એકેય સાથે સંમત થઈ શકાય કે વિશ્વાસ મૂકી શકાય એવું નથી. ફોર એક્ઝામ્પલ, એ કહે છે કે તેમાં અમે કોઈ એડ્સ બતાવતા નથી. અચ્છા, ભવિષ્યમાં પણ નહીં બતાવો? તે કહે છે કે ૮૦૦ ડેવલપર્સે ભારતમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં સાઇન કર્યું છે. લિસ્ટ ક્યાં? નવમા મુદ્દામાં લખે છે કે ૩૨ લાખ લોકોએ ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં ટ્રાઇને પિટિશન મોકલી આપી છે. અમે કેમ માનીએ? ફેસબુકવાળા આપણે લાઇક ન કરેલાં કમર્શિયલ પેજીસમાં પણ આપણું ખોટેખોટું લાઇક બિનધાસ્ત આખા ગામને બતાવે છે, ત્યારે આ બાબતમાં એનો કેટલો વિશ્વાસ કરવો?

– હમણાં ફેસબુક પર જ મેં ક્યાંક કોઈકના સ્ટેટસમાં વાંચેલું કે, ‘ફેસબુકની આ ઇન્ટરનેટ.ઓર્ગ aka ફ્રી બેઝિક્સ સર્વિસ મસ્ત છે. તમને ન ગમે તો પાછા ક્યાં નથી વળાતું?’ એક્ચ્યુઅલી, મને આ ‘ફ્રી ઇન્ટરનેટ’ની આખી મુવમેન્ટમાંથી જ ફૂટ ઇન ધ ડૉરસ્ટેપ પૉલિસીની વાસ આવે છે. એકવાર ઊંટનો ટાંગો તંબુમાં ઘુસાડી દેવાનો, પછી હળવેકથી આખું ઊંટ તંબુમાં અને તમે તંબુની બહાર. ડિટ્ટો, DTHમાં અત્યારે એવું જ થયું છે. સરકાર એક સમયે એવી વ્યવસ્થા કરવાની હતી કે આપણે જે ચેનલો જોઇએ તેના જ પૈસા ચૂકવવાના. પણ આજેય જાહેરાતો થતી હોવા છતાં એવું કશું થયું નહીં અને અત્યારે ફ્રી ટુ એર ચેનલોનો ઓલમોસ્ટ કાંકરો નીકળી ગયો છે અને મહિને ૪૦૦-૫૦૦ રૂપિયા ચૂકવીએ છીએ. ઉપરથી છાશવારે પેઇડ ચેનલોના કે તેના પેકેજના ભાવો વધ્યા કરે છે, તેની કોઈ જ ટોચમર્યાદા બંધાઈ નથી. અને પેકેજમાં પણ અવારનવાર કઈ ચેનલો ચાલુ-બંધ થાય છે એ કોણ જુએ છે?

– ફેસબુક પોતાની એડમાં મેંદીવાળા હાથ બતાવીને આપણને ઇમોશનલ બ્લેકમેલ કરે છે કે, ’ફ્રી બેઝિક્સ એક અબજ લોકોને જોડવાનો પ્રયાસ છે અને અમુક લોકો તેને બૅન કરાવીને, ભારતમાં ડિજિટલ ઇક્વાલિટીને સ્લો પાડવાનું કામ કરે છે.’ એમને જણાવવાનું કે ભારતમાં ૨૦૧૫માં દસ કરોડ લોકો ઇન્ટરનેટથી જોડાયા છે અને એ ફ્રી બેઝિક્સથી નથી જોડાયા.
***
– સો, ટુ કટ ધ લોંગ થિંગ શોર્ટ. નો લંચ ઇઝ ફ્રી. એટલે ફ્રીના ચક્કરમાં તો ફસાવા જેવું જ નથી. બીજું, સમજ્યા-કારવ્યા કે પૂરતું વાંચ્યા વિના ફેસબુકનાં નોટિફિકેશનમાં આવતા મેસેજ પર ક્લિક કરીને ‘TRAI’ને ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ના સમર્થનમાં મેલ ન કરવો. જો મેલ કરવો જ હોય તો ‘સેવઇન્ટરનેટ.ઈન’ પર જઇને TRAI (ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા)ને મેલ કરો કે આ અમુક કંપનીઓને ઇન્ટરનેટના ચોકીદાર બનાવવાના ધંધા બંધ કરે (આ સાઇટ પર મેલનો ફરમો રેડી જ છે). યાદ રહે, TRAIને આ મેલ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ ૩૦ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૫ છે (એટલે જ ફેસબુકે એગ્રેસિવ એડ્સ સ્ટાર્ટ કરી છે. અને આ વખતે તો નેટ ન્યુટ્રાલિટીને બચાવવા નીકળેલા એક્ટિવિસ્ટોનું જ હથિયાર વાપર્યું છે).

– ઇન્ટરનેટ એ લક્ઝરી કે મનોરંજન માત્ર નથી. હવે એ વીજળી, પાણી, રસ્તા, હેલ્થકેર જેવું જ એક જીવનજરૂરિયાતનું માધ્યમ છે. એના પર કોઈ વેપારી હિતોનો કબ્જો હોવો જ ન જોઇએ.

– જો ઉપરની મારી વાતો ન સમજાય કે ગળે ન ઊતરે તો AIBનો આજે જ અપલોડ થયેલો લેટેસ્ટ વીડિયો જોઈ લો. (લિંક: https://www.youtube.com/watch?v=AAQWsTFF0BM)

– સ્ક્રોલ.ઇનમાં ફેસબુકનું ફ્રી બેઝિક્સ કેટલું જોખમી છે એની વાત મુદ્દાસર કરતો લેખ પ્રકાશિત થયો છે એ વાંચી લો. (લિંક: http://scroll.in/article/777599/10-reasons-that-explain-why-you-should-oppose-facebooks-free-basics-campaign)

– અને હા, જો તમારા નોટિફિકેશનમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મેલ મોકલેલા ફ્રેન્ડ્સનાં નામોમાં મારું નામ દેખાય તો મને તરત જાણ કરજો. મેં એ મેઇલ કર્યો પણ નથી અને કરવાનો પણ નથી. અને જો દેખાય, તો સમજજો કે ફેસબુક ફ્રૉડ કરી રહ્યું છે અને તમારે મેઇલ ન જ મોકલવો જોઇએ. બાય ધ વે, સત્ય સમજાયા પછી ફેસબુક દ્વારા ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મોકલેલા મેઇલ પાછા મંગાવી શકવાની કોઈ જોગવાઈ છે ખરી?!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

तकनीक और गुजराती पत्रकारिताः बदल रहे हैं हम यहाँ

टेलिविज़न पर धूम मचानेवाली हास्य धारावाहिक तारक मेहता का उल्टा चश्मा में एक पात्र है, मास्टर भीड़े का। पेशे से शिक्षक भीड़े मास्टर की एक खासियत है, ये महाशय किसी भी बात पे फ्लेशबैक में चले जाते हैं और “हमारे ज़माने में…” से शुरु कर के अपने बीते हुए कल की कहानी सुनाने लग जाते हैं। लगभग वैसे ही हम जैसे पिछले दशक में जर्नलिज़्म में आये युवा पत्रकारों को अपने अपने सिनियर्स द्वारा ऐसी पुराने ज़मानेवाली बातें सुनने का मौका अमूमन मिलता ही रहता है। आज के जैसी टैक्नोलोजी की गैरहाज़री में कैसे वे पैज डिझाइन करते थे, कैसे पैज के किसी कोने में तीन-चार लाईन की जगह खाली पड़ जाये तो क्या ड़ालना पड़ता था, कैसे उस ज़माने के एडिटर्स दो ख़बरों के बीच में पड़ी जगह को ऊंगलियों से नाप के अपनी दुनिया देख चूकी आँखों से एक्झेक्ट ज़रूरत के मुताबिक ही शब्द निकालते थे, कैसे टेलिप्रिन्टर न्यूज़ एजेन्सियों के ताज़ातरीन समाचार बैन्क के एटीएम की तरह उगलते रहते थे, कैसे गैली बनती थी, पैपर प्रेस में जाने के बाद प्लैट्स बनती थी… ये सारी बातें आज के युवा पत्रकारों को किसी प्राचीन युग की दंतकथा जैसा प्रतीत कराती है। कभी कभार तो ख्वामख्वाह उन्हें उपहास का सामना भी करना पड़ता है कि, “उन दिनों आज के जैसा गूगल नहीं था, कि झट से एक क्लिक किया और सारी ईन्फर्मेशन अलादीन के जिन्न की तरह हाज़िर। अरे, एक ढंग की ईमैज ढूंढ़ने के लिये हमें कितनी पुरानी मैगज़िन्स के सैंकड़ों पन्ने पलटने पड़ते थे उनका तो तुम्हें अंदाज़ा भी नहीं लग सकता।”

दरअसल बात ये है कि गुटैनबर्ग के ज़माने से ले कर आज के झकरबर्ग के ज़माने तक, टैक्नोलोजी पत्रकारिता से सियामिज़ ट्विन्स की तरह ज़ुडी हई रही है। अहमदाबाद हो या लंड़न की फ्लीट स्ट्रीट, हर विभिन्न क्षेत्रों की तरह, पत्रकारिता में भी टैक्नोलोजी साथ साथ ही चलती रहती है। एक युग था जब गुजरात के दिग्गज पत्रकार अमृतलाल शेठ घोड़े पर सवार हो के रिपोर्टिंग के लिये निकलते थे तब उनके हाथ में कागज़ और कलम के साथ एक भरी हुई राइफल भी रहती थी, क्योंकि बहारवटिये कहलाने वाले काऊबाॅय टाइप के लूटेरों से खुद की रक्षा भी करनी थी। तो मेरे हिसाब से ये भी उनकी टैक्नोलोजी का ही एक पहलु था। लेकिन आज जब पत्रकार के पाॅकेट में थ्रीजी टैक्नोलोजी से लैस स्मार्टफोन खनकते रहते हैं, व्होट्स ऐप से अपने एडिटर से बतियाते है, तो ये आज की टैक्नोलोजी का ही मुज़ायरा है।

मिट गई दूरियाँ

बहोत ज़्यादा फ्लैशबैक में न जा कर कुछ साल पहले का ज़माना याद करें तो पता चल जाता है कि कैसे रिपोर्टर अपनी अपनी बीट के ईलाके में जा कर स्टोरी निकालते थे, अपने राईटिंग पैड पे प्वाईन्ट लिखते थे और फिर शाम को प्रैस पे आ कर ऊस पूरे वाक्ये को खबर का रूप देने के लिये लिखते थे। आज ‘दिव्य भास्कर‘ का ही उदाहरण ले लिजिये, तो उन्होंने अपने पत्रकारों को ब्रौड़बैन्ड ईन्टरनेट से लैस छोटे लैपटोप दे रख्खे है। जिस की मदद से रिपोर्टर फिल्ड में कहीं भी हो, वहाँ से वे अपनी स्टौरी फाईल कर सकते है। ईसी तरह फोटोग्राफर भी फिल्ड से किसी घटना के फोटोग्राफ फाईल कर सकते है। इससे तीन प्रमुख फायदे हुए। एक, खबर की गति तेज़ हुई। दो, ऑफिस में बैठे एडिटर को किसी घटना की लेटेस्ट अपडेट मिलने लगी (जिससे वे अपने रिपोर्टर को ओन गोइंग घटना को किसी खास एंगल से कवर करने की भी सूचना देने की स्थिति में आ गये)। और तीन, पत्रकार के लिये ज्योग्राफिकल मर्यादायें कम हो गई, मानो खत्म ही हो गई। आज गुजरात में कई जुज़ारु पत्रकार ऐसे भी है जो काफी दिनों तक ऑफिस का मूँह नहीं देखते, लेकिन उनकी फाईल की गई स्टोरीज़ को देखकर एडिटर को यह ढाढस रहती है कि चलो, बंदा मैदान पे बड़ी मुश्तैदी के साथ डटा हुआ है। आज का गुजराती रिपोर्टर अखबार के साथ साथ अपने अखबार की न्यूज़ वैबसाइट को भी अपनी खबर पहूंचाता है, लेकिन वैबसाइट के बारे में हम आगे बात करेंगे। अपनी स्टोरिज़ फाईल करने के लिये रिपोर्टर को मैट्रिक्स जैसे सर्वरनुमा प्रोग्राम में लोग ईन कर के अपनी स्टोरी उसमें ड़ालनी पड़ती है। जैसे ही स्टोरी मैट्रिक्स के पास पहूंची, उसी वक्त वह स्टोरी उनके एडिटर कहीं से भी पढ़ सकते है, और उस पर काम भी चल पड़ता है।

डिज़ाईन की दिलकशी

भारत और विश्व की दुसरी भाषाओं की तरह गुजराती में भी प्रिन्ट मीडियम को टेलिविज़न और ईन्टरनेट जैसे ज़्यादा सक्रिय और तेज़ माध्यमों से कड़ी चुनौती का सामना करना पड़ रहा है। अगर मलैशिया का कोई विमान ग़ायब हो जाता है तो अखबार में वह खबर दुसरे दिन छपने तक तो वह बासी हो चुकी होती है। अखबार अगर ईन्टरनेट पे उपलब्ध इन्फर्मेशन के अलावा कुछ नया न दें तो पाठकों को, खास कर युवा पाठकों को उस खबर में ज़रा भी दिलचस्पी नहीं रहती। इसी जगह ले आउट की भूमिका अहम हो जाती है। फैब्लेट और टैब्लेट के बढ़ते चलन में भी यह बात निकल कर आई है कि रिडर्स अखबार, मैगज़िन और किताबों के ई वर्ज़न पढ़ना पसंद करते है, क्योंकि उस में ले आउट की वजह से कागज़ पे छपीं ख़बर जैसी ही फील आती है। प्रिन्ट मीडियम में दुसरे दिन छपी खबर को बासी होने से बचाता है दिलकश ले आउट। सफाई से छपीं तसवीरें, ईन्फोग्राफिक्स वगैरह उसी खबर को एक नया रूप दे देता है।

ले आउट के लिये एक समय जहाँ एडोबी (जिसे प्यार से ‘एडोब’ कहा जाता है) कंपनी का पैजमैकर सोफ्टवेयर इस्तमाल होता था, आज ज़्यादातर ओर्गेनाइज़ेशन्स में ‘क्वॉर्क एक्सप्रैस’ चलता है। एडोबी फोटोशोप और कॉरल ड्रो में सजी सँवरी इमैजिस जब क्वार्क के पैज पे चड़कर लेआउट की शक्ल में ढलती है तब वह किसी अखबार या मैगज़िन को अपनी आइडेन्टिटी प्रदान करता है। अच्छे ले आउट के लिए पज़ेसिव ‘दिव्य भास्कर’ ने बाकी ऑर्गोनाइज़ेशन्स से एक कदम आगे निकलकर एडोबी का नया सोफ्टवेयर ‘ईन डिज़ाइन’ इस्तेमाल करना शुरु कर दिया है।

इसी दिव्य भास्कर का लैटेस्ट टेक्नोलोजिकल कदम है वर्च्यूअल डेस्कटोप इन्फ्रास्ट्रक्चर। इसमें सभी कम्प्यूटरों को एक कोमन सर्वर से जोड़ दिया है और कोई भी कर्मचारी अपने आईडी से संस्था के किसी भी कम्प्युटर पे अपने डैटा का इस्तेमाल कर सकता है।

फॉन्ट की फाईट

कई बार मैं मज़ाक में कहता हूँ कि विश्व में जितने धर्म हैं, उतने ही शायद हमारे यहां विभिन्न भाषाओं में लिखने के लिये फोन्ट्स चलते है। कोई ‘भाषाभारती’ इस्तेमाल करता है तो कोई ‘ईन्डिका’ की शरण में है। लेकिन जैसे इंग्लिश में फोन्ट्स की कोई समस्या नहीं होती, इसी तरह गुजराती में भी आनेवाला कल ईन्टरनेट फ्रेन्ड्ली ‘युनिकोड’ का है। ‘दिव्य भास्कर’ और ‘टाईम्स ऑफ इन्डिया’ ग्रूप के नये अखबार ‘नव गुजरात समय’ ने तो युनिकोड फोन्ट का प्रयोग जोरशोर से शुरु कर ही दिया है।

स्मार्ट फोन की जनमघुट्टी पी कर पली-बडी नई पीढी जब जर्नलिज़्म में आती है तो उनके लिये कम्प्युटर पर टाईप करना बेहद सहज रहता है, लेकिन गुजराती पत्रकारिता में आज भी ऐसे कई सिनियर पत्रकार-तंत्री महोदय-लेखक है, जिनकी कलम जब तक कागज़ को छूती नहीं, उनके विचारों की सर्किट पूरी नहीं होती।

टैक्नोलोजी की दुनिया के नये बाशिंदेः वैबसाइट और न्यूझ चैनल्स

नये ज़माने के साथ कदम मिलाती हुई गुजराती पत्रकारिता में लगभग सभी प्रमुख अखबार की अपनी न्यूझ वैबसाइट है। इतना ही नहीं, पूरी दुनिया में फैले अपने पाठको कों पल पल की खबर देने के लिये वे वैबसाइट के लिये अलग फौज भी तैनात की हुई है। धीरे धीरे हर समाचार समूह अपनी अपनी मोबाइल एप्लिकेशन भी ला रहा है, जिससे स्मार्टफोन व टैब्लेट से भी ब्रेकिंग न्यूज़ मुहैया हो रहे है। लेकिन दुख की बात है कि अच्छा रीडिंग मटिरियल देने के बजाय ज्यादातर वैबसाइट्स का ध्यान अपनी साइट के लिए ज्यादा से ज्यादा हिट्स पाने पर ही केन्द्रित है, क्योंकि इसका सीधा कनेक्शन एडवर्टाइज़मेन्ट रेवेन्यू के साथ जुडा हुआ है। इसलिये पाठकों देखते ही क्लिक करने के लिए उत्सुक हो जाए ऐसे भड़कीले हैडिंग, अश्लील तसवीरें और जन्क समाचारों की भरमार रहती है।

चौबीस घंटो की गुजराती न्यूज चैनल्स का इतिहास भी एक दशक से कम का ही है। लेकिन इसने समय में आज लगभग उतनी ही न्यूज चैनल्स चल रही है, जो टैक्नोलोजी के मामले में किसी भी नेशनल न्यूज़ चैनल से पीछे नहीं है। इन चैनल्स के रिपोर्टर बड़ी शान से अपनी चैनल की गाड़ी में रिपोर्टिंग के लिये निकलते हैं और चैनल के लोगोवाला बूम लेकर ‘पीटुसी’ (पीस टु कैमरा) देते रहते है। लेकिन एक आध को छोड़कर किसी भी चैनल के पास अपनी आउटडॉर ब्रोडकास्टिंग वैन नहीं है। लाईव टेलिकास्ट के लिये बाकी की चैनल्स छोटी सी लाईव किट से काम चलाती हैं। सभी प्रमुख गुजराती न्यूज़ चैनल्स ईन्टरनेट पे लाइव देखी जा सकती है।  टैलिकास्ट के मामले में आगे होने के बावजूद उनका प्रोग्रामिंग और न्यूज़ प्रेज़न्टेशन शोर मचानेवाली हिन्दी चैनल्स से अलग नहीं है।

सिटीज़न जर्नलिज़्म

हर हाथ में स्मार्टफोन आ जाने का फायदा गुजराती जर्नलिज़्म बखूबी ले रहा है। लगभग सभी प्रमुख अखबार, चैनल और वेबसाइट ने अपने अपने व्होट्स ऐप नंबर क्रियेट किए है, जिन पर दर्शक-पाठक अपनी किसी समस्या या घटना-दुर्घटना की तसवीरें-वीडियोज़ भेज सकते है। इससे फोर्थ एस्टेट को थर्ड डाइमेन्शन भी मिला है। फेसबुक पर भी सभी प्रमुख मीडिया ऑर्गेनाइज़ेशन अपने अपने पैज क्रियेट कर के पाठकों से जुड़ रहे हैं। लैकिन लोगों से जुड़ने की इस होड़ में हमारे फैसबुक पैज को लाइक कीजिए और अपनी तसवीर टीवी पर देखिए जैसे बेतुके क्रैज़ भी चल पड़ते हैं।

(Published in Hindi media magazine ‘Media Vimarsh’. You can read more about this trimonthly magazine from here: http://mediavimarshindia.blogspot.in)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

સોનાલી કેબલ

મારા જેવા ઘણાય હશે જે એક જમાનામાં વીજે હોઝેની સાથે આવતી ચિબાવલી રિયા ચક્રવર્તી માટે ખાસ એમટીવી વૉસ્સપ મૂકીને બેઠા રહેતા હશે. પછી અચાનક રિયા એમટીવી પરથી મિસ ઇન્ડિયા થઈ ગઈ. એની સાથે વીજે હોઝે અને આખેઆખા પ્રોગ્રામ વૉસ્સપનું પણ ફીંડલું વળી ગયું. ત્યાં તો રિયાડી ‘મેરે ડેડ કી મારુતિ’માં આવી ને થયું કે હાશ છોકરી હજી નજર સામે જ છે! પણ પછી ચુરમાના લાડુ ભાવતા હોય અને થાળી ભરીને ચુરમું જ પીરસી દો તો કંઈ આખી થાળી થોડી બને? સારું ચલો, થોડી કડવા લીમડાની ચટણી પિરસો તોય એ ફુલ ડિશની વ્યાખ્યામાં આવે? અમને તો ન ચાલે, રિયાડીના સમ.

ફિલ્મનો સબ્જેક્ટ મજાનો છે, એકદમ ઇનોવેટિવ. માર્કેટમાં મોટી શાર્ક આવે અને નાની માછલીઓને ગળી જાય. બિઝનેસ કોઈ પણ હોય મરો નાના માણસનો જ થાય. અહીં કેબલ બિઝનેસ છે. શ્રૂડ બિઝનેસમેન અનુપમ ખેર કાઠિયાવાડી બન્યો છે (ડિરેક્ટરનો ઈશારો અંબાણીઓ તરફ હશે?). જોકે એ શ્રૂડ કરતાં ચક્રમ વધારે લાગે છે. પરંતુ ગમે તેવો ચક્કરબત્તી ગુજરાતી હોય તોય આખો દિવસ કોઈ ખાખરા ન ખાય! અહીં તો એક કાનમાં ઇયરબડ નાખીને ફરતા અનુપમે આખી ફિલ્મમાં ખાખરા ખાધા છે. સાલું એટલા ખાખરા તો પંદર દિવસ ચાલે.

જેમ થ્રીજી કનેક્શન લઇએ કે ટુજી, સ્પીડ તો ઓલમોસ્ટ સરખી જ આવે, એની જેમ સબ્જેક્ટ સારો હોય (અને હિરોઇન રાપચિક હોય) તોય અહીં કંટાળો તો એકસરખો જ આવે છે. અને આ કોણ છે યાર હીરો, અલી ફઝલ? એ સોર્ટ ઓફ બુંદિયાળ છે. એક તો ચહેરા પરથી જૂની કબજિયાતથી પીડાતો દેવદાસ લાગે છે અને એની એક્ટિંગમાં પણ કશો ભલીવાર હોતો નથી. એક્ચ્યુઅલી એનું નામ અલી ફઝલને બદલે ‘અલી ફિઝૂલ’ હોવું જોઇએ! હા, ‘સદા’ નામના પાત્રમાં એક રાઘવ જુયાલ કરીને જુવાનડો છે, એ સાલો મસ્ત નાચે છે. વિકિપીડિયા કહે છે કે કંઇક ડાન્સ ઇન્ડિયા ડાન્સમાં પણ જલવા બિખેરીને આવ્યો છે. એને જોવો ગમે છે.

કંઈ નહીં, જવા દો. લખવાનો પણ કંટાળો આવે છે. ફિલ્મમાં વાત સાચી છે, પણ રીત ભંગાર છે. અને હા, મૉલ હોય કે કેબલ, અંતે તો ડાર્વિન દાદા જ સાચા ઠરે છે.

બાય ધ વે, આ ફિલ્મ જેવો જ સબ્જેક્ટ ધરાવતી એક અત્યંત સંવેદનશીલ કન્નડ ફિલ્મ મેં ગયા વર્ષે IFFIમાં જોયેલી, ‘ભારત સ્ટોર્સ.’ રસ હોય અને ક્યાંકથી મેળ પડે તો જોઈ પાડજો.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.