ન્યુટન

ન્યુટન જોવાનાં 5 કારણો

***

ન્યુટનને ઑસ્કર મળે કે ન મળે, જોયા વિના ચાલે તેમ નથી.

***

રેટિંગઃ ***1/2

***

dcmura7waaazxz6પરમાણુ શસ્ત્રો-ન્યુક્લિયર રિએક્ટરમાં બળતણ તરીકે વપરાતાં યુરેનિયમ-પ્લુટોનિયમ જેવાં તત્ત્વો ‘રેડિયોએક્ટિવ’ કહેવાય છે. કોઇને જરૂર હોય કે ન હોય, પણ ટપકતા નળની જેમ આવાં રેડિયોએક્ટિવ તત્ત્વોમાંથી સતત વિકિરણો-ઍનર્જીનું ઉત્સર્જન થતું રહે છે. કેટલીક ફિલ્મો પણ રેડિયોએક્ટિવ તત્ત્વ જેવી હોય છે. એવી એક ફિલ્મ આ શુક્રવારે રિલીઝ થઈ છે. નામ છે, ‘ન્યુટન.’ હાથમાં EVM અને માથા પર હેલમેટ પહેરીને દોડતા રાજકુમાર રાવને ચમકાવતું ‘ન્યુટન’નું પોસ્ટર રિલીઝ થયું ત્યારથી જ લાગતું હતું કે કુછ તો બાત હૈ ઇસ ફિલ્મ મેં. પછી તો ભેદી રીતે ઐન મૌકે પર એટલે કે બરાબર એની રિલીઝના દિવસે જ ફિલ્મને ઑસ્કર માટેની ભારતની સત્તાવાર એન્ટ્રી તરીકે સિલેક્ટ કરાયાના ન્યુઝ આવ્યા (જેને કારણે નેચરલી તેની નવેસરથી એક બઝ ઊભી થઈ અને બૉક્સઑફિસ પર પણ તેની અસર દેખાશે જ).

બીજું એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ ડેવલપમેન્ટ છે, એક ઇરાનિયન ફિલ્મ ‘સિક્રેટ બૅલટ’ના પ્લોટ સાથે ન્યુટનની સામ્યતા. બંનેમાં ફિલ્મનું મુખ્ય પાત્ર આર્મીના જવાનની મદદથી અત્યંત જોખમી અને અંતરિયાળ વિસ્તારમાં રહેતા લોકોના વોટ એકઠા કરવા જાય છે. આ બંને વાતો સાઇડમાં મૂકીએ તો પણ ‘ન્યુટન’ એક ફિલ્મ તરીકે એકદમ મસ્ટ વૉચ છે. પાંચ કારણો છે, જે આ ફિલ્મને મસ્ટ વૉચની કેટેગરીમાં મૂકી આપે છે.

કારણ નં. 1. રાજકુમાર રાવ

ફિલ્મમાં પહેલીવાર જ્યારે આપણે રાજકુમાર રાવને જોઇએ છીએ ત્યારે એ દીવાલને ટેકો દઇને કશુંક વાંચી રહ્યો છે. સાથોસાથ સફરજન પણ ખાઈ રહ્યો છે. (જો પોસ્ટર્સ ન જોયાં હોય, તો) એ વખતે આપણને ખબર નથી કે આ મહાશયનું નામ ન્યુટન છે. હા, સફરજન સાથે તેનો તાળો મેળવી શકાય ખરો! એ જ ફ્રેમમાં દીવાલની પેલે પાર બીજા રૂમમાં એનાં માતાપિતા છત્તીસગઢના કોઈ ગામડામાં ચૂંટણીપ્રચાર માટે નીકળેલા નેતાની નક્સલવાદીઓએ કરેલી હિંસાના સમાચાર આવી રહ્યા છે. પરંતુ ન્યુટન માટે એની બુક-ઇલેક્શન કમિશનની રુલ બુક જ વધુ મહત્ત્વની છે.

ખતરનાક ફોર્મમાં ચાલી રહેલો રાજકુમાર રાવ ન્યુટનના કેરેક્ટરમાં એ હદે ઘૂસી ગયો છે કે એના કર્લી વાળની સ્ટાઇલ તો ઠીક, એણે આંખ પટપટાવવાની સ્ટાઇલ માર્ક કરજો. આવી નાનકડી ખાસિયતો જ એક પાત્રને જીવંત બનાવે છે. ટ્રેલરમાં કહે છે એમ, મા-બાપે ‘નૂતનકુમાર’ નામ રાખેલું એટલે ભાઇએ મેટ્રિકથી ‘ન્યુટન’ કરી નાખ્યું. એ ન્યુટન નખશિખ પ્રામાણિક માણસ છે. યાને કે ડાયનોસોરની જેમ લુપ્ત થયેલું પ્રાણી છે. કોઇપણ કામ કરવા માટે નિયમો નક્કી થયેલાં હોય, તો તે પ્રમાણે જ કામ થવું જોઇએ. એ નિયમો ફોર્માલિટી ખાતર જ લખેલા હોય-ચાવવાના અલગ ને બતાવવાના અલગ એવું ન્યુટનના સિલેબસમાં ન આવે. ગમે તેવો જોખમી વિસ્તાર હોય, ભલે મુઠ્ઠીભર મતદારો હોય, પરંતુ મતદાન નિયમ અનુસાર જ થવું જોઇએ, સવારે આઠ વાગ્યે શરૂ થઈને બપોરે ત્રણ વાગ્યે પૂરું થવાનું હોય તો એમ જ થવું જોઇએ. મતદારોને ધમકાવવાના-લલચાવવાના નહીં ને મતદાન મથકની પણ સેંક્ટિટી-પવિત્રતા જળવાવી જોઇએ. આ બધામાં સામે લશ્કરના અધિકારી હોય તોય પીછે નહીં હટવાનું.

કારણ નં. 2. મૅચ્યોરિટી

ફિલ્મના પહેલા જ દૃશ્યમાં એક નેતાજી છત્તીસગઢના કોઈ ગામડા-ગામમાં રોડશૉ કરી રહ્યા છે. વિકાસના વાયદા કરે છે ને યુવાનોને એક હાથમાં મોબાઇલ ને બીજા હાથમાં લેપટોપ આપવાનાં સપનાં બતાવે છે (એ જ વખતે યુવાનો મોબાઇલથી એમને શૂટ કરતા દેખાય છે!). એ વિસ્તારમાં લૅપટોપ કરતાં રસ્તા-પાણી-વીજળી-નોકરી-સિક્યોરિટીની વધુ જરૂર છે એ વગર કહ્યે દેખાઈ જાય છે.

બીજા એક સીનમાં જંગલમાં રહેતા આદિવાસીઓને એમના વિસ્તારના ઉમેદવારોની માહિતી અપાઈ રહી છે (છેક વોટિંગ વખતે!). એ વખતે ઉમેદવારોનાં કટઆઉટ્સ, પોસ્ટર્સ, બૅનર્સ, ટીશર્ટ્સ, માસ્ક દેખાય છે, પણ ક્યાંય સાચો-જીવતો જાગતો ઉમેદવાર દેખાતો નથી. કદાચ એ લોકો માટે સાચુકલા ઉમેદવારનું કોઈ મહત્ત્વ પણ નથી, કેમકે એ પોસ્ટર્સમાંથી બહાર નીકળીને એમની મદદ માટે ક્યારેય આવવાનો પણ નથી.

એક તબક્કે નક્સલવાદી હુમલાના ભયે મતદાન મથકેથી કર્મચારીઓ વોટિંગ મશીન અને અન્ય સામાન સમેટીને ભાગે છે. ‘મતકૂટિર’ (Polling Booth) લખેલું પૂંઠું જમીન પર પડેલું દેખાય છે. કોઈ જ ટીકા-ટિપ્પણ વિના ગ્રાસરૂટ લેવલ પર ઇલેક્શન-વોટિંગ સિસ્ટમ-ડેમોક્રસીની વાસ્તવિકતા શું છે તે બરાબર ક્લિયર થઈ જાય છે.

***

નક્સલવાદીઓ પોતાનો અજેન્ડા ચલાવે છે, રાજકારણીઓ પોતાનો. કોન્ફ્લિક્ટ ઝોન છે એટલે આર્મીનો પંજો પણ એકદમ ટાઇટ છે. વચ્ચે પીસાય છે સામાન્ય લોકો, જેમની હાલત કપાઈને થાળીમાં પીરસાતી મરઘીથી વિશેષ નથી (એ દૃશ્ય-જક્સ્ટાપોઝિશન જબરદસ્ત છેઃ એક તરફ મતદાન કરવા માટે લશ્કરના સૈનિકો લોકોને પકડી રહ્યા છે અને બીજી બાજુ આ જ સૈનિકોને ખવડાવવા માટે ગામની કોઈ સ્ત્રી ભાગી રહેલી મરઘીને પકડી રહી છે).

***

માત્ર 106 મિનિટની આ ફિલ્મમાં ન્યુટનની પર્સનાલિટી અને એના કામની ઓળખ થઈ ગયા બાદ પોણી ફિલ્મ સવારે ચાર વાગ્યાથી બપોરે ત્રણ વાગ્યાનો ઘટનાક્રમ જ કહે છે. પરંતુ ધીમે ધીમે તે કલાઇડોસ્કોપની જેમ અલગ લગ પર્સ્પેક્ટિવ આપણી સામે મૂકતી રહે છે. એક જબરદસ્ત પર્સ્પેક્ટિવ છે આર્મીનો. વર્ષોથી આપણને આર્મીનો ‘સરહદ પે હમારે જવાન લડ રહે હૈ’ ટાઇપનો ચહેરો જ બતાવવામાં આવ્યો છે (આમેય ભક્તિભાવની એન્ટ્રી થાય ત્યાં લોજિકનો છેદ ઊડી જાય). અહીંયા આર્મીનો ચહેરો છે CRPF અધિકારી આત્મા સિંહ (સુપ્રીમલી ટેલેન્ટેડ એક્ટર પંકજ ત્રિપાઠી). એનું પોતાનું, ઇલેક્શન કમિશનના અધિકારીઓ સાથેનું, ગામલોકો સાથેનું એનું વર્તન, એના વિચારો જોઇએ તો લાગે કે શા માટે દેશમાં ક્યારેય લશ્કરી શાસન ન સ્થપાવું જોઇએ. એને એય ખબર છે કે જ્યાં દેશના નેતાઓને-દેશના લોકોને પોતાનાથી અમુક કિલોમીટરના અંતરે રહેતા લોકો કઈ હાલતમાં જીવે છે એ જાણવાની સુદ્ધાં દરકાર ન હોય, ત્યાં ચૂંટણીપ્રક્રિયા એક ફારસથી વધારે કંઈ જ નથી. નક્સલવાદને ખતમ કરવામાં સૂકા ભેગું લીલું બળે, ગામલોકોને કોનાથી વધુ હેરાનગતિ છે એ નક્કી કરવું અઘરું થઈ પડે, ત્યારે એક સૈનિક બોલે કે, ‘યે (મશીનગન) દેશ કા ભાર હૈ, જો હમારે કંધે પે હૈ’, એ હકીકત હોવા છતાં એમાં ભારોભાર એરોગન્સ છે. લશ્કરના ઉલ્લેખમાત્રથી ભારતકુમાર થઈ જતા લોકોની સામે કરાયેલો એસિડિક કટાક્ષ છે.

***

ફિલ્મનું રાઇટિંગ મૅચ્યોર હોય એટલે પ્રયાસ વિના પણ સંવાદોમાં રિફ્લેક્ટ થવા જ માંડે. ‘અરે દેખ તો સિર્ફ હમારી હી બીજલી ગઈ હૈ કિ સબ કી ગઈ હૈ?’, ‘યે સરકારી (બુલેટપ્રૂફ) જેકેટ હૈ, જરા કસ કે બાંધના વર્ના ગોલી આરપાર નીકલ જાયેગી’, ‘યે દંડકારણ્ય હૈ, સીતા કા હરણ ભી યહીં સે હુઆ થા, પુષ્પક વિમાન મેં. રાવણ વિશ્વ કા સબસે પહલા પાઇલટ થા’, ‘જી, મૈં(ને તો યે પોસ્ટિંગ ઇસિલિયે લી કિ મૈં) તો હેલિકોપ્ટર મેં બૈઠના ચાહતા થા’, ‘કમાલ હૈ ના, આપ યહાં સે કુછ હી ઘંટે કી દૂરી પે રહતે હો લેકિન આપકો હમારે બારે મેં કુછ ભી નહીં પતા…’ ફિલ્મમાં આ વાક્યો જ્યાં જ્યાં બોલાયાં છે, તે તમે જુઓ એટલે તેની પાછળનું થિન્કિંગ સમજાવા માંડે.

***

મૅચ્યોરિટીનો વધુ એક પુરાવો એટલે ફિલ્મમાં બતાવાયેલું એમ્બેડેડ જર્નલિઝમ. કોઈ વિદેશી મહિલા પત્રકાર ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારી સાથે અંતરિયાળ વિસ્તારમાં માત્ર 76 મતદારો માટે ચાલી રહેલી વોટિંગ પ્રોસેસ જોવા આવી રહી છે. CRPF જવાનને વાયરલેસ પર મેસેજ મળે છે અને અચાનક જ સુસ્ત વાતાવરણમાં હરકત આવી જાય છે. મતદારોને ખેંચી ખેંચીને પકડી લાવવામાં આવે છે, મતદાન શરૂ થઈ જાય છે ને ફોરેન કોરસપોન્ડન્ટ વિશ્વની સૌથી મોટી લોકશાહીના મહાપર્વની સાક્ષી બને છે (એ મતદારોમાંથી કોઇએ ક્યારેય EVM જોયું નથી, ને એમને કોઈ જ ઉમેદવાર વિશે ખબર સુદ્ધાં નથી એ અલગ વાત છે).

કારણ નં. ૩. ઑનેસ્ટી ઇઝ ધ બેસ્ટ પૉલિસી. રિયલી?

કવિ ટર્ન્ડ રાજકારણી કુમાર વિશ્વાસની ફેમસ લાઇન છેઃ ‘પ્રેમ હમારે યહાં ઐસા વિષય હૈ જિસકી સિર્ફ થિયોરી કી ક્લાસ હી ચલતી હૈ.’ પ્રામાણિકતાનું પણ એવું જ છે. પણ ધારો કે કોઈ માણસ નક્કી કરે તો કે સવારથી રાત સુધી પ્રામાણિકતાના રસ્તે જ ચાલવું? જે સાચું હોય એ જ કહી દેવું, તો? ન્યુટન એવું કરે છે. એટલે જ એ સગીર વયની છોકરી સાથે સગાઈ કરવાની ના પાડી દે છે, દહેજ લેવાની પણ, એટલે જ એ પોતાના પિતા સાથે કડવા વિવાદમાં સપડાય છે. ઇલેક્શન પ્રોસેસમાં જરાય ગેરરીતિ ચલાવી લેતો નથી, ભલે એ માટે ગમે તેવું ગંભીર પરિણામ ભોગવવું પડે અને ભલે પ્રામાણિક રીતે વોટ આપવાથી લોકોની સ્થિતિમાં એક ટકોય ફરક પડવાનો ન હોય. સંજય મિશ્રાના પાત્ર દ્વારા ફિલ્મમાં ન્યુટનને મળેલી સૂચના દરેક ભારતીયે કોતરી રાખવા જેવી છે, ‘પ્રામાણિક બનીને-રહીને તમે કોઇના પર ઉપકાર નથી કરતા. એ તમારી પાસેથી અપેક્ષિત જ છે. તમે જો પ્રામાણિકતાથી તમારું કામ કરતા રહેશો તો દેશનું ભલું આપોઆપ થવા લાગશે.’

કારણ નં. 4. ડૉક્યુડ્રામા ફીલ

ફિલ્મના પહેલા જ સીનથી લઇને ‘ન્યુટન’માં એવા સંખ્યાબંધ દૃશ્યો છે જે એક ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મની ફીલ આપે છે. પ્લસ, એમાં ફિલ્માવવામાં આવેલા સીન પણ એ રીતે મુકાયા છે જે જાણે ડૉક્યુડ્રામા (નાટ્ય રૂપાંતર સાથેની ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ) જોતા હોઇએ એવી છાપ છોડે છે. વધુ રસપ્રદ વાત એ છે કે આટલી બધી લૅયર્ડ વાતો કરી હોવા છતાં ‘ન્યુટન’ કોઈનો પક્ષ લેતી નથી કે નથી સીધી રીતે કોઇને વિલન સાબિત કરતી. જે આપણને વિલન લાગે તેનો (એટલે કે ભારતીય આર્મીનો) પોઇન્ટ ઑફ વ્યુ પણ માત્ર એક જ વાક્યથી સમજાઈ જાય છે. ભારતીય ચૂંટણી પ્રક્રિયાની જટિલતા, ચીવટ અને ફૂવડ નેતાગીરીને કારણે અનેક લોકો માટે તેની વ્યર્થતા, નીતિથી કામ કરવા માગતા માણસની કફોડી હાલત, ભગવાન ભરોસે છોડી દેવાયેલા છેવાડાના લોકોની બેબસી… બધાં જ પાસાં આપણી સામે ખોલીને મૂકી દે છે. ફિલ્મ ક્યાંક કડવું હસાવે છે, ડાર્ક હ્યુમર પીરસે છે, કોઈ સોલ્યુશન નથી આપતી છતાં વિચારોનું ટ્રિગર તો દબાવે જ છે. રોમેન્સ પણ આ ફિલ્મમાં એટલો સટલ અને ઇન્ડિકેટિવ છે કે બાકીનું બધું આપણા પર છોડી દેવાયું છે. હા, કદાચ આ જ ક્વાયતમાં ફિલ્મ અનહદ સ્લો થઈ ગઈ છે. મતદારોની રાહ જોતાં બેઠેલા ચૂંટણી કર્મચારીઓની સાથે થિયેટરમાં પણ સમય થંભી ગયો હોય એવું લાગે છે. એ ખાલી જગ્યાઓ વધુ સારી રીતે ભરાઈ હોત તો ફિલ્મ ઓર ભરચક બની શકી હોત.

કારણ નં. 5. પર્ફોર્મન્સીસ

જો મહાટેલેન્ટેડ લોકોની ટીમ ‘ન્યુટન’માં ન હોત તો તે કોઈ આર્ટ ફિલ્મ બનીને ક્યાંય અંધારામાં ધકેલાઈ ગઈ હોત. રાજકુમાર રાવ ઉપરાંત ટેરિફિક પંકજ ત્રિપાઠી, માત્ર બે સીન માટે દેખાતા સંજય મિશ્રા, રઘુવીર યાદવ, સ્થાનિક આદિવાસી શિક્ષિકા બનતી અંજલિ પાટિલ… આ બધાં લોકો એટલાં નૅચરલ છે કે ક્યાંય પ્રયાસપૂર્વક ઍક્ટિંગ કરતા હોય એવું લાગતું નથી. પંકજ ત્રિપાઠીની ઍફર્ટલેસ કરડકી, સંજય મિશ્રાની ઇલેક્શન પ્રોસેસમાં સામેલ થતા રિઝર્વ કર્મચારીઓમાં મહાન કાર્યનો ભાગ બની રહ્યા હોવાની ભાવના ઇન્જેક્ટ કરવાની ક્વાયત કે ગુરુજ્ઞાન આપવાની પદ્ધતિ, રઘુવીર યાદવની જાણે ‘ઇલેક્શન પિકનિક’માં આવ્યા હોય એવી બેફિકરાઈ કે અંજલિ પાટિલની ખુદ્દારી, કોઇપણ સ્થાનિકને નક્સલવાદીમાં કે નક્સલવાદીના જાસૂસમાં ખપાવી દેવાની આર્મીની ફિતરત સામે ભભૂકતો જ્વાળામુખી અને હિન્દી-સ્થાનિક ભાષામાં થતું સ્વિચઑવર બધું જ ભયંકર સ્મૂધ-સટલ છે. અફ કોર્સ, આ માટે ડિરેક્ટર અમિત મસુરકર અને રાઇટર મયંક તિવારીની મહેનત પણ જવાબદાર છે. અમિત મસુરકરે અગાઉ ‘સુલેમાની કીડા’ નામની મસ્ત લૉ બજેટ ઇન્ડી મુવી બનાવેલી (જે ન જોઈ હોય તો ગમે ત્યાંથી મેળવીને જોઈ લેવા જેવી છે). ફિલ્મના એક દૃશ્યમાં દેખાતા સહ-લેખક મયંક તિવારીએ સુલેમાની કીડામાં એક્ટિંગ પણ કરેલી.

આટલાં વખાણ છતાં બહુ બધા લોકોને મજા પડે એવી આ ફિલ્મ નથી જ. પૂરતું લોબીઇંગ ન થાય કે વધુ સારી ફિલ્મો સાથે ટક્કર થાય તો ઑસ્કરમાં ‘ન્યુટન’નો ગજ ન વાગે તે પણ પોસિબલ છે. છતાં સારી ફિલ્મો અવૉર્ડ્સની મોહતાજ નથી હોતી (અને અવૉર્ડ વિનર ફિલ્મો સારી જ હોય એવુંય જરૂરી નથી!). એક સારી ફિલ્મ જોયાનો સંતોષ લેવો હોય તો ‘ન્યુટન’ ચૂકવા જેવી નથી.

(Reviewed for divyabhaskar.co.in)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements