The Note Ban Saga

2000-rs-new-note‘બસ, હવે બહુ થયું.’ હાઉસિંગ બૉર્ડના મકાનની છતમાંથી પોપડા ખરી પડે એવા સ્લૅબભેદી અવાજે અમે ગર્જના કરી.

છેલ્લા એક અઠવાડિયાથી દરેક વાતમાં જેમને કાવતરાની ગંધ આવે છે એવા મૂઢમતિ પત્રકારોનું રિપોર્ટિંગ જોઈ જોઇને અમારો દેશપ્રેમ દો ગઝ ઝમીન કે નીચે જતો રહેલો. પરંતુ થેન્ક્સ ટુ ફેસબુક-વ્હોટ્સએપ, કે જેને પ્રતાપે મને જાણ થઈ કે આ રાષ્ટ્રની ભોમકા હજી દેશભક્તવિહોણી થઈ નથી. સોશ્યલ મીડિયામાં એમણે અપલોડ કરેલા લેખો-સ્ટેટસો વાંચીને અમારા લોહીમાં કામચલાઉ ઊભરો આવી ગયો અને સૅન્ડ માફિયાના ગેરકાયદે ઉત્ખનનથી જેમ રેતીની સાથે દટાયેલા મૃતદેહો બહાર આવે એમ અમારો દેશપ્રેમ પણ બહાર આવી ગયો. ફરી પાછું બે પોપડાનું બલિદાન આપીને અમે ત્રાડ પાડી કે, ‘ન જોઇએ, ઘરમાં 500-1000ની એક પણ નૉટ ન જોઇએ. નાણું તો ઠીક, દાળમાં પણ કંઈ કાળું ન જોઇએ.’

ત્યાં જ બાલ્કનીમાંથી વાઇફીએ સૂકવવા માટેનો ભીનો ટુવાલ ઝાટકીને સામો અર્નબપોકાર કર્યો, ‘બ્લૅકમની જેટલી તોmaxresdefault તારી આવક જ ક્યે દિ’ હતી? હવે અત્યારે જા અને બૅન્કમાંથી છુટ્ટા લઈ આવ, નહીંતર સાંજથી કાળું તો ઠીક, દાળ ખાવાના પણ વાંધા પડી જશે.’ બસ, અમારું દેશાભિમાન જાગ્રત કરવા માટે આટલું મહેણું પૂરતું હતું. પૂરેપૂરો ચાર્જ કરેલો મોબાઇલ, એમાં નાખેલું ‘જિઓ’નું કાર્ડ, બૅન્કની ચૅકબુક ઇત્યાદિ સરંજામ ચૅક કર્યો અને અમે દેશને ખાતર ફના થવા એટલે કે થોડી કૅશ લેવા નીકળી પડ્યા. મનોમન ગાંધીજી જેવો નિર્ધાર પણ કર્યો કે ‘કાગડા કૂતરાના મોતે મરીશ, પણ આજે તો કૅશ લીધા વિના પાછો નહીં ફરું.’ પત્નીએ વ્હોટ્સએપથી ‘વિજયી ભવઃ’ની શુભેચ્છા પણ પાઠવી.

***

વ્હોટ્સએપ-ફેસબુકની બહારની દુનિયામાં ક્યારેક ફરવા નીકળી પડવાની મજા જ કંઈ ઓર હોય છે! એય ને, સતત પેટ્રોલના ભાવ જેવા અપ-ડાઉનનો આહલાદક અનુભવ કરાવતા રસ્તા પરના રમણિય ખાડા, ફેફસાંને તરબતર કરી દે તેવી વાહનોની ધુમ્રસેરો, આધુનિકતા અને પરંપરાના ઐક્યનો અનુભવ કરાવતા બાજુબાજુમાં સહઅસ્તિત્વ માણતા વાઈફાઈના ટાવર અને હિલોળા લેતા ઉકરડા… બસ, આવા જ ચિંતનાત્મક વિચારો કરતાં અમે બૅન્કની કતાર સુધી પહોંચી ગયા. રાધર કહો કે કતાર અમને આલિંગન આપવા માટે સામેથી આવી રહી હતી. જાણે કહેતી હોય કે ચારેકોર દેશસેવાના યજ્ઞો ચાલી રહ્યા છે, બસ, લાઇનમાં ઊભો અને આહુતિ આપવા માંડો.

ઇશ્વર માટે કહેવાય છે કે એ બધે જ છે, ફક્ત એને જોવાની દૃષ્ટિ હોવી જોઇએ. હવે સમજાયું છે કે દેશભક્તિનું પણ એવું જ છે. ફેસબુક પર આગઝરતાં સ્ટેટસો મૂકવાં, અન્ય દેશભક્તોનાં સ્ટેટસો શૅર કરવાં, કોઈ અલગ અભિપ્રાય વ્યક્ત કરે તો તેને ‘રાષ્ટ્રાસ્ત્ર’થી હણી નાખવો, 2000ની નવી નોટ સાથે સેલ્ફી મૂકવા, સવાલો ન પૂછવા, ફરિયાદો ન કરવી, બધું જ ચૂપચાપ સ્વીકારી લેવું એ તમામ બાબતો દેશભક્તિનાં જ અલગ અલગ પાસાં છે. અગાઉ બસના પાસ કઢાવવા, રેલવેની-મલ્ટિપ્લેક્સની ટિકિટ લેવા, મંદિરમાં દર્શન કરવા, છાપાની કુપનોના બદલામાં પ્લાસ્ટિકનું ડબલું લેવા, મફતિયા સુવિધાઓ આપતાં SIM કાર્ડ લેવાની લાઇનોમાં ઊભા રહેવાનો લાહવો લેતા લોકોને ક્યારેય આવી ‘કિક’નો અનુભવ નથી થયો. હસતા મોઢે કલાકો સુધી લાઇનમાં ઊભા રહીએ એવું દેશભક્તિનું યુઝર ફ્રેન્ડ્લી વર્ઝન બીજું કયું હોઈ શકે?

India Living in Lineઍની વે, વિવિધ ઠેકાણેથી નીકળતી નદીઓ જેવી લાઇનોના સરરિયલ પેઇન્ટિંગ ટાઇપના સિનારિયોમાં અમે અમારી બૅન્કની કતાર શોધીને અને તેનો છેડો શોધીને તેમાં ઊભા રહી ગયા. જ્યાં એક જ લાઇનમાં આગળ એક દા’ડિયો મજૂર ઊભો હોય અને પાછળ મોંઘી કારનો માલિક ઊભો હોય, એનાથી વધુ કેવી સમાનતાની તમે અપેક્ષા રાખો છો, બૉસ?! આદિકાળથી ધનવાનોને ધિક્કારતા આવેલા આપણા દેશમાં અત્યારે ગરીબ હોવાનું પણ ગૌરવ ગણાઈ રહ્યું છે, જેમાં લોકો આંખોમાં ગૌરવનું આંજણ આંજીને કહી રહ્યા છે કે, ‘બકા, છેલ્લા દસ રૂપિયા પડ્યા છે ખિસ્સામાં!’ નિર્ધનતાનો પણ વૈભવ હોય છે તે આ બૅન્કની લાઇનમાં ઊભા પછી સમજાયું.

જેમ દરેક કિસ્સામાં બને છે તેમ અત્યારે પણ દેશ બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો છે. જેણે તાજમહલ જોયો છે અને જેમણે નથી જોયો, જે દેશભક્ત છે (અથવા તો જે માત્ર ભક્ત છે) અને જે દેશદ્રોહી છે, જે દેશપ્રેમી છે અને જે આપટાર્ડ-લિબટાર્ડ-પ્રેસ્ટિટ્યુટ છે, જેની પાસે જૂની 500-1000ની નૉટ છે અને જેની પાસે નથી, જેની પાસે બ્લૅકમની છે અને જેની પાસે નથી, જેણે 2000ની નવી નૉટ સાથે સેલ્ફી અપલોડ કર્યા છે અને જેણે નથી કર્યા, જે કતારમાં ઊભા છે અથવા તો જે નથી ઊભા… લોકોને ઓળખવા માટેનો આનાથી સહેલો લિટમસ ટેસ્ટ બીજો કયો હોઈ શકે?!

લાઇનમાં ઊભાં ઊભાં આવા પચરંગી વિચારો કરવા માટે અમારી પાસે પૂરતો સમય હતો. બાજુમાં સમાંતરે ચાલી રહેલી સિનિયર સિટિઝનની લાઇનમાં અચાનક બે વૃદ્ધો એકબીજાને જોઇને ગદગદિત થઈ ગયા અને ભેટી પડ્યા, ‘અરે, જયવદન ભાઈ તમે? અમેરિકાથી ક્યારે આવ્યા?’ ‘બસ, જો હજી કાલે રાતે જ આવ્યો અને આવીને જૅટલેગ ઉતાર્યા વિના સીધો આ લાઇનમાં લાગી ગયો છું!’ એ જોઇને મને વિચાર આવ્યો કે આ લાઇનો તો મસ્ત ફિલ્મોની સ્ટોરીઓની ખાણ છે. જેમ કે, છોકરો-છોકરી પહેલીવાર બૅન્કની લાઇનમાં મળે, લાઇન આગળ વધે તેમ એમની વચ્ચે દોસ્તી થાય, પ્રેમ થાય અને બૅન્કના દરવાજા પાસે પહોંચતાં સુધીમાં તો છોકરો ઘૂંટણિયે પડીને છોકરીને પ્રપોઝ કરી દે! આ રીતે ‘જબ વી મૅટ’ની સિક્વલ બની શકે, જેમાં ‘ગીત’નો ડાયલોગ હોય, ‘મુઝે ના, બચપન સે હી લાઇન મેં ખડા રહેને કા બડા શૌક થા, બાય ગૉડ!’

આપણા મનમોહન દેસાઈ જીવતા હોત તો પોતાની ‘લૉસ્ટ એન્ડ ફાઉન્ડ’ ફોર્મ્યૂલા પર નવી ફિલ્મ બનાવી શક્યા હોત,sonam-gupta-bewafa-hai જેમાં પાસપાસે ચાલી રહેલી બે બૅન્કોની લાઇનમાં કુંભ કે મેલે મેં બિછડે હુએ દો ભાઈ મળી જાય. વર્ષો પહેલાં એમના બાપાએ બંનેને એકસરખી બે નૉટ આપી રાખી હોય, જેના પર લખેલું હોય, ‘સોનમ ગુપ્તા બેવફા હૈ!’

ઇવન સૂરજ બરજાત્યા પણ પોતાની ‘પ્રેમ રતન ધન પાયો’નું એ જ નામનું નવું વર્ઝન લાવી શકે, જેમાં લાઇનમાં ઊભો રહેલો એક સલમાન આગળની કોઈ બ્લૅક શર્ટ પહેરેલી વ્યક્તિ સાથે મારામારી કરી બેસે. એટલે દેશભક્ત નંબર-1 એવા અનુપમ ખેર સલમાનના જ ડુપ્લિકેટ ડ્રાઇવર એવા પ્રેમ દિલવાલાને ઑરિજિનલ સલમાનની જગ્યાએ પ્લાન્ટ કરી દે. છેલ્લે નિર્દોષ છૂટીને અને 500-1000ની જૂની નૉટો બદલાવીને પાછો આવેલો સલમાન ડાયલોગ ફટકારી દે, ‘મૈં વાપસ આ ગયા!’ અને બૅકગ્રાઉન્ડમાં સોંગ ચાલુ થઈ જાય, ‘પ્રેમ રતન ધન લાયો… લાયો!’

આ બધું જોઇને આપણા ગુજરાતી ફિલ્મમૅકરો થોડા પાછા પડે? એ લોકો પણ આમાંથી નવી ફિલ્મોની પ્રેરણા લઈ શકે. જેમ કે, લાઇનમાં ઊભી ઊભીને સનસ્ટ્રોકથી બેભાન પડેલા મિત્રના દોસ્તારો પોતાના કોલેજનાં તોફાનો યાદ કર્યાં કરે; અમેરિકા જવાનું સપનું જોતો એક અમદાવાદી જુવાનિયો એક NRG યુવતીને 500-1000ની નૉટો બદલી આપવાની ક્વાયતમાં એના પ્રેમમાં પડી જાય; ૫૦ દિવસ સુધીની મહેતલ હોવા છતાં મકાન માલિકણને બતાવી આપવાની ટણીમાં એક યુવાન અબ્બી કે અબ્બી જૂની નૉટોના બદલામાં 2000ની નવી નૉટ લેવા નીકળે; બે કપાતર દીકરા બાપાના કરન્સી નૉટોના કલેક્શનમાંથી ચોક્કસ નંબરવાળી 500-1000ની નૉટની ગેમ કરી નાખે; પોતાના સ્કિનટૉન સાથે મૅચ થાય એવી 2000ની ગુલાબી નૉટોનું કડકડતું બંડલ લઇને બહાર નીકળેલી વિદેશી યુવતીનું પર્સ ચોરાઈ જાય અને કંડક્ટર જેવું પાકિટ લઇને ફરતો એક યુવાન તે પર્સ શોધી આપવા માટે અમદાવાદ ઊલેચી નાખે, જેમાં ખબર પડે કે તે પર્સચોરીમાં દેવદિવાળીએ પણ ગઈ દિવાળીની ફટાકડાની બંદૂકડી લઇને ફરતો એક VRS લીધેલો અને અત્યારે પાર્ટટાઇમમાં એક હેરકટિંગ સલૂનની દુકાનમાં ફોટોશૉપનું કરતો ડૉન સક્રિય છે…

હજી આમાં ‘રિયલ’ ગુજરાતી ફિલ્મો થોડી બાકાત રહી જાય? ગામમાં પોસ્ટરિયાં લાગે ત્યારે ખબર પડે કે ‘છુટ્ટા કરાવે મારો સાયબો’, ‘કૅશિયરિયા તારી રાધા રોકાણી બૅન્કમાં’, ‘કૅશ રે જોયા દાદા ચૅક રે જોયા’, ‘છુટ્ટા કરાવીને આવું છું’, ‘કોણ હલાવે 500ની ને કોણ હલાવે 2000ની’, ‘ગગો કેદા’ડાનો કૅશ બદલું બદલું કરતો’તો’ વગેરે જેવી ફિલ્મો ઑલરેડી ઍનાઉન્સ થઈ ગઈ છે. યુગો યુગો પહેલાં નૉટો બદલવા ગયેલા પોતાના ‘વીરા’ની રાહ જોતી બહેનની વ્યથા પર ‘બેની હું તો બાર બાર વર્ષે આવ્યો’ અને 500-1000ની જૂની નોટો પ્રત્યે બંધાઈ ગયેલી ભવ ભવની પ્રીતની પીડા બયાન કરતી ‘પારકી થાપણ’ જેવી ફિલ્મો એ જ નામે બનશે. ઇવન પોતાનાં ઘરડાં મા-બાપને બૅન્કની લાઇનોમાં મોકલી દેતા નિષ્ઠુર સંતાનોની હૃદયવિદારક વાત કરતી ફિલ્મ ‘વિસામો’ પણ ડિટ્ટો સેઇમ નામે બનશે (ના, એમાં કોઈ રાજકીય ઍન્ગલ નહીં હોય!). ટૂંકમાં આ કતારો ગુજરાતી ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રી માટે પણ 2000ની નૉટ જેવી જ ‘તેજી 2.0’ લાવી શકે તેમ છે, જો કોઇને રસ હોય તો!

ત્યાં જ એક જુવાનિયાને અધિકારીઓએ ટિંગાટોળી કરીને બૅન્કની બહાર કાઢ્યો. કાને પડ્યું, ‘અહીંયા ધડ પર માથું નથી, ને આને પાસબુક પ્રિન્ટ કરાવવી છે!’ અમે ‘હરિ હરિ’ બોલીને ફરી પાછી થૉટ સાઇકલનાં પૅડલ મારવા માંડ્યાં.

દરેક મોટી ઘટના દેશમાં નવા સાહિત્યના સર્જનનું ટ્રિગર દબાવે છે. એ જ ક્રમમાં મહાન સાહિત્યકાર ચેતન ભગત પણ પોતાની નવી નવલકથાઓ લઇને માર્કેટમાં આવી જશે. જેનાં નામો કંઇક આવાં હશે, ‘વન ડૅ ઍટ ધ બૅન્ક’, ‘500 રૂપીઝ (ટુ) સમવન’, ‘Two Notes’, ‘હાફ હાર્ટેડ દેશભક્તિ’ (અમને ખાનગીમાં ખબર પડી છે કે તેમાં બંધ પડેલાં ATMની પાછળ અને બૅન્કોનાં લૉકર રૂમની અંદર CCTV કેમેરા બંધ કરીને હીરો-હિરોઇન દ્વારા કરાતા 2000ની નવી નોટ જેવા ગરમાગરમ દૃશ્યો પણ હશે!).

દશેરાએ ખવાતી ફાફડા-જલેબીની પ્લેટોની ગણતરી રાખતા પત્રકારો કંઇક આવી અનોખી સ્ટોરીઝ લઈ આવશેઃ ‘બૅન્કોની લાઇનોમાં ૯,૩૬,૧૬૭ પાણીની બૉટલો પીવાઈ ગઈ’, ‘1-1 રૂપિયામાં ID પ્રૂફની ઝેરોક્સ કરી આપનારે દસ દિવસમાં નવી કાર છોડાવી’, ‘યંગસ્ટર્સમાં બૅન્કોની લાઇનમાં ઊભાં ઊભાં પોકેમોન પકડવાનો ક્રેઝ, જિઓનાં નવા કાર્ડ ખરીદવામાં નવેસરથી ધસારો’…

કતારમાં આવા મસાલેદાર વિચારો કરતા હતા ત્યાં જ અમારા કાને બૅન્કના કર્મચારીના શબ્દો પડ્યા, ‘અરે, સાંજે છ વાગ્યે ખાવા ભેગા થઇએ છીએ. ઘણા તો ત્રણ દિવસથી ઘરે પણ નથી ગયા.’ એ સાંભળીને થયું કે હમણાં કોઈ ચિંતક લખશે કે, ‘બૅન્કમાં કામ કરતા હોય એને ત્યાં દીકરી ન અપાય!’ ‘મિત્રો, આજકાલનો પ્રેમ 500-1000ની નૉટો જેવો થઈ ગયો છે, આજે છે કાલે નથી’ જેવા ચિંતનિયા લેખો પણ આપણા માથે મારવામાં આવશે.

જો આ કતારો લાંબી ચાલશે તો મનોચિકિત્સકો પાસે એવા પણ કૅસ આવશે જેમાં સ્ત્રીઓ ફરિયાદ કરતી હશે કે, ‘અમારા ઈ નૉટું બદલવાના નામે ઘરેથી નીકળે છે ને પછી ક્યાંક ભળતે જ ઠેકાણે જાય છે…’ 500-1000ની કે નવી 2000ની નૉટો જોઇને પૅનિક અટેકનો ભોગ બનતા લોકો માટે ‘કરન્સીફોબિઆ’ અને ‘પિંકફોબિઆ’ જેવા નવા રોગ માર્કેટમાં આવી જાય એવુંય બની શકે! બૅન્કોની કતારમાં ઊભા રહીને 2000ની નવી પિંક નૉટ મેળવવાના નામે બૉસને ગોળી પીવડાવીને ઑફિસમાંથી ગુલ્લી મારતા લોકોને એમના બૉસ ‘પિંક સ્લિપ’ પકડાવી દે એવા બનાવો પણ નોંધાશે, જોજો!

***

selfie-2000ત્યાં જ સાક્ષાત્ ચમત્કારના ભાગરૂપે અમારો વારો આવી ગયો અને કૅશિયરે અમારા અકાઉન્ટમાં પૉસિબલ હતી એટલી તમામ 2000ની ગુલાબી નોટો અમારા હાથમાં પકડાવી દીધી. અમેય તે ભૂમિતિમાં અને રામ ગોપાલ વર્માની ફિલ્મોમાં હોય તેવા તમામ ઍન્ગલેથી તેની સાથેના સૅલ્ફી લીધા. સ્લો મોશનમાં દોડતાં દોડતાં ઘર તરફ પ્રયાણ કર્યું. આશા હતી કે ઘરે માતુશ્રી જયા બચ્ચન સ્ટાઇલમાં હાથમાં થાળી લઇને સ્વાગત માટે ઊભાં હશે.

પરંતુ થયું કે એ પહેલાં જરાક 2000ની કડકડતી નૉટથી એક કડક ચા પીએ. પણ ઘોર કળિયુગ, ચાવાળાએ તેના છુટ્ટા આપવાની ધરાર ના પાડી દીધી. પાનવાળાએ પણ ડચકારો બોલાવ્યો. પેટ્રોલપમ્પવાળો કહે કે કાર્ડ લાવો. આ સ્થિતિમાં ઘરે પહોંચીશું તો શી સ્થિતિ થશે એ વિચારે અમારી સ્થિતિ બ્લૅક મની ધારક જેવી કફોડી થઈ ગઈ. ન છૂટકે અમે મનોમન ‘જંગ જીત્યો રે મારો કાણિયો, 2000ના છુટ્ટા મિલે તબ જાણિયો’ બોલીને નવેસરથી બૅન્કની બહાર લાઇનમાં લાગી ગયા.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

વર્લ્ડ સિનેમાના વ્હાઇટ સ્ક્રીન પર કલરફુલ ક્રાંતિ

આપણને મન ફિલ્મો તો ખાલી હૉલીવુડમાં અને બૉલીવુડમાં બને, બાકી તો બધું પાની કમ ચાય, રાઇટ? રોંગ. આ બધા ‘વુડ’ને તડકે મૂકીને જોઇએ તો ખ્યાલ આવે કે વર્લ્ડ સિનેમામાં બનતી એક સે બઢકર એક ફિલ્મો દાયકાઓથી પરિવર્તનનું બ્યુગલ ફૂંકતી આવી છે.

***

૨૦૧૩માં ગોવા ખાતે ‘ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઑફ ઇન્ડિયા’ ચાલી રહ્યો હતો. એક ફિલ્મનું સ્ક્રીનિંગ થવાને આડે અડધાએક કલાકની વાર હતી. પરંતુ એ ફિલ્મ જોવા માટે બહાર ફિલ્મરસિયાઓની લાઇન લાગી ગઈ હતી. એ લાઇન પણ પાછી બે પ્રકારની, એક ટિકિટવાળાઓની અને બીજી જેમને ટિકિટ મળી શકી નહોતી એવા અમારા જેવા વિધાઉટ ટિકિટિયાઓની. ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ માટે આવી લાઇનોની કોઈ નવાઈ નથી. ટિકિટ બુક કરાવ્યા પછી છેલ્લી ઘડીનાં કૅન્સેલેશનની સામે જેમને ટિકિટ ન મળી શકી હોય તેમને વહેલા તે પહેલાના ધોરણે એન્ટ્રી મળી જાય. એટલે અમે પણ એ ટિકિટ વગરનાઓની કતારમાં જોડાવા માટે તેનો છેડો શોધવા આગળ વધ્યા. પરંતુ ‘આઇનોક્સ’ મલ્ટિપ્લેક્સના દરવાજાથી શરૂ થયેલી એ ક્યૂ આખું મેદાન વટાવીને સામેની બિલ્ડિંગની અંદર ઘૂસી ગયેલી. પેટમાં ફાળ તો પડી, પણ બીજો કોઈ વિકલ્પ તો હતો નહીં, એટલે અમે પણ એ બિલ્ડિંગમાં ઘૂસ્યા. એ વિશાળ બિલ્ડિંગનાં પગથિયાં વટાવીને અંદરની લોબીમાં પણ હનુમાનના પૂંછડાની જેમ એ કતાર પૂરી થવાનું નામ જ ન લે. ફાઇનલી એ લાઇનનો છેડો આવ્યો, પણ ત્યાં સુધીમાં પિક્ચર ક્લિયર થઈ ગયેલું કે હવે તો એક સીટમાં બબ્બે જણાને બેસાડે તોય આટલા બધા લોકોનો એ ફિલ્મ જોવા માટે મેળ પડે તેમ નહોતો. થોડી વારે એનાઉન્સમેન્ટ થઈ ગઈ કે ભઈ, ફિલ્મ હાઉસફુલ છે. પરંતુ એ એનાકોન્ડાછાપ ક્યુનો ફાયદો એ થયો કે ફિલ્મ ફેસ્ટિવલના આયોજકોએ વધુ મોટા સ્ક્રીનમાં એ ફિલ્મ ફરી પાછી દેખાડવી પડી. એ ફિલ્મ એટલે ઇરાનિયન ફિલ્મમેકર જાફર પનાહીની ‘ક્લોઝ્ડ કર્ટેન.’

આખા પેરેગ્રાફને અંતે કોથળામાંથી બિલાડું નીકળ્યાની ફીલિંગ થઈ આવી હોય તો, સોરી! એમાં આપણો વાંક નથી. હૉલીવુડની ફોર્મ્યુલેટિક અને આપણા બૉલીવુડની ચોરીચપાટીવાળી ફિલ્મો જોઈજોઇને ફિલ્મો વિશે આપણો ટેસ્ટ એવો જંકફૂડિયો થઈ ગયો છે કે કોઈ સારી ફિલ્મો હાર્ડડિસ્કમાં ભરીને આપે તોય આપણે જોઇએ નહીં. ઇરાનના એ ફિલ્મમેકર જાફર પનાહીની ફિલ્મો તો પછી આવે, પહેલાં તો એમની લાઇફ ઇટસેલ્ફ કોઈ થ્રિલરથી કમ નથી. છેલ્લા દોઢ દાયકાથી ઇરાનની સરકાર એના નામની સુપારી લઇને પાછળ પડી ગઈ છે. કેટલીયે વાર એને જેલમાં નાખવામાં આવ્યો, ૨૦૧૦માં એને છ વર્ષની કેદની સજા થઈ, ફિલ્મો બનાવવા પર ૨૦ વર્ષનો પ્રતિબંધ ફટકારી દેવાયો, કોઇપણ મીડિયાને ઇન્ટરવ્યૂ નહીં આપવાના, સ્ક્રીનપ્લે નહીં લખવાનો અને દેશ પણ નહીં છોડવાનો. મતલબ કે એના ફિલ્મી કરિયર પર બિગ ફુલસ્ટોપ. જાફર પનાહીનો ગુનો? તો કહે, ફિલ્મો બનાવવાનો. એવી ફિલ્મો જે અત્યારના ઇરાનની સ્થિતિ સામે આયનો ધરતી હોય અને જેને જોઇને નેચરલી ઇરાન સરકારને પેટમાં જબ્બર ચૂંક આવે. આ ચુકાદો આવ્યો તે પહેલાં ૨૦૧૦માં જ પનાહીને ઘરમાં નજરકેદ રખાયેલો. ત્યાં ઘરની અંદર એણે પોતાના એક મિત્ર સાથે મળીને આઇફોન પર એક ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ શૂટ કરી લીધી. એ ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ (‘ધિસ ઇઝ નોટ અ ફિલ્મ’)ને એક પૅનડ્રાઇવમાં નાખીને બર્થડે કેકમાં છુપાવી દેવાઈ અને ઇરાનની બહાર કાઢવામાં આવી. ‘કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ’માં સરપ્રાઇઝ એન્ટ્રી તરીકે આવેલી એ ફિલ્મ રાતોરાત છવાઈ ગઈ. પ્રતિબંધો અને સજાની ઐસીતૈસી કરીને પનાહીએ એ પછી એકદમ છૂપી રીતે બીજી બે ફિલ્મો ‘ક્લોઝ્ડ કર્ટેન’ અને લેટેસ્ટમાં ‘ટેક્સી’ બનાવી કાઢી. આ બધી જ ફિલ્મો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રચંડ આવકાર પામી છે.

ઇરાન એટલે ફિલ્મમૅકિંગની દૃષ્ટિએ તદ્દન ભંગાર દેશ. ત્યાંની કટ્ટરવાદી સરકારે ફિલ્મમેકર્સ પર એટલા બધા પ્રતિબંધો લાદી રાખ્યા છે કે આપણા પહલાજ નિહલાણી પણ એની સામે મોસ્ટ લિબરલ લાગે. તેમ છતાં છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં ઇરાનમાં આવેલા ન્યુ વેવમાં પ્રચંડ પ્રતિબંધોની વચ્ચે પણ બેસ્ટ ફિલ્મો બની છે. બાળકોને લઇને કે અન્ય પ્રતીકોની મદદથી ત્યાં જે ફિલ્મો બની છે તે વિશ્વની ફિલ્મ સ્કૂલોમાં ભણાવવામાં આવે છે. અબ્બાસ કિયારોસ્તામી, દરાયસ મેહરુઈ, માજિદ મજિદી, જાફર પનાહી, અસગર ફરહાદી જેવા એકદમ ક્લાસ ફિલ્મમેકરો ઉપસી આવ્યા છે. એક બાળક પોતાના ક્લાસમૅટની નોટબુક પાછી આપવા માટે દોડાદોડ કરે (ફિલ્મઃ ‘વ્હેર ઇઝ ધ ફ્રેન્ડ્સ હોમ’) કે પછી ફૂટબૉલની મૅચ જોવા માટે કેટલીક છોકરીઓ છોકરાના વેશે સ્ટેડિયમમાં ઘૂસવાનો પ્રયત્ન કરે (કારણ કે સ્ટેડિયમમાં સ્ત્રીઓના પ્રવેશ પર ઇરાનમાં પ્રતિબંધ હોય) (ફિલ્મઃ ઑફસાઇડ), આવી એકદમ સિમ્પલ થીમ પર પણ એવી ગ્રિપિંગ ફિલ્મ બને, જે જોઇને રૅન્ચો સ્ટાઇલમાં ‘જહાંપનાહ, તુસ્સી ગ્રેટ હો!’ ટાઇપની સલામ ઠોકવાનું મન થાય. વળી, એ ફિલ્મોને પાછી સિનેમાનાં ચશ્માં પહેરીને જુઓ કે તરત જ તેમાં ત્યાંની સોશિયો-પોલિટિકલ સિચ્યુએશન પર કરાયેલા ધારદાર કટાક્ષ દેખાવા માંડે. એટલે જ ‘માય નેમ ઇઝ ખાન’નો ડાયલોગ ઇરાનના ક્રાંતિકારી સિનેમાને જરા જુદી રીતે લાગુ પડે છે કે, ‘અચ્છી ફિલ્મેં બનાને કે લિયે બજેટ કી નહીં, નિયત કી ઝરૂરત હોતી હૈ.’

***

ફિલ્મો સમાજમાં ક્રાંતિનું ટ્રિગર દબાવી શકે કે કેમ તે વિશે તો અર્બન ગોસ્વામીને બોલાવીને ચર્ચા કરાવવી પડે, પણ ફિલ્મોના વિષયો, ટ્રીટમેન્ટ, ટેક્નિક ગમે ત્યારે ગમે તેના દિમાગમાં કેમિકલ લોચો પેદા કરી શકે. એક જ એક્ઝામ્પલ કાફી છે કે ઇટાલિયન ડિરેક્ટર વિટ્ટોરિયો દા સિકાની ‘બાઇસિકલ થિવ્સ’ ફિલ્મ જોઇને આપણા સત્યજિત રાયને ફિલ્મો બનાવવાની પ્રેરણા મળેલી.

આજના ફિલ્મી કીડાઓ જાણે છે કે દુનિયાની લગભગ કોઇપણ ફિલ્મ તમને ‘ટોરેન્ટ’ પરથી એકદમ મખ્ખન કે માફિક મળી જાય. તોય આપણે વર્લ્ડ સિનેમાની કેટલી ઓછી ફિલ્મો જોઇએ છીએ તેનો સેમ્પલ સર્વે આપણે ત્યાં બનતી ઉઠાંતરીવાળી ફિલ્મોને જોઇને થઈ જાય. હિન્દીમાં બનતી દર બીજી-ત્રીજી ફિલ્મ કાં તો હૉલીવુડની અથવા તો દક્ષિણ કોરિયન કે દક્ષિણ ભારતની ફિલ્મોની રિમેક જ હોય છે. હવે તો ગુજરાતી સિનેમામાં આવેલા નવા વૅવમાં પણ આ જ ચાલ્યું છે. આપણા અર્બન ફિલ્મમૅકર્સ ‘ચટ્ ફિલ્મ અને પટ્ કમાણી’ના લોજિકથી પંજાબીથી લઇને કોઇપણ ફિલ્મ પર હાથ મારવા લાગ્યા છે. ગમે ત્યાંથી મસાલો ભેગો કરીને પિરસી દો, આપણી પબ્લિક બધું જ ચાટી જશે. આપણું દિમાગ બંધ કરીને અક્કલ વગરની નકલ કરવા માંડીએ તેનું સૌથી મોટું નુકસાન એ થાય છે કે સ્ટોરી અને સ્ટોરી ટેલિંગમાં ઇનોવેશન થતાં અટકી જાય છે. જેમણે આવું નથી કર્યું તેઓ જ વર્લ્ડ સિનેમાના સ્ક્રીન પર ક્રાંતિનાં વાવાઝોડાં લાવ્યાં છે. એની વાત માંડતા પહેલાં કેલેન્ડરનાં પાનાં નવ દાયકા પાછળ ફેરવો અને ચાલો બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછીના સોવિયેત રશિયામાં.

potemkin_pram_stairs
એક સૈકા પહેલાંની સાઇલન્ટ રશિયન ફિલ્મ ‘બૅટલશિપ પોટેમકિન’ની આ ‘ઑડેસા સ્ટેપ્સ’ સિક્વન્સને આપણી ‘તેઝાબ’ સહિતની સંખ્યાબંધ ફિલ્મોએ અંજલિ આપી છે.

એ વખતે ત્યાં સ્ટાલિનના રાજમાં સર્ગેઈ આઇઝેન્સ્ટાઇન નામના યંગ અને ભારોભાર ટેલેન્ટેડ ફિલ્મમેકરનો સિક્કો વાગતો હતો. જ્યારે આખેઆખું વર્લ્ડ સિનેમા ભાંખોડિયાં ભરતું હતું અને સાઇલન્ટ ફિલ્મોનો જમાનો હતો, એ વખતે એણે ‘મોન્ટાજ’ તરીકે ઓળખાતી ફિલ્મ એડિટિંગની એક ટેક્નિક વિકસાવી. સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો ફિલ્મના કોઇપણ સીનમાં દૃશ્યોને એક પછી એક એવી રીતે ગોઠવવા જેથી એક નવો જ અર્થ કે અસર પેદા થાય. આજે આ ટેક્નિક ફિલ્મ મૅકિંગમાં એ હદે વણાઈ ગઈ છે કે વિશ્વના બધા જ દર્શકો ક્યાંક ને ક્યાંક તો તેને જોઈ જ ચૂક્યા હોય છે. એ જ ધૂની ફિલ્મમૅકરે ઈ.સ. ૧૯૨૫માં એક સાઇલન્ટ ફિલ્મ બનાવેલી, ‘બૅટલશિપ પોટેમકિન.’ એ ફિલ્મ વિશે તો નિરાંતે રસ-પુરી ખાતાં ખાતાં ચર્ચા થઈ શકે, પણ અત્યારે તેની ‘ધ ઑડેસા સ્ટેપ્સ’ નામની અતિપ્રસિદ્ધ સિક્વન્સની વાત. દરિયાકિનારે આવેલા વિશાળ દાદર પર સેંકડો સ્ત્રી-પુરુષો ખુશખુશાલ ચહેરે વહાણમાં જઈ રહેલા પોતાનાં સ્વજનોને વિદાય આપી રહ્યાં છે. ત્યાં જ ઉપરથી હથિયારબંધ સૈનિકો ઊતરી આવે છે અને આપણા જલિયાંવાલા બાગની યાદ અપાવે તેવો હત્યાકાંડ ચલાવે છે. તેમાં એક નવજાત બાળક સાથેનું પ્રામ (પૈડાંવાળી ટ્રોલી) પણ સીડીઓ પરથી પડે છે. આજે નેવું વર્ષ પછીયે આ સિક્વન્સ જોઇએ તોય આપણાં રૂંવાડાં અટેન્શનમાં ઊભાં થઈ જાય. આ ફેમસ સિક્વન્સને અલ્ફ્રેડ હિચકોક, ફ્રાન્સિસ ફોર્ડ કપોલા, વૂડી એલન, બ્રાયન દ પામા જેવા અઢળક ફિલ્મમૅકર્સ અંજલિ આપી ચૂક્યા છે. એમણે પોતાની ફિલ્મોમાં એક્ઝેક્ટ એવા જ સીન મૂક્યા છે. ઇવન આપણી અનિલ કપૂર-માધુરી દીક્ષિત સ્ટારર ફિલ્મ ‘તેઝાબ’માં પણ એ જ સીન મૂકવામાં આવ્યો હતો.

 

સાઇલન્ટ ફિલ્મોની વાત નીકળે એટલે આપણી પાસે એક હાથવગું નામ છે, ચાર્લી ચૅપ્લિન. કોઈ વળી પાછલી બૅન્ચેથી

general
બસ્ટર કીટન પોતાની આઇકનિક સાઇલન્ટ ફિલ્મ ‘ધ જનરલ’ના સિગ્નેચર પૉઝમાં.

આંગળી ઊંચી કરીને આપણને લૉરેલ એન્ડ હાર્ડી કે ‘થ્રી સ્ટૂજીસ’નાં નામ પણ યાદ કરાવે. એ જગપ્રસિદ્ધ ફિલ્મમૅકર-અદાકારો વિશે ગોડાઉન ભરાઇને લખાઈ-ચર્ચાઈ ચૂક્યું છે. પરંતુ જેની ભાગ્યે જ ચર્ચા થાય છે તેવાં બીજાં બે સાઇલન્ટ ફિલ્મોના શાઇનિંગ સ્ટાર્સ હતા બસ્ટર કીટન અને હેરોલ્ડ લોઇડ. આ તમામ કલાકારો ‘સ્લૅપસ્ટિક’ કહેવાતી કોમેડીના ગુરુ આદમીઓ. એક જમાનામાં સર્કસના જોકરો એકબીજાની પૂંઠે ફટકારવા માટે ખાસ પ્રકારની લાકડી વાપરતા, જે વાગે નહીં, પણ ‘પટ્ટ’ જેવો અવાજ કરતી. ઇટાલિયન ભાષામાં ‘બટાચિયો’ કહેવાતી એ લાકડીનું અંગ્રેજી થયું ‘સ્લૅપ સ્ટિક.’ ખાસ કરીને બસ્ટર કીટન અને હેરોલ્ડ લોઇડે સ્લૅપ સ્ટિક કોમેડી કરવા માટે જે હદે જોખમો લીધેલાં એ આજે એક સૈકા બાદ પણ આશ્ચર્યમાં મૂકી દે છે. ચાલુ ગાડીએ ચડી જવું, ગમે તેટલી અશક્ય લાગતી ઊંચાઇએથી કૂદી જવું, મકાનનો એક આખો હિસ્સો માથા પર પાડવો, એકેય કટ વગર દોડતા-કૂદતા જવું અને એની સૌથી ફેમસ ફિલ્મ ‘ધ જનરલ’માં હતું તેમ ટ્રેનના ચાલુ ઍન્જિનની

girard-perregaux-gives-life-to-a-unique-collection-of-images
હેરોલ્ડ લોઇડની ‘સેફ્ટી લાસ્ટ’ ફિલ્મની ચિરંજીવ ક્લૉક ટાવર સિક્વન્સ, જેને જૅકી ચૅને પોતાની ‘પ્રોજેક્ટ A’ ફિલ્મમાં અંજલિ આપેલી.

આગળ બેસીને સ્ટન્ટ કરવાં. બસ્ટર કીટનની જેમ સાઇલન્ટ યુગના હેરોલ્ડ લોઇડ પણ પોતાનાં જોખમી સ્ટન્ટ જાતે જ કરતા. એમની ‘સેફ્ટી લાસ્ટ’ નામની સાઇલન્ટ ફિલ્મની ક્લોક ટાવર સિક્વન્સ જોશો તો રૂંવાડાં ઊભાં થઈ જશે. હેરોલ્ડ લોઇડે એવો જ એક જોખમી સ્ટન્ટ કરવા જતાં પોતાની આંગળીઓ ગુમાવેલી, તેમ છતાં હાથમાં મોજું પહેરીને પણ એવાં સ્ટન્ટ કરવાનું ચાલુ રાખેલું. આ બધાં સ્ટન્ટની વર્લ્ડ સિનેમાએ એટલી બધી કૉપીઓ મારી છે કે ગણાવતાં થાકીએ. ઇવન જૅકી ચૅન (પડતું છાપરું કે ક્લૉક ટાવર)થી લઇને ક્રિસ્ટોફર નોલાન (રોટેટિંગ હાઉસ, ફિલ્મઃ ‘ઇન્સેપ્શન’) જેવા સર્જકોએ બસ્ટર કીટનને અંજલિ પણ આપી છે. આ દિગ્ગજોની જેમ ચાર અમેરિકન ભાઇઓ ‘માર્ક્સ બ્રધર્સ’ પણ અત્યંત ફેમસ હતા. એમની ઈ.સ. ૧૯૩૩માં આવેલી સાઇલન્ટ કોમેડી ફિલ્મ ‘ડક સુપ’માં એક અરીસાવાળો સીન હતો, જે અરીસાની ગેરહાજરીમાં બે કલાકાર સામસામે ઊભીને એકસરખી રીતે વર્તતા હોય. એ સીનને દિલીપ કુમારની ‘કોહિનૂર’માં અને અમિતાભની ‘મર્દ’માં બેઠ્ઠા લઈ લેવામાં આવેલા.

 

ઈ.સ. ૧૯૨૭માં આવેલી ‘ધ જૅઝ સિંગર’ પછી ટૉકી એટલે કે બોલતી ફિલ્મોનો યુગ આવ્યો. એ પછી સાઇલન્ટ ફિલ્મો અને તેના સિતારાઓ પણ આથમી ગયેલા. ત્યારે આજના જમાનામાં કોઈ મૂંગી ફિલ્મ બનાવે ખરું? વેલ, છૂટાછવાયાં એક્ઝામ્પલ સામે આવતાં રહે છે. જેમ કે, આપણી ૧૯૮૮માં આવેલી કમલ હાસન સ્ટારર ‘પુષ્પક.’ સૌથી નોંધપાત્ર

20024873
પાંચ ઑસ્કર જીતી લાવેલી 2011ની સાઇલન્ટ ફિલ્મ ‘ધ આર્ટિસ્ટ’

ઉદાહરણ હોય તો ૨૦૧૧માં આવેલી ફ્રેન્ચ ફિલ્મ ‘ધ આર્ટિસ્ટ.’ ઈ.સ. ૧૯૨૭થી ૧૯૩૨ના ગાળામાં આકાર લેતી આ ફિલ્મમાં સાઇલન્ટ સિનેમામાંથી ટૉકી સિનેમાનું ટ્રાન્ઝિશન અને સમય સાથે બદલાવની અદભુત વાત કહેલી. એ બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટ ફિલ્મ કુલ દસ ઑસ્કર માટે નોમિનેટ થયેલી અને પાંચ અવૉર્ડ્સ જીતી લાવી હતી. શૉટ ટેકિંગ, એડિટિંગ, મ્યુઝિક, ઍક્ટિંગ જેવા દરેક પાસા માટે અચૂક જોવા જેવી એ ફિલ્મમાં હીરો ઝાં દુઝાર્દેંની સાથે એક્ટિંગમાં ટક્કર લીધેલી ઉગી નામના એક ક્યુટ ડૉગીએ. આજે હૉલીવુડ વૉક ઑફ ફેમમાં એ ડૉગીનો એક સ્ટાર પણ છે. બાય ધ વે, આપણે ભારતીય સિનેમાની પહેલી બોલતી ફિલ્મ ‘આલમઆરા’ની પ્રિન્ટ કાયમ માટે ખોઈ નાખી છે એ જસ્ટ રડવા સારુ.

 

સાઇલન્ટ ફિલ્મો એટલે માત્ર કોમેડી ફિલ્મો એવી એક તદ્દન ખોટી છાપ છે. વર્લ્ડ સિનેમાના તખ્તા પર બનેલી મોસ્ટ ફેમસ ફિલ્મોનું માત્ર લિસ્ટ તપાસશો એટલે આ ભ્રમનો ભાંગીને પાઉડર થઈ જશે. ‘સનરાઇઝઃ ધ સોંગ ઑફ ટુ હ્યુમન્સ’ (૧૯૨૭) એકદમ મસ્ત લવસ્ટોરી હતી, જર્મન ફિલ્મો ‘નોસ્ફેરાતુ’ (૧૯૨૨) અને ‘કેબિનેટ ઑફ ડૉ. કેલિગરી’ ખોફનાક હોરર હતી, ‘મૅટ્રોપોલિસ’ સાયન્સ ફિક્શન, ‘ઇટ’ (૧૯૨૭) રોમકોમ હતી. લિસ્ટ લાંબું છે, જગ્યા ઓછી છે. જો આ સાઇલન્ટ ફિલ્મોનો ટેસ્ટ કરવાની ઇચ્છા થાય તો તે તમામ ‘યુટ્યૂબ’ પર છે જ.

પોતાના સ્ટન્ટ ગીતોની જેમ સ્ટેપ બાય સ્ટેપ કોરિયોગ્રાફ કરીને જાતે જ નિભાવતા બસ્ટર કીટન કે હેરોલ્ડ લોઇડ જેવા સાઇલન્ટ મુવી સ્ટાર્સની વાત આવે એટલે હોંગકોંગની ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીને એકલે હાથે વર્લ્ડ મૅપ પર મૂકી દેનારા બે સ્ટાર બ્રુસ લી અને જૅકી ચૅનની વાત માંડ્યા વિના પણ ચાલે જ નહીં. લી અને ચૅન બંને સ્ટન્ટની બાબતમાં આમિર ખાન કરતાં હજાર ગણા વધારે પર્ફેક્શનિસ્ટ. ઈ.સ. ૧૯૭૩માં માત્ર ૩૨ જ વર્ષની ઉંમરે અવસાન પામેલા બ્રુસ લીની સૌથી પ્રસિદ્ધ ફિલ્મ ‘એન્ટર ધ ડ્રેગન’ એના મૃત્યુ પછી રિલીઝ થયેલી. બ્રુસ લીએ માર્શલ આર્ટ વિશે પોતાની ફિલોસોફી સમજાવવા ‘ગેમ ઑફ ડેથ’ નામની એક ફિલ્મ બનાવવી શરૂ કરેલી. પરંતુ તે કાયમ માટે અધૂરી જ રહી. એ ફિલ્મનો પ્રોડ્યુસર, ડિરેક્ટર, એક્ટર, સ્ટન્ટ કોરિયોગ્રાફર, રાઇટર બધું જ એ પોતે હતો. એ ફિલ્મનું મૅકિંગ સમજાવતી ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ ‘બ્રુસ લીઃ અ વૉરિયર્સ જર્ની’ જોતાં સમજાય છે કે એણે એકદમ ડિટેઇલ્ડ નૉટ્સ બનાવીને ગ્રાફિક સાથે પોતાની ફિલ્મ ડિઝાઇન કરી હતી. લીએ એક જ વર્ષમાં હોંગ કોંગ ફિલ્મઉદ્યોગની કાયાપલટ કરી નાખેલી.

jackie-chan-my-stunts-1999એવું જ કામકાજ જૅકી ચૅનનું છે. બબ્બે પેઢીઓ ચૅનની ફિલ્મો જોઇને મોટી થઈ છે. પચાસ વર્ષમાં દોઢસો ફિલ્મો કરી ચૂકેલો જૅકી ચૅન પોતાનાં સ્ટન્ટ જાતે જ કરે છે એટલું જ નહીં, ફિલ્મમાં પણ એની સાથે પોતાની ટીમ હોય છે. સૌથી વધુ સ્ટન્ટ કરવા બદલ એનું નામ ‘ગિનેસ બુક ઑફ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સ’માં પણ નોંધાયેલું છે. હાજર સો હથિયારની ટેક્નિકથી વિઝ્યુઅલ કોમેડીવાળી ફાઇટ કરતા ચૅનની ફાઇટિંગ સ્ટાઇલ અને આગળ કહ્યું તે બસ્ટર કીટનમાં ભારે સામ્યતા જોઈ શકાય છે. જૅકી ચૅન પોતાનાં સ્ટન્ટ કેવી રીતે ડિઝાઇન કરે છે એ જાણવું હોય, તો ‘માય સ્ટન્ટ્સ’ નામની સુપર ઇન્ટરેસ્ટિંગ ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ વહેલી તકે જોઈ નાખો. બાય ધ વે, આઠ વર્ષ પહેલાં આવેલી અને લેબેનોન વૉર પર બનેલી ઇઝરાયેલી ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ ‘વૉલ્ટ્ઝ વિથ બશીરે’ દુનિયાને શીખવ્યું કે ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પણ એનિમેટેડ હોઈ શકે. લેબેનોનને આ ફિલ્મથી એવાં મરચાં લાગ્યાં કે એણે ફિલ્મ પર સમૂળગો પ્રતિબંધ મૂકી દીધો. એનિમેટેડ હોવા છતાં એ ફિલ્મનાં દૃશ્યો જોઇને આપણે ધ્રુજી ઊઠીએ.

***

આપણી ફિલ્મોનો એક મૅજર પ્રોબ્લેમ એ છે કે તે વાર્તા કે પાત્રોની આસપાસ નહીં, બલકે સ્ટારની ફરતે ગરબે રમ્યા કરે

battle_of_sevastopol_2015
રશિયન-યુક્રેનિયન‘બૅટલ ફોર સેવાસ્તોપોલ’

છે. એટલે જ ખરા સોના જેવી પરદેશી ફિલ્મો જોવાનું હવે સરળ બન્યું હોવા છતાં માંડ મુઠ્ઠીભર લોકો તેનો સ્વાદ માણે છે. બહુ પાછળ ન જઇએ અને છેલ્લાં થોડાં વર્ષમાં જ આવીને પોતાનાં પરચમ લહેરાવનારી ફિલ્મોની ક્વિક વાત કરીએ. આપણે હૉલીવુડની ‘અમેરિકન સ્નાઇપર’ના દીવાના છીએ, પરંતુ રશિયન-યુક્રેનિયન ફિલ્મ ‘બૅટલ ફોર સેવાસ્તોપોલ’ જોઇએ તો બીજા વિશ્વયુદ્ધની અને મોસ્ટ ડેન્જરસ રશિયન મહિલા સ્નાઇપરની ખોફનાક વાત જાણવા મળે. પ્રતિબંધોની વચ્ચે પિસાતી પાંચ ટીનએજ છોકરીઓની બળવાખોર વાત માંડતી ટર્કીશ ફિલ્મ ‘મસ્ટેન્ગ’ તો ગમે ત્યાંથી જોઈ નાખવા જેવી છે (‘મસ્ટેન્ગ’ એટલે ઊછળકૂદકરતો અલમસ્ત ઘોડો). સ્ત્રી સ્વાતંત્ર્યની વાત હળવાશથી છતાં જનોઈવઢ જેવી અસરકારક રીતે કહી શકાય તે આ ફિલ્મે દુનિયાને બતાવ્યું છે. આ ‘મસ્ટેન્ગ’ ફિલ્મ બનાવીને તેની મહિલા ડિરેક્ટર ડેનિઝ એર્ગુવેને તુર્કીના લોકોને સજ્જડ મેસેજ આપ્યો છે કે અત્યારની યુવતીઓ વિશેના તમારા ખ્યાલો બદલી નાખો એમાં જ ભલાઈ છે.

 

છેલ્લા એક દાયકાથી હિન્દી ફિલ્મમૅકર્સ દક્ષિણ કોરિયન ફિલ્મોમાંથી ઉઠાંતરી કરવાના રવાડે ચડ્યા છે. આમ તો મ્યુઝિક અને કલર્સની મદદથી સુપર સંવેદનશીલ સ્ટોરી કઈ રીતે કહી શકાય તે માટે કોરિયન ફિલ્મકાર વૉંગ કાર વાઈના નામના સિક્કા પડે છે. તેમ છતાં થોડાં વર્ષથી સહેજ પણ દયા-માયા વગરની અતિશય ક્રૂર હિંસા અને પ્યોર રોમેન્ટિક એવી મોટા ભાગની હિટ દક્ષિણ કોરિયન ફિલ્મોની રિમેક આપણે ત્યાં બની ચૂકી છે. હજી એ સિલસિલો ચાલુ જ છે.

માત્ર કોરિયન જ શું કામ, બે ઇન્ડોનેશિયન એક્શન ફિલ્મો વર્લ્ડ સિનેમાને નવો રાહ ચીંધી રહી છે. ‘ધ રેઇડઃ રિડેમ્પ્શન’ અને ‘રેઇડ-૨’ની ભારતીય રિમેક બનાવવા માટે આપણે ત્યાં ઝૂંટાઝૂંટ ચાલી રહી છે. સુપર્બ રીતે કોરિયોગ્રાફ થયેલી આ ફિલ્મની ફાઇટ સિક્વન્સ જોઇને આંખો પહોળી થાય, તો તેની ક્રૂરતા જોઇને આંખો મિંચાઈ જાય. વૉર હોય કે તેની હિંસા, ઑડિયન્સ તરીકે આપણે હજી ક્યાંય વધુ મૅચ્યોર થવાનું બાકી છે.

આ વૉર શબ્દ આવ્યો એટલે પાકિસ્તાન યાદ આવી ગયું. આટલાં વર્ષમાં આપણે પાકિસ્તાનને ધિક્કાર સિવાયનાં એકેય ચશ્માંમાંથી જોયું જ નથી. એટલે જ છેલ્લા એક દાયકામાં ઇસ્લામોફોબિયા, ટેરરિઝમ, કરપ્શન, સ્ત્રીઓની સ્થિતિ વગેરે વિષયો પર ત્યાં બનેલી એકદમ મૅચ્યોર ફિલ્મો વિશે પણ આપણે ત્યાં મુઠ્ઠીભર લોકો જ જાણે છે. જેમ કે, ‘ખુદા કે લિયે’માં 9/11 પછી વિશ્વમાં પ્રસરેલા ઇસ્લામોફોબિયાની વાત હતી, તો અને ‘બોલ’માં આપણેય હજી જેના વિશે વાત કરતા ડરીએ છીએ તેવા ટ્રાન્સજેન્ડરના વિષયને સ્પર્શવામાં આવ્યો હતો. અરે, ગયા વર્ષે આવેલી ‘મૂર’ (એટલે કે માતા) ફિલ્મ જોઇએ તો લાગે કે ગાંધીજીને આપણા કરતાં પાકિસ્તાનીઓએ વધુ આત્મસાત્ કર્યા છે. સ્ટ્રિંગ્સ ગ્રૂપના દિલકશ મ્યુઝિકથી ભરચક એ ફિલ્મનાં બલૂચિસ્તાનનાં લોકેશન પણ આંખ ઠારે એવાં છે. એ જ રીતે ત્રણ વર્ષ પહેલાંની ‘વાર’ ફિલ્મ જોઇને આપણા રામ ગોપાલ વર્માએ ટ્વીટ કરેલી કે, ‘મને થાય છે કે ફિલ્મો બનાવવાનું છોડીને આ વાર ફિલ્મના ડિરેક્ટરનો આસિસ્ટન્ટ બની જાઉં.’

વર્લ્ડ સિનેમાને ‘સમુરાઈ’ ફિલ્મોની ભેટ આપનારા જૅપનીઝ સિનેમાની વાત ન કરીએ તો આખી ચર્ચા જ નિરર્થક ઠરે. 9914_frontદિગ્ગજ જૅપનીઝ ફિલ્મ સર્જક અકિરા કુરોસાવાએ ‘ધ સેવન સમુરાઈ’ ફિલ્મ બનાવી તે આપણી ‘શોલે’ અને હૉલીવુડની ‘ધ મેગ્નિફિસન્ટ સેવન’નો પ્રેરણાસ્રોત બની, તે જગજાહેર વાત છે. પરંતુ અન્ય એક સર્જક યસુજિરો ઓઝુની ‘ટૉક્યો સ્ટોરી’માં આપણા ‘અવતાર’, ‘બાગબાન’ વગેરેનાં બીજ પડ્યાં છે. જોકે અત્યંત સંવેદનશીલ એવી ‘ટૉક્યો સ્ટોરી’ વધુ મૅચ્યોર છે અને વૃદ્ધ માતાપિતાની કફોડી સ્થિતિ માટે ક્યાંય સંતાનોને જવાબદાર ઠેરવતી નથી. જપાનની ચીલો ચાતરતી હોરર ફિલ્મોની તો હૉલીવુડ પણ રિમેક બનાવે છે. ફોર એક્ઝામ્પલ, ‘રિંગ’ સિરીઝની બે ફિલ્મો સ્ટોરી, લાઇટિંગ, મૅકઅપ, મ્યુઝિક વગેરે તમામ મુદ્દે ધોળે દિવસે પણ આપણને ડરાવવા માટે પૂરતી છે.

***

કોઈ ને કોઈ મુદ્દે ચીલો ચાતરતી ફિલ્મોની વાતો તો હરિકથાની જેમ અનંત છે. એકવાર તેના કામણના કળણમાં કેદ થઇએ પછી છટકવું નામુમકિન છે. ભાષા અને સ્ટારના મોહમાંથી છૂટીએ અને ઇન્ટરનેટનો કસ કાઢીને વર્લ્ડ સિનેમાની નમૂનેદાર ફિલ્મો જોવાની ટેવ પાડીએ તો ફિલ્મોના પ્રવાહોની રોમાંચક થ્રિલ રાઇડ માણી શકીએ અને આપણી થાળીમાં પિરસાતી હિન્દી ફિલ્મો પણ વિશ્વકક્ષાએ ક્યાં ઊભી છે તેય પામી શકીએ.

(Published in ‘Abhiyaan’ magazine)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.