A Death In The Gunj

  • a-death-in-the-gunj-2‘ડૉન્ટ જજ અ બુક બાય ઇટ્સ કવર’ એવું અંગ્રેજીમાં કહે છે. ગુજરાતીમાં કોઇએ કહ્યું નથી એટલે હું કહું છું કે, ‘ડૉન્ટ જજ અ ફેમિલી બાય ઇટ્સ લાફ્ટર’. એક પરિવાર એક છત નીચે એકઠો થઇને સુરજ બડજાત્યાની ફિલ્મની જેમ હસતો હોય તો તેમાં ઑલ ઇઝ વેલ છે એવું માનીને ચાલતા થાઓ તો ઊંધે માથે પટકાઓ એવી શક્યતા છે. જો સપાટી પરના હાસ્યને સહેજ ખોતરો તો અંદર ચાલતાં અન્ડરકરન્ટ્સ મળી આવે. કેટલીયે અધૂરી ઇચ્છાઓ, અપેક્ષાભંગ, ગુસ્સો, ફ્ર્સ્ટ્રેશન, ઇર્ષ્યા, એકલતા, પીડા, દુઃખ અને ડર.
  • હવે કટ ટુ, મૅકક્લુસ્કીગંજ. એક વખતના બિહારમાં અને અત્યારના ઝારખંડમાં આવેલા આ નાનકડા ડુંગરાળ ગામમાં ત્રીસના દાયકામાં ચારસો જેટલા ઍન્ગ્લો ઇન્ડિયન પરિવારો વસતા હતા. બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી તેમાંથી મોટાભાગના જતા રહ્યા અને આજે ત્યાંની લીલોતરી વચ્ચે એકલતા અને સન્નાટાની બહુમતી છે. ઈ.સ. 1979ના ડિસેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં આ ગામમાં એક પરિવાર, મિત્રો ન્યુ યરની રજાઓ ગાળવા એકઠા થયેલા. તે અઠવાડિયામાં એમની સાથે જે કંઈ થયું તેની કાલ્પનિક સ્ટોરી એટલે કોંકણા સેન શર્માની બ્યુટિફુલી હૉન્ટિંગ ફિલ્મ ‘અ ડૅથ ઇન ધ ગંજ’. કોંકણા જેવી સુપ્રીમલી ટેલેન્ટેડ ઍક્ટર ડિરેક્ટરની કૅપ પહેરે ત્યારે આનાથી વધુ સારી ફિલ્મ હોઈ જ ન શકે.
  • કોંકણાના પપ્પા મુકુલ શર્મા એને નાનપણમાં એક વાર્તા સંભળાવતા. એ જ વાર્તાને પોતાની રીતે ડૅવલપ કરીને કોંકણાએ ‘અ ડૅથ ઇન ધ ગંજ’ તરીકે આપણી સામે પેશ કરી છે. આ ફિલ્મ ઑલરેડી ‘ટોરોન્ટો’, ‘બુસાન-સાઉથ કોરિયા’, ‘MAMI’ જેવા ફિલ્મ ફેસ્ટિવલોમાં પોતાનું કૌવત બતાવી ચૂકી છે અને હવે આપણે બસ એક ટિકિટ ખર્ચીને જોવા જઇએ એટલી વાર છે.
  • ફિલ્મનું ટાઇટલ જોઇને એટલું તો નક્કી છે કે ‘ગંજ’ એટલે કે અહીં મૅકક્લુસ્કીગંજમાં એક ડૅથ થાય છે તેની વાત છે. પણ એ ડૅથ કોનું છે, કયા સંજોગોમાં થાય છે અને તેના માટે કોણ જવાબદાર છે? ઇન ફૅક્ટ, ટ્રેલરમાં અને ફિલ્મના પહેલા જ સીનમાં કારની ડિકિમાં એક મૃતદેહને પ્રોપર્લી ગોઠવવાની વેતરણમાં પડેલા બે માણસ (ગુલશન દેવૈયા અને ‘નીરજા’, ‘રાબતા’ ફૅમ જિમ સાર્ભ) દેખાય છે.
  • આ ફિલ્મમાં જથ્થાબંધ પાત્રો/કલાકારો છે. ઓમ પુરી, તનુજા, રણવીર શોરી, ગુલશન દેવૈયા, કલ્કિ કેકલાં, તિલોત્તમા શોમ, જિમ સાર્ભ અને અબોવ ઑલ વિક્રાંત મૅસી. એક ક્યુટ ટેણી પણ ખરી. આ બધાં પાત્રોનાં નામ એમની વચ્ચેનાં રિલેશન વગેરેની ગડ બેસાડતાં થોડી વાર લાગે, પણ પહેલા જ સીનથી ફિલ્મ આપણને વૅક્યુમ ક્લીનરની જેમ અંદર ખેંચી લે.
  • આગળ કહ્યું તેમ 1979ના ડિસેમ્બરના છેલ્લા અઠવાડિયામાં એક પરિવાર-મિત્રો મૅકક્લુસ્કીગંજમાં ન્યુ યર મનાવવા આવે છે. મિસ્ટર એન્ડ મિસિસ બક્ષી (ઓમ પુરી અને તનુજા) મૅકક્લુસ્કીગંજમાં જ રહે છે. એમને ત્યાં મહેમાનોનું ધાડું આવે એટલે ઘર માણસો, અવાજો અને ઍક્ટિવિટીથી ભરાઈ જાય. ખાણી, પીણી, ડાન્સ, તોફાન-મસ્તી, પ્રેતાત્માને બોલાવવાની અને શરીરને શાંત કરવાની પ્રક્રિયાઓ, ખેલકૂદ, પિકનિક બધું જ થાય. આ મહેમાનો પોતાની સાથે સામાન ઉપરાંત ઉપરથી ન દેખાતો ઇમોશનલ બૅગેજ પણ લાવ્યા છે. ક્યાંક જૂનું પ્રેમપ્રકરણ છે જે લગ્ન પછી પણ ચાલુ છે, કો’ક ઇર્ષ્યાથી સળગી રહ્યું છે, કો’કને બીજાને હેરાન કરવામાં સૅડિસ્ટ આનંદ આવે છે, કો’ક વધતી ઉંમરને પકડી રાખવાનાં હવાતિયાં મારે છે, વધતી ઉંમર છતાં કો’કનું મૅલ શોવિનિઝમ ગયું નથી, કો’ક સતત પોતાની જવાબદારીઓ પૂરી કરી હોવાના પ્રયત્નોમાં છે, વડીલો જૂની કટાયેલી બંદૂકોની જેમ નામનાં વડીલ રહી ગયાં છે.
  • આ બધાની વચ્ચે-બધા સામે છતાં અદૃશ્ય એવું એક પાત્ર છે શ્યામલ ઉર્ફ ‘શુટુ’ (વિક્રાંત મૅસી). ૨૩ વર્ષનો59380-remzgmhbeb-1496088236 હૅન્ડસમ યુવાન. સ્માર્ટ, ઍજ્યુકેટેડ, ઇન્ટેલિજન્ટ, પણ ભીની રેતી જેવો સંવેદનશીલ અને સસલાની જેમ ક્યાંક લપાઈ જાય એવો ઇન્ટ્રોવર્ટ. એની અંદર ઇમોશન્સનો આખો જ્વાળામુખી ધખધખી રહ્યો છે. થોડા સમય પહેલાં જ એના પિતાનું અવસાન થયું છે, જેની પીડામાંથી એ બહાર આવ્યો નથી. એનાથીયે ખરાબ, આખા ઘરનું એ ડાર્ટ બૉર્ડ, પંચિંગ બૅગ છે. બધા એને બુલી કરે, કોઈ ફિઝિકલી, તો કોઈ ઇમોશનલી. ઘરનો નોકર પણ એ, ટાઇમપાસનું સાધન પણ એ, જૅલસી કાઢવાનું સાધન પણ એ અને વર્બલ ડાયેરિયા કરવાનું કમોડ પણ એ. એના પર હાથ ઉપાડી લેવામાં, પોતાના દોષનો ટોપલો એના પર ઢોળી દેતાં પણ કોઇને સંકોચ ન થાય. એ ભયંકર ફ્રસ્ટ્રેટ થાય, ગુસ્સે થાય. પણ એ ગુસ્સો એની આંખના ખૂણે આવીને અટકી જાય, ક્યારેય બહાર ન આવે. એટલે જ ઘરના કૅક્ટસ જેવા લોકો કરતાં એને આઠેક વર્ષની ભત્રીજી સાથે વધારે ભળે.
  • શુટુએ પોતાની એક ડાયરી પણ રાખી છે, જેમાં એણે ‘E’ અક્ષરથી શરૂ થતા પોતાના ફેવરિટ શબ્દોની યાદી બનાવી છે. જેમ કે, Eulogy, Esoteric. આ શબ્દો પણ એની પર્સનાલિટીનું પ્રતિબિંબ પાડે છે. Eulogy પરથી ખબર પડે છે કે એ હજી પોતાના પિતાની વિદાયના દુઃખમાંથી નીકળ્યો નથી. એ પોતાને Esoteric માને છે, યાને કે એને ઓળખી-સમજી શકે એવા મુઠ્ઠીભર લોકો જ છે. આમેય એ મૅનિએક મોટાઓની દુનિયામાં શુટુ ફિટ થતો નથી, એટલે જ એમનાથી સતત ભાગતો ફરે છે. શુટુને બાકીના લોકોની દુનિયા સાથે જોડતો એકમાત્ર સેતુ એટલે એની આઠ વર્ષની ભત્રીજી તાની. મોટેરાંની બેદરકારીની એના પર થતી અસર પણ નોટિસ થયા વિના રહેતી નથી.
  • એક મસ્ત ફિલ્મ થિયેટરમાંથી બહાર નીકળ્યા પછી પણ આપણો પીછો છોડતી નથી. ફિલ્મની વાર્તાના અન્ડરટૉન, મૅટાફર, ડાયલોગ્સ વગેરે બધું જ ફિલ્મ જોયાના દિવસો સુધી આપણા મનમાં ગ્રામોફોન રૅકર્ડની જેમ ચાલ્યા કરે. જેમ કે, ફિલ્મનાં પાત્રો જેવા બુલી-મૅન્ટલ-ફિઝિકલ અબ્યુઝર આપણી આસપાસ પણ હોય જ છે. માત્ર એ પોઇન્ટ ઑફ વ્યુથી જોવાની જ વાર હોય છે. ઇન ફેક્ટ, લાઇફના કોઈ ને કોઈ તબક્કે આપણે પણ શુટુ જેવા જ બુલિઇંગના ભોગ બન્યા હોઇએ અને શુટુ જેવા જ વિચારો આવ્યા હોય. આ બે પક્ષમાંથી એકેય સાથે આપણી જાતને આઇડેન્ટિફાય કરીએ એટલે એક સૅકન્ડ માટે થથરી જઇએ.
  • આ આખી ફિલ્મમાં ડૅથ-વિષાદ-પીડા સતત હવામાં તરતી મહેસૂસ થયા કરે. ઇવન શુટુના બિહેવિયરમાંથી પણ એ દેખાઈ આવે. જેમ કે, એ પોતાના સ્વર્ગસ્થ પિતાનું સ્વેટર પહેરીને ફરે, મરી ગયેલું ફૂદું પોતાની ડાયરીમાં રાખે કે પછી સૌની હેરાનગતિ જેવા બિલોરીકાચમાંથી તડકો પાડીને પોતાના જેવા જ એક ફૂદાને બાળી નાખે. આંગણમાં એક ‘ફેમિલી ટ્રી’ છે, જેના પર પરિવારના બધા સભ્યોએ પોતપોતાનાં નામ કોતરી રાખ્યાં છે. માત્ર એક જ સભ્યનું નામ નથી. જાણે એ પરિવારનો હિસ્સો જ નથી. પરંતુ જ્યારે એ ફેમિલી ટ્રી પર એનું નામ ‘લખાય’ છે ત્યારે…
  • 107 મિનિટની આ ફિલ્મમાં ડઝનેક પાત્રો છે, છતાં ક્યાંય ગિર્દી ન લાગે. કુટુંબના સભ્યો ઉપરાંત ઘરના નોકરોની પાસિંગ કમેન્ટ્સ જોઇને બે અલગ અલગ સોશ્યલ સ્ટ્રક્ચર વચ્ચેનો તફાવત પણ દેખાઈ આવે. ફિલ્મ કોઈ જ ઉતાવળ વિના હૉન્ટિંગ બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક સાથે હિલ સ્ટેશનના સુસ્ત દિવસની જેમ ધીમે ધીમે આગળ વધતી રહે અને આપણે તેમાં કળણની જેમ ખૂંપતા જઇએ. આ ફિલ્મની સિનેમેટોગ્રાફી પણ એવી ઇફેક્ટિવ છે કે વીતેલા વર્ષોના અવશેષ જેવું એ ઘર, બિહામણું જંગલ, કબ્રસ્તાન, અંધારી રાત, પડછાયા, ગાડીની હૅડલાઇટ બધું જ આપણી સામે ભૂતાવળની જેમ નાચતું રહે.
  • આ ફિલ્મ ક્લિયર્લી ‘ફેસ્ટિવલ સર્કિટ’ની ફિલ્મ છે. એટલે જ એમાં પાત્રો બિહારી-બંગાળી હોવા છતાં ધરાર ઇંગ્લિશ જ બોલે છે. ફિલ્મ સબટાઇટલ્સ સાથે ચાલે છે. કોઈ ગીતો નથી. ક્યાંક આપણે ફ્રસ્ટ્રેટ થઈ જઇએ કે પેલું પાત્ર આમ કેમ બિહેવ કરે છે? શા માટે એ કશું કરતો/કરતી નથી? કેમ ધૂંધવાઇને બેસી રહે છે? શા માટે અન્ય પાત્રો અને શુટુ વચ્ચે બ્લૅક એન્ડ વ્હાઇટ જેવું ક્લિયર ડિમાર્કેશન છે? ઇવન ક્યાંક અન્ય આઇકનિક ફિલ્મોની છાપ પણ દેખાઈ આવે. ફિલ્મની સ્પીડ પણ સ્લો લાગી શકે. પરંતુ એક વાત ચોક્કસ છે કે આવી ફિલ્મો જોવાની ટેવ ન હોય તોય આ ફિલ્મ જરાય બોરિંગ નથી બનતી. જો ઑફ બીટ અને વિચારતા કરી મૂકે તેવી સંવેદનશીલ ફિલ્મો જોવામાં રસ હોય તો આ ફિલ્મ જરાય ચૂકવા જેવી નથી.
  • વિઝ્યુઅલ સ્ટોરીટેલિંગ માટે પણ આ ફિલ્મ જોવા જેવી છે. જે રીતે તેમાં સિત્તેરનો દાયકો જીવંત થયો છે એ પણ મસ્ત છે. એમ્બેસેડર કાર, પોસ્ટ ઑફિસ જઇને ટ્રંક કૉલ બુક કરાવવો, એ વખતની હેરસ્ટાઇલ, કપડાં, નવી નવાઈનું ટૅપ રેકોર્ડર, ઍન્ગ્લો ઇન્ડિયન ક્વિઝિનની વાનગીઓ, એક રૉ ગામઠી ફ્લૅવર… બધું પાણીમાં મીઠું ભળે એ રીતે બ્લૅન્ડ થઈ જાય છે. આ બધું જ જાણે રસ્કિન બોન્ડની કોઈ સસ્પેન્સ-થ્રિલર વાર્તામાંથી સજીવન થયું હોય એવું જ લાગે છે.
  • બે વાત ઉનાળાના તડકા જેવી ક્લિયર છે. એક, કોંકણા સેન શર્મા ઇઝ અ માસ્ટર સ્ટોરીટેલર. બે, વિક્રાંત મૅસી ઍક્ટિંગની રેસમાં બહુ દૂર સુધી જવાનો.
  • ‘અ ડૅથ ઇન ધ ગંજ’ જુઓ તો આખી ફિલ્મને કે ફિલ્મના ક્લાઇમૅક્સના શુટુના મનની ઊપજ તરીકે જોશો તો પણ એક રસપ્રદ ઍન્ગલ મળશે. અને હા, આ ફિલ્મમાં એક ઠેકાણે (ફિલ્મ મૅકર અને કોંકણાની મમ્મી) અપર્ણા સેનની પણ હાજરી છે. ક્યાં એ શોધી કાઢવાનું કામ તમારું.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements