માંઝીઃ ધ માઉન્ટેન મેન

માંઝી એક, પહાડ અનેક

***

પહાડ ચીરીને રસ્તો બનાવનારા માણસની આ ભગીરથ દાસ્તાન આપણા મનને વીંધી નાખે તેવા કેટલાક સવાલો પણ પૂછે છે.

***

manjhi-movie-posterસતત બાવીસ વર્ષ સુધી એકલેપંડે હથોડી અને છીણી લઇને પહાડ ચીરીને રસ્તો બનાવવા મચી પડેલા માણસને તમે શું કહેશો? ધૂની, પાગલ, દૃઢ નિશ્ચયી, એકલવીર કે પછી સાચો પ્રેમી. કંઈ પણ કહો, વાત છે જબરદસ્ત, શાનદાર. અફલાતૂન ‘રંગરસિયા’ પછી આપણા ગુજરાતી ફિલ્મમૅકર કેતન મહેતાએ સતત બીજી બાયોપિક બનાવી છે. અહીં કેતનભાઈએ પોતાની ટેવ મુજબ ક્રિયેટિવ લિબર્ટીના નામે ફેક્ટ્સ સાથે છૂટછાટો પણ લીધી છે અને વાર્તાને થોડી ફિલ્મી પણ બનાવી છે. પરંતુ ફિલ્મના માંઝી નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીને કારણે આ ફિલ્મ અવશ્ય જોવી પડે એવી ફિલ્મોની યાદીમાં તો બેશક છે જ. સાથોસાથ તે કેટલાક એવા સવાલો પણ ખડા કરે છે, જેના જવાબ આપણી સરકારોથી લઇને આપણે પોતાની જાત સુધી દરેકે શોધવાના છે.

એકલો જાને રે

નામ એનું દશરથ માંઝી (નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી). બિહારના ગયા જિલ્લાના ગેહલૌર ગામમાં આઝાદી પહેલા જન્મેલું ફરજંદ. પરંતુ જન્મ એનો એવા વર્ણમાં, જેને અડવામાં પણ કહેવાતા સવર્ણોને હાથે કાંટા ઊગે. ફાગુનિયા (રાધિકા આપ્ટે) સાથે લગ્ન થયાં એ એનું સૌથી મોટું સૌભાગ્ય. પરંતુ માણસ સાથે રમત રમવામાં ઉપરવાળાને બહુ મજા આવે. આ ગામની આડે એણે એવો પહાડ બનાવી દીધો છે કે સીધી લીટીમાં માંડ પાંચ-સાત કિલોમીટર છેડે આવેલા વઝીરગંજ ગામે જવું હોય, તોય સિત્તેર કિલોમીટરનો આંટો મારવો પડે. એમાં એક દિવસ પહાડ ક્રોસ કરતાં ફાગુનિયાનો પગ લપસ્યો અને… દેવદાસની જેમ હતાશ થઇને દારૂના રવાડે ચડી જવાને બદલે માંઝીએ પહાડની બાયપાસ સર્જરી શરૂ કરી. છેક બાવીસ વર્ષ આ દંગલ ચાલ્યું.

વન મેન આર્મી

જરા લમણે આંગળી ફેરવીને વિચારીને કહો કે હિન્દી ફિલ્મોમાં તમે છેલ્લે ગામડું ક્યારે જોયેલું? જાણે આખો દેશ સંપૂર્ણપણે અર્બન થઈ ગયો હોય એમ આપણી ફિલ્મોમાંથી ગામડાં ગાયબ થઈ ગયાં છે. ‘માંઝી’ એમાં સુખદ અપવાદ છે. સાઠથી એંસીના દાયકાનું માત્ર ગામડું જ નહીં, બલકે એની સાથે રહેલાં અડધો ડઝન પ્રશ્નો પણ મહેતાસાહેબે રમતા મૂકી દીધા છે. જેવું એક થોડી ઑફબીટ ફિલ્મની સાથે થાય છે, તે જ રીતે અહીં પણ એકબીજાથી તદ્દન અપોઝિટ પ્રતિભાવો આવ્યા છે. એક વર્ગ ‘માંઝી’ પર અને ખાસ તો પરકાયાપ્રવેશમાં ગજબનાક માસ્ટરી ધરાવતા નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકી પર ઓવારી ગયો છે. બીજા લોકોએ પોતાનું માઇક્રોસ્કોપ આ ફિલ્મના ફૉલ્ટ્સ શોધવા પર ફોકસ કર્યું છે. એમણે કચકચ કરી છે કે ફિલ્મ ધીમી છે, ડિરેક્ટર કેતન મહેતાએ હકીકતો સાથે છેડખાની કરી છે, શરૂઆતના ભાગમાં બિનજરૂરી કોમેડી ઉમેરીને ગંભીર વાતને ફિલ્મી બનાવી દીધી છે, ફિલ્મનું પ્રોડક્શન નબળું છે, નવાઝુદ્દીનની દાઢીથી લઇને સ્પેશ્યલ ઇફેક્ટ્સ અને જમીનદાર જેવાં પાત્રો સાવ નકલી તથા કેરિકેચરિશ લાગે છે, અને અબોવ ઑલ દશરથ માંઝીના ભગીરથકાર્યને પૂરતો ન્યાય નથી કર્યો. હૉલીવુડની ફિલ્મો જોઇને બેઠેલા લોકોએ તો માત્ર થોડી સામ્યતા ધરાવતા બે સીનને કારણે જ માંઝીને ‘127 અવર્સ’ તથા ‘ફોરેસ્ટ ગમ્પ’ સાથે સરખાવી દીધી છે. જો એવું જ હોય, તો અહીં ફિલ્મના એક દૃશ્યમાં માંઝીને ટ્રેનમાંથી પ્લેટફોર્મ પર ફેંકી દેવામાં આવે છે, એ દૃશ્યને ગાંધીજીના પ્રિટોરિયા સ્ટેશને થયેલા અનુભવ સાથે પણ સરખાવવું જોઇએ. પરંતુ દશરથ માંઝીએ જેમ પોતાનું ધ્યાન ક્યારેય પહાડ પરથી હટાવ્યું નહીં, એમ આપણે પણ ન હટાવીએ તો કેટલીયે વસ્તુઓ તીરની જેમ કાળજે ખૂંપી જાય છે.

એક્ચ્યુઅલી, અહીં ફિલ્મમાં માંઝી જે તોડે છે તે પહાડ એક જાયન્ટ મૅટાફર છે. સામાજિક બહિષ્કારનો એક એવો પહાડ જે એક માણસને ઊંચો અને બીજાને નીચો બનાવે છે. એવો પહાડ જે માણસને માણસ નહીં, બલકે સાવ તુચ્છ જંતુ બનાવીને મૂકી દે. એવો પહાડ જેની પાછળ ઢંકાયેલા લોકો આજે પણ સત્તાસ્થાને બેઠેલાઓને દેખાતા નથી. જેની નીચે કચડાઇ મરતા લોકોની કોઇને દરકાર નથી. આપણા દેશની સડી ગયેલી સિસ્ટમનો એવો પહાડ જેની એક તરફ બનતા કાયદા-જોગવાઇઓ પેલે પાર વસતા જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચે જ નહીં. આપણે કહીએ કે દેશ આઝાદ થયો, પણ એ જ દેશનો ગરીબ જો પગમાં જૂતાં પહેરવાની વાત કરે, તો એના પગમાં ઘોડાની નાળ જડી દેતાં પણ જમીનદારો અચકાય નહીં. પહાડની ટોચે બેઠેલો એક વર્ગ નીચે તળેટીમાં રહેલા લોકોને કાયમ દબાવીને જ રાખે, એમની સ્ત્રીઓને બાપીકી જાગીર સમજે, વિકાસનાં ફળ એમના સુધી પહોંચવા જ ન દે, શાળા, દવાખાનાં, પાણી, વીજળી જેવી પાયાની સગવડોને પણ લક્ઝરી બનાવી દે. અને સૌથી ખરાબ, દાયકાઓના આ અપમાનને કારણે જ્યારે સમાજનો એ કચડાયેલો વર્ગ એવું માની બેસે કે કદાચ એ સગવડો-સમાનતા આપણા માટે છે જ નહીં. ‘માંઝી’ ફિલ્મમાં સરકાર અસ્પૃશ્યતા નિવારણનો કાયદો પસાર કરી દે તે પછી નવાઝુદ્દીન જ્યારે ગામના ઉચ્ચવર્ગની વ્યક્તિને સ્પર્શી લે તો પણ એને ઢોર માર મારવામાં આવે છે. એટલું જ નહીં, એ પછી ઘરે આવીને પોતાના સાથીદારો સાથે એ આ વાતને એ રીતે હસી કાઢે છે જાણે આ અન્યાય તો હવે કોઠે પડી ગયો છે. અહીં આ વાત ભલે ચાલીસેક વર્ષ પહેલાંની હોય, પરંતુ આજે હવે એવો કોઈ અન્યાય અસ્તિત્વ ધરાવતો નથી એવો દાવો કોઈ કરી શકે તેવી સ્થિતિ નથી. ત્યારે એક મેઇન સ્ટ્રીમની ફિલ્મ આ મુદ્દા ખાસ્સી બોલ્ડ રીતે રજૂ કરે તે વાતે ડિરેક્ટર કેતન મહેતાને દાદ આપવી જોઇએ. આવા બધા અન્યાયોનો ભોગ બનેલો કોઈ માણસ બંદૂક પકડી લે તો કેવી સ્થિતિ સર્જાય તેની એટલે કે નક્સલિઝમની પણ અહીં વાત છે. માંઝીએ બંદૂકને બદલે હથોડો પકડ્યો, એટલે જ આજે એ દંતકથા બની ગયો છે અને બિહારમાં એનાં લોકગીતો ગવાય છે.

દશરથ માંઝીના પાત્રને ઘોળીને પી ગયેલો નવાઝુદ્દીન હીરો કરતાં એક વિક્ટિમ વધારે લાગે છે, અને તેમાં જ એની સફળતા છે. પોતાના સ્વમાન માટે જાગ્રત એવી પત્ની તરીકે રાધિકા આપ્ટે પર્ફેક્ટ છે. એને જોઇને લાગે કે આવી સ્ત્રી માટે માંઝી પહાડના બે ફાડિયાં કરી નાખે એમાં નવાઈ નથી. જમીનદારના રોલમાં તિગ્માંશુ ધુલિયા અને એમના જ પડછાયા જેવો અભિનેતા પંકજ ત્રિપાઠી, બંને પોતાનાં ‘ગેંગ્સ ઑફ વસેપુર’નાં જ પાત્રોનું રિપિટેશન કરે છે. અહીં માંઝીના પિતાનો રોલ કરનારા અદાકાર અશરફુલ હક થોડા સમય પહેલાં જ અવસાન પામ્યા છે. એમની કદાચ આ છેલ્લી ફિલ્મ હશે. જે કારણસર લોકોને ‘માંઝી’ ફિલ્મી લાગી છે, તે લવસ્ટોરીનો ભાગ જો આવો કળાત્મક રીતે ન પેશ થયો હોત, તો આ ફિલ્મ માંઝી પરની વધુ એક ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ બનીને રહી જાત.

અહીં ઇન્દિરા ગાંધીની ભૂમિકામાં (લાંબા સમયે) દીપા સાહી પણ દેખાયાં છે. પરંતુ ગરીબોના જ ખભા પર ઊભાં રહીને ગરીબી હટાવોની વાત કરતાં એ ઇન્દિરાજીને જોઇને હજી સુધી કોઈ કોંગ્રેસીને મરચાં નથી લાગ્યાં એ આપણા જેવા વિવાદપ્રિય દેશમાં આશ્ચર્યની વાત છે. એક ગરીબના તાજ મહલ જેવી આ સ્ટોરીનું મ્યુઝિક પણ સરસ ગામઠી ફ્લેવર આપે છે.

જબરદસ્ત શાનદાર ઝિંદાબાદ

ઘણીયે ત્રુટિઓ છતાં ‘માંઝી’ જેવી સત્ત્વશીલ ફિલ્મો આપણે ત્યાં બહુ ઓછી બને છે. આવી ફિલ્મો બનતી રહે એટલા માટે તે કમર્શિયલી સફળ થાય તે અત્યંત જરૂરી છે. એક માણસ જો જિદ્દ પકડી લે તો પહાડ પણ મારગ કરી આપે છે એ વાતની પ્રતીતિ કરાવતી આ દાસ્તાન થિયેટરમાં અવશ્ય જોવી જ જોઇએ.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડાત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

રંગરસિયા

યે કૌન ચિત્રકાર હૈ?

***

એક અફલાતૂન કલાકૃતિ જેવી આ ફિલ્મ આટલાં વર્ષથી સેન્સરમાં અટવાયેલી હતી તે આપણા ફિલ્મ ઉદ્યોગની કમનસીબી છે.

***

pmkxkz7j5ajw33ew-d-0-nandana-sen-randeep-hooda-rang-rasiya-movie-new-posterઓશો રજનીશ કહેતા કે કોઈ વસ્તુને કોઇનાથી છુપાવવી હોય તો તેને બરાબર તેની નજર સામે જ મૂકી દો. વ્યંગમાં કહેવાયેલી આ વાત આપણા વારસાની બાબતમાં કરુણ રીતે સાચી ઠરે છે. હોલિવૂડની ફિલ્મોના પ્રતાપે આપણે ત્યાં લોકો લિયોનાર્દો દ વિન્ચી વિશે જેટલું જાણતા હશે એના કરતાં હજારમા ભાગનું પણ ઓગણીસમી સદીના ધરખમ ભારતીય ચિત્રકાર રાજા રવિ વર્મા વિશે નહીં જાણતા હોય. કરોડો ભારતીયો કેલેન્ડરમાં છપાયેલાં દેવી-દેવતાઓ તરીકે રોજિંદા ધોરણે એમનાં ચિત્રો નિહાળે છે-પૂજે છે, પરંતુ તેના સર્જક વિશે મુઠ્ઠીભર કળારસિકો સિવાય ભાગ્યે જ કોઈને ખબર હોય છે. ૨૦૦૮થી બનીને તૈયાર પડેલી કેતન મહેતાની ફિલ્મ ‘રંગ રસિયા’ ફાઇનલી છ વર્ષ પછી સેન્સર સાથેના સંઘર્ષ પછી રિલીઝ થઈ છે. સમયના કેન્વાસ પર રંગ, કળા, વિવાદ, વિચાર, શૃંગાર, ધર્મના લસરકા સાથેની આ ફિલ્મ સિનેમાના ચાહકોએ ચૂકવા જેવી નથી.

કળા વર્સસ સંસ્કૃતિ

 

a16qsqr2botl
રાજા રવિ વર્મા

૧૮૪૮માં ત્રાવણકોર (કેરળ)માં જન્મેલા રાજા રવિ વર્મા (રણદીપ હૂડા) એક અત્યંત પ્રતિભાશાળી ચિત્રકાર હતા. એમની કળા અને ઉપલબ્ધિઓથી ખુશ થઇને ત્રાવણકોરના મહારાજા (આશિષ વિદ્યાર્થી) એમને ‘રાજા’ની પદવી આપે છે. પરંતુ મહારાજાના અવસાન પછી રાજગાદીએ બિરાજેલા એના નાના ભાઈ (પ્રશાંત નારાયણન) સાથેના ખટરાગ અને પત્ની સાથેના સંબંધ વિચ્છેદથી વ્યથિત રવિ વર્મા મુંબઈની વાટ પકડે છે. ત્યાં તે બરોડા સ્ટેટના દીવાન (સચિન ખેડેકર)ને ત્યાં રહે છે. અહીં એમની મુલાકાત થાય છે સુગંધા (નંદના સેન) સાથે. તેનું અફાટ સૌંદર્ય રવિ વર્માને ચિત્રો બનાવવા માટે પ્રેરિત કરે છે. તે દરમિયાન વર્મા બરોડાના મહારાજા સયાજીરાવ ગાયકવાડને ત્યાં રહીને ભારતીય સંસ્કૃતિની ગાથાઓ આલેખતાં ચિત્રો બનાવવાનું બીડું ઝડપે છે. ભારતના ભવ્ય વારસાને પ્રત્યક્ષ નિહાળ્યા બાદ તે સુગંધાને પ્રેરણામૂર્તિ તરીકે રાખીને ભારતીય દેવી-દેવતાઓનાં ચિત્રો દોરે છે. આ જ ચિત્રોના જાહેર એક્ઝિબિશન દરમિયાન રવિ વર્મા જુએ છે કે લોકોને એમણે તૈયાર કરેલાં દેવી-દેવતાઓમાં સાક્ષાત્ ઈશ્વરનાં દર્શન થાય છે. એટલે વર્મા એક જર્મન પ્રિન્ટર ફ્રિટ્ઝ લાઇઝર (જર્મન અભિનેતા જિમ બીવન) સાથે મળીને એક પ્રેસ શરૂ કરે છે અને પોતાનાં ચિત્રોને જથ્થાબંધ સંખ્યામાં છાપીને દેશના ખૂણેખૂણામાં પહોંચાડવાનું નક્કી કરે છે.

 

આ જ અરસામાં રવિ વર્માએ દોરેલાં કેટલાંક નગ્ન ચિત્રો વિવાદ પકડે છે. જ્યારે હિન્દુ રક્ષા સમિતિના વડા પંડિત ચિંતામણિ (દર્શન જરીવાલા) તરફથી પણ એમના પર કાયદેસર કેસ ચાલે છે કે આખરે ઈશ્વરનાં ચિત્રો બનાવવાની અને તેનું વેપારીકરણ કરવાની અનુમતિ રવિ વર્માને કોણે આપી? આ કેસની સાથે જ કળા, અભિવ્યક્તિ, ધર્મ, સંસ્કૃતિના પણ સવાલો ઉપસ્થિત થાય છે.

દરેક સ્ટ્રોકમાં સિક્સર

આપણા ગુજરાતી ફિલ્મમેકર કેતન મહેતાએ રાજા રવિ વર્માના જીવન અને ત્યારના ભારતને સજીવન કરવામાં ભારે જહેમત ઉઠાવી છે. તેને કારણે આ ફિલ્મ અલગ અલગ ઘણાં કારણોસર મસ્ટ વૉચ મુવીઝની કેટેગરીમાં આવીને બેસે છે. જેમ કે…

 

91dwdhanjjl-_sl1500_
રાજા રવિ વર્માએ સર્જેલું ‘સરસ્વતી’ દેવીનું વિખ્યાત પેઇન્ટિંગ

કારણ-૧ – રાજા રવિ વર્માનાં ચિત્રોઃ દેવી સરસ્વતી, લક્ષ્મીજી, રામાયણ-મહાભારતના પ્રસંગો, મેનકા દ્વારા વિશ્વામિત્રનો તપોભંગ, ઉર્વશી અને પુરુરવાની પ્રેમકહાણી, નળ-દમયંતી, યશોદા-બાલકૃષ્ણ, રાધા-કૃષ્ણ, દીવાન પર બેઠેલી સ્ત્રી વગેરે પ્રખ્યાત ચિત્રોનાં સર્જન પાછળથી કથાઓ અત્યંત રોમાંચક છે. નંદના સેનને મોડલ તરીકે રાખીને રિક્રિએટ થતાં આ ચિત્રો આપણી આંખ સામે સજીવન થઈ ઊઠે છે એ કળારસિકોના રૂંવાડા ઊભા કરી દેવા માટે સક્ષમ છે.

 

કારણ-૨ – આર્ટ ડિરેક્શન અને પ્રોડક્શનઃ પ્રોડક્શન ડિઝાઇનર નીતિન ચંદ્રકાન્ત દેસાઈ ફરીફરીને સાબિત કરતા આવ્યા છે કે આધુનિકતાની આપાધાપી વચ્ચે ઐતિહાસિક ભારત ખડું કરવામાં એમનો જોટો જડે તેમ નથી. અહીં પણ તેઓ જાણે આપણને ટાઇમટ્રાવેલ કરાવતા હોય એમ એમણે ઓગણીસમી સદીનું મુંબઈ, કેરળ ખડું કરી દીધું છે. આખી ‘રંગ રસિયા’ ફિલ્મમાં ત્યારનાં શહેરો, લોકોના પહેરવેશ, વાહનવ્યવહાર, રીત-રિવાજો, માન્યતાઓ, દક્ષિણ ભારતની માતૃ પ્રધાન સમાજ વ્યવસ્થા વગેરે આપણી સામે આંખ મરડીને બેઠું થઈ જાય છે. નીતિન દેસાઈનું આર્ટ ડિરેક્શન કહો કે કેતન મહેતાની કાબેલિયત કહો, આખી ફિલ્મ જાણે એક હાલતું ચાલતું પેઇન્ટિંગ હોય તેવું લાગે છે.

કારણ-૩ – સમાંતરે ચાલતી સંસ્કૃતિઓનો ઉદયઃ રાજા રવિ વર્મા જે કાળખંડમાં જીવી ગયા તે આપણી આઝાદી તથા પૂર્ણ સ્વરાજ્યની માગણીના, ઈન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસના, ફોટોગ્રાફી અને સિનેમાના, ભારતમાં સિનેમાનાં પગરણના સૂર્યોદયનો સમય હતો. આથી જ રવિ વર્માની વાર્તાની સાથોસાથ લોકમાન્ય ટિળક પૂર્ણ સ્વરાજ્યની માગણી કરતા હોય, દાદાભાઈ નવરોજી પણ સ્વતંત્રતાની વાત કરતા હોય, તાજી સ્થપાયેલી કોંગ્રેસ ભાખોડિયાંભર ચાલતી હોય, સ્ટિલ કેમેરાથી ફોટા પડતા હોય, મોડર્ન સિનેમાના શોધકો લ્યુમિએર બ્રધર્સ મુંબઈની વોટસન હોટલમાં પોતાના ‘સિનેમેટોગ્રાફ’નું ડેમોન્સ્ટ્રેશન આપતા હોય, ભારતીય સિનેમાના પિતામહ દાદાસાહેબ ફાળકે રવિ વર્માના આસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કરતા હોય (જોકે પરેશ મોકાશીની પ્રખ્યાત મરાઠી ફિલ્મ ‘હરિશ્ચંદ્રાચી ફેક્ટરી’માં રાજા રવિ વર્માનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં નહોતો એ આશ્ચર્યજનક વાત છે.)… આ બધું જ મુખ્ય વાર્તાની સમાંતરે ચાલતું રહે છે, જે ફિલ્મના આનંદને ઓર નક્કર બનાવે છે.

કારણ-૪ – શૃંગાર રસઃ સુષ્ઠુ સુષ્ઠુ જોવા ટેવાયેલા આપણા દર્શકોને આઘાત લાગે તે રીતે કેતન મહેતાએ આ ફિલ્મમાં શૃંગાર રસનું નિરુપણ કર્યું છે. આપણી ફિલ્મોમાં કદાચ પહેલી જ વાર અહીં નારી દેહની ફ્રન્ટલ ન્યૂડિટી દેખાઈ છે. આ જ કારણોસર કેતન મહેતાએ સેન્સર બોર્ડ સામે લાંબી ફાઇટ પણ કરી છે. પરંતુ આ નગ્નતા જરાય અશ્લીલ કે બિભત્સ લાગતી નથી. બલકે નખશિખ પ્રેમ અને શૃંગારિક લાગે છે. આ ફિલ્મમેકરની સફળતા છે.

કારણ-૫ – વૈચારિક દ્વંદ્વઃ ‘રંગ રસિયા’ વર્તમાન સમયમાં રાજા રવિ વર્માનાં ચિત્રોની હરાજી વખતે ચાલી રહેલા હિંસક વિરોધથી શરૂ થાય છે અને બીજી જ સેકન્ડે તે ઓગણીસમી સદીમાં એવા તબક્કે પહોંચી જાય છે, જ્યાં આ જ (ચિત્રોમાં નગ્નતાનાં) કારણોસર એમના પર કાયદેસરની કાર્યવાહી ચાલેલી. આ જક્સ્ટાપોઝિશન છાપરે ચડીને કહી આપે છે કે ભલે સમય બદલાયો હોય, પરંતુ એક પ્રજા તરીકે આપણી માનસિકતા સહેજ પણ બદલાઈ નથી. વળી, તે સમયની સંકુચિત ધાર્મિક માન્યતાઓના સંવાદો સાંભળીને આપણી અત્યારની ઓડિયન્સ હસે છે, પરંતુ કરુણતા એ છે કે એવા જ ધર્માંધ ખ્યાલો આજે પણ જીવે છે, બલકે ઓર મજબૂત થઈ રહ્યા છે. ઉપરાંત ફિલ્મ આપણને એ વિચારતા કરી મૂકે છે કે શું વિશ્વમાં ધર્મ જ સૌથી વધુ વેચાય છે? શું આપણે આપણી કલ્પનાઓને પણ ભયના પાંજરામાં પૂરી દીધી છે? શું આપણી કામસૂત્ર અને ખજૂરાહોની મહાન સંસ્કૃતિ નારીદેહનાં પ્રદર્શન માત્રથી તૂટી જાય એટલી તકલાદી છે? આ ઉપરાંત એક કળાકાર-સર્જકનું તરંગીપણું, એના નખરા, એનું ફ્રસ્ટ્રેશન, એને થતી પ્રેરણાની પળો, દુનિયાદારીથી એની અલિપ્તતા વગેરે બધું જ કેતન મહેતાએ આબેહૂબ ઝિલ્યું છે.

ચિત્રના કાળજે ડાઘ

આ ફિલ્મ એક અફલાતૂન ક્લાસિક કૃતિ બની શકી હોત, પરંતુ અમુક બાબતોએ તેની આડે જાણે બર્લિન વૉલ ખડી કરી દીધી છે. રંગ રસિયા ફિલ્મ મરાઠી સર્જક રણજિત દેસાઈની નવલકથા ‘રાજા રવિ વર્મા’ પરથી બનાવાઈ છે. પરંતુ કોઈ સંભવિત વિવાદથી હાથ ધોઈ નાખવા માગતા હોય તેમ કેતન મહેતાએ ફિલ્મની શરૂઆતમાં એવું કહીને હાથ ઊંચા કરી દીધા છે કે આ ફિલ્મ રાજા રવિ વર્માનું સત્તાવાર બાયોપિક (જીવનવૃત્તાંત) નથી. પરંતુ ફિલ્મનાં સ્થળ-કાળ, પાત્રો બધું જ સાચુકલું છે. તો પછી એકે પ્રેક્ષક તરીકે આપણે હકીકત અને કલ્પના વચ્ચે ભેદરેખા ક્યાં દોરવાની? આ ચોખવટને કારણે તો સમગ્ર ફિલ્મની ઑથેન્ટિસિટી ઉપર સવાલ ખડા થઈ જાય છે. ઘણી હકીકતો પણ ફિલ્મમાંથી ગાયબ છે. જેમ કે, રવિ વર્માને બે ભાઈ અને એક બહેન હતાં, જ્યારે ફિલ્મમાં એમને માત્ર એક ભાઈ હોવાનું દર્શાવાયું છે. એમને બે દીકરા અને ત્રણ દીકરીઓ પણ હતાં, પરંતુ ફિલ્મમાં આ બધાં જ ગાયબ છે. વળી, ફિલ્મમાં રવિ વર્મા જે રીતે કામુક પુરુષ બતાવાયા છે, તેવા એ વાસ્તવમાં હતા ખરા? આમાંથી કશાનો ઉત્તર ફિલ્મમાંથી મળતો નથી. ફિલ્મમાં એકપણ ઠેકાણે સાચા રવિવર્માની તસવીર ડિસ્પ્લે કરાઈ નથી.

અન્ય કસબીઓની કળા

રાજા રવિ વર્માના પાત્રમાં રણદીપ હૂડાએ એના અભિનયની મર્યાદાઓ છતાં પાત્રમાં જીવ રેડી દીધો છે. મારકણી આંખોવાળી નંદના સેનની ડાયલોગ ડિલિવરીમાં થોડા લોચા છે, પરંતુ એણે જે રીતે બોલ્ડ દૃશ્યો આપ્યાં છે એ આંખો પહોળી કરી દે છે. ઉપરાંત ફિલ્મમાં રહેલાં જથ્થાબંધ કલાકારો જેવાં કે પરેશ રાવલ, દર્શન જરીવાલા, સચિન ખેડેકર, વિક્રમ ગોખલે, સુહાસિની મૂળે, આશિષ વિદ્યાર્થી, ચિરાગ વોરા, વિપિન શર્મા, ફેરિના વઝીર, રજત કપૂર વગેરે પણ એમની જગ્યાએ પરફેક્ટ લાગે છે. સંદેશ શાંડિલ્યનું જસ્ટ અબોવ એવરેજ મ્યુઝિક હોવા છતાં ફિલ્મનો ટાઇટલ ટ્રેક અને ‘અનહદ નાદ જગા દે’ ગીતો ખરેખર સારાં બન્યાં છે. અહીંયા ખાસ ઉલ્લેખ અનિલ મહેતા ઉપરાંત ફિલ્મના બે વિદેશી સિનેમેટોગ્રાફર્સ ક્રિસ્ટો બાકાલોવ અને રાલી રાલ્ત્સેવનો તથા કોશ્ચ્યૂમ ડિઝાઇનર્સનો પણ કરવો પડે.

જોઈ નાખો આ કલાકૃતિને

જો તમને ખરેખર કશુંક હટ કે માણવામાં રસ હોય અને ભારતીય વારસાને, એક મહાન ભારતીય ટેલેન્ટને પિછાણવાની ઈચ્છા હોય, તો તમારે વહેલી તકે ‘રંગ રસિયા’ જોવા જવું જોઇએ. હા, ન્યૂડિટીના દેખીતા કારણોસર આ ફિલ્મને ‘એ’ સર્ટિફિકેટ અપાયું છે એટલે બાળકોને તો ભૂલેચૂકે પણ સાથે રાખશો નહીં. સાથોસાથ તમારા દિમાગની ખિડકિયાં પણ ખુલ્લી રાખીને જજો.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.