AdBlock Plus

‘પહલે મૈં બહોત પરેશાન રહતા થા. જબ ભી મૈં કોઈ વેબસાઇટ ખોલતા થા, તબ ન જાને કહાં કહાં સે મુંહાસો કી તરહ એડવર્ટીઝમેન્ટ્સ ફૂટ પડતી થી. એક એક પૅજ પે ચાર-પાંચ ઍડ્સ બંધ કરતે કરતે મેરે હાથ મેં કાર્પલ ટનલ હો ગયા થા. મૈં ઝિંદગી સે નિરાશ હો ચૂકા થા. લેકિન તબ કિસીને મુઝે ઍડ બ્લોક પ્લસ કે બારે મેં બતાયા. ઇસકો અપને બ્રાઉઝર મેં ઇન્સ્ટૉલ કરને કે બાદ સારી ઍડ્સ ઐસે ગાયબ હુઈ જૈસે પહલી બારિશ કે બાદ નયા ડામર રોડ. અબ મેરી ઝિંદગી મેં ફિર સે ખુશિયાં લૌટ આયી હૈ. થેન્ક યુ, ઍડ બ્લૉકર!’ (ટિંગ ટોંગ)
***
બિલીવ મી, થોડા સમય પહેલાં સુધી આ મારી પણ સ્ટોરી હતી (માઇનસ કાર્પલ ટનલ એન્ડ ઝિંદગી સે નિરાશ હોના થિંગ!). ગમે તે વેબસાઇટ ખોલીએ એટલે ચોમા

AdBlocker
જુલાઈ, ૨૦૧૬માં મોટાભાગની ભારતીય ન્યુઝ વેબસાઇટોએ ‘ઍડ બ્લોક પ્લસ’ બંધ કર્યા સિવાય વેબસાઇટ એક્સેસ કરવાનું જ બંધ કરી દીધું.

સાની જીવાતની જેમ ગમે ત્યાંથી પોપઅપ ઍડ્સ ફૂટી નીકળે. ક્યાંક વીડિયો સ્ટાર્ટ થઈ જાય, તો ક્યાંક આખું કન્ટેન્ટ ઢાંકી દે એવી લંબચોરસ બૅનર ઍડ્સ ઉડાઉડ કરી મૂકે. આપણે જાણે એ લોકોની નોકરી લીધી હોય એમ એના ખૂણે આવેલી ચોકડી (x) શોધીને વારાફરતી બંધ કરવાની મજૂરી કરવાની. અડધી ઍડ્સ પાછી ઉડાઉડ કરતી હોય એટલે નાનાં ભાગભાગ કરતા બચ્ચાને જમાડવા માટે એની મમ્મી પાછળ પાછળ ફરે એમ આપણે એ ઍડની પાછળ ફરવાનું.

લેકિન ‘ઍડ બ્લૉક પ્લસ’નો નાનકડો પ્રોગ્રામ ખરેખર સુપર્બ નીકળ્યો. સરકાર કર્ફ્યૂ લાદીને જેમ દંગા દાબી દે, એમ આ પ્રોગ્રામ બધી જ ઍડ્સનો કચરો વાળીચોળીને સાફ કરીનાખે. ઇવન યુટ્યૂબમાં વીડિયોની પહેલાં-વચ્ચે આવતી ઍડ્સ પણ બ્લૅક મનીની જેમ ગાયબ! દરેક પૅજ પર કેટલી ઍડ્સ બ્લૉક કરી તેનો આંકડો ઉપર જોઇએ ત્યારે ખબર પડે કે આપણી જિંદગીમાંથી કેટલાં દુઃખો આ ટચૂકડા પ્રોગ્રામે દૂર કરી દીધાં છે. મેં તો પછી કેટલાયને કાઠિયાવાડી સ્ટાઇલમાં આગ્રહ કરી કરીને આ પ્રોગ્રામ ઇન્સ્ટૉલ કરાવેલો.

લેકિન બકરે કી અમ્મા કબ તક ખૈર મનાયેગી?! ચાર-પાંચ દિવસ પહેલાં NDTVની સાઇટ ખોલી ત્યાં અલાદ્દીનના જિનની જેમ સંદેશો પ્રગટ થયો, ‘ભઈ, અહીંથી આગળ વાંચવું હોય તો આ ઉપર જે ઍડ બ્લોકર બેસાડ્યું છે એને કાઢો અહીંથી.’ મને થયું, ઓત્તારી. અત્યાર સુધી ‘ફોર્બ્સ’ની ઇન્ટરનેશનલ સાઇટને જ ઍડ બ્લોકર સામે વાંધો હતો, પણ ઇન્ડિયન મીડિયાને પણ આ એરુ આભડ્યો? પછી તો ચૅક કર્યું તો એક જ સાથે ટાઇમ્સ ગ્રૂપ, હિન્દુસ્તાન ટાઇમ્સ, ભાસ્કર, જાગરણ, અમર ઉજાલા જેવા લીડિંગ મીડિયા હાઉસની વેબસાઇટોએ પણ ઍડ બ્લોકર સામે સત્તાવાર વાંધો પાડ્યો હતો. ‘ક્વાર્ટ્ઝ’ની વેબસાઇટ પર વાંચ્યું કે ‘ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ’ અને ‘હિન્દુ’ પણ આ જ રસ્તો પકડવાના છે. સામાન્ય સંજોગોમાં એકબીજા સાથે સતત બાખડતા રહેતા રાજકીય પક્ષો સાંસદોના પગારવધારાના મુદ્દે સંપી જાય અને છાનામાના તે બિલ પાસ કરી દે એવું જ કંઇક આ કિસ્સામાં થયેલું દેખાઈ આવે છે.

સમજી શકાય તેવી વાત છે કે વેબસાઇટોની મુખ્ય કમાણી ઍડ્વર્ટાઇઝમેન્ટ્સમાંથી જ થાય છે. ગૂગલ, ફેસબુક, ટ્વિટર પોતાની કમાણીનો મોટો ભાગ આવી ઍડ્સમાંથી જ મેળવે છે. એમને આ ઍડ્સને ગાળી નાખતા પ્રોગ્રામ સામે વાંધો પડે તે સ્વાભાવિક છે. આપણને પણ ઍડ્સ સાથે પ્રોબ્લેમ નથી. ઇવન મેં જોયું છે કે ફેસબુક પર ડિસ્પ્લે થતી ઑનલાઇન શૉપિંગની ઍડ્સમાંથી જ પુષ્કળ લોકો ખરીદી કરતા થઈ ગયા છે. વાત પ્રમાણભાનની છે. એકવાર ખબર પડે કે આ ઍડ્સમાંથી તો કમાણી થાય એવું છે. એટલે સાઇટો પછી વાચકોની ઐસીતૈસી કરીને આડેધડ ઍડ્સ ઠોકવા માંડે. અને આવું માત્ર વેબસાઇટોની બાબતમાં જ થયું છે એવું જરાય નથી. છાપાં-મૅગેઝિન્સમાં જાહેરખબરોની વચ્ચે વાચનસામગ્રી આવે, મૅચમાં અગાઉ બે ઑવર વચ્ચે એક ઍડ આવતી, પછી બે થઈ, ત્રણ થઈ. હવે તો છઠ્ઠો દડો પડ્યો નથી કે ઍડ સ્ટાર્ટ થઈ નથી. બે ઓવર વચ્ચેની કોઈ ઍક્ટિવિટી તમને જોવા જ ન મળે. ચાલુ ઑવરે પણ સ્ક્રીન નાનો કરીને ઍડ્સ આવે. ગ્રાઉન્ડની વચ્ચે પણ ચાર-છ ઍડ્સ પાથરેલી હોય. ન્યૂઝ-ઍન્ટરટેનમેન્ટ ચેનલોમાં પણ કેટલી મિનિટના કન્ટેન્ટ વચ્ચે ઍડ્સ આવે છે એ સવાલ છે. અગાઉ PVR જેવા મલ્ટિપ્લેક્સમાં મુવી પહેલાં અને ઇન્ટરવલમાં કેટલી ઍડ્સ આવે છે એ મુદ્દે પણ મેં વિગતે કકળાટ કાઢેલો.

સારી રીતે અને યોગ્ય પ્રપોર્શનમાં પાથરેલી ઍડ્સ હોય તો આપણને જોવીયે ગમે. ઇવન હું તો ક્રિએટિવ ઍડવર્ટાઇઝમેન્ટ્સનો દીવાનો છું. જર્નલિઝમના કોર્સમાં ‘અમૂલ’ની ઍડ્સ પર મેં ડિઝર્ટેશન પણ કરેલું છે. પરંતુ ક્યાંય કોઈ પ્રમાણભાન જેવું હોય જ નહીં? કોઈ અપર લિમિટ જ નહીં? સૂંડલા ભરીને ઠલવાતી એ ઍડ્સમાં કોઇક ભળતી ઍડ્સ પર અકસ્માતે ક્લિક કરવાથી પરાણે આપણા કમ્પ્યુટરમાં ઇન્સ્ટૉલ થઈ જતા ઍડવેર, માલવેર, વાઇરસોની જવાબદારી કોની? મારો અનુભવ છે કે એવા ઍડવેરની સામે તો ક્વીકહીલ અને મૅકએફી જેવા એન્ટિવાઇરસ સોફ્ટવેર પણ હથિયાર હેઠાં મૂકી દે છે.

આપણે કૅબલ કનેક્શન માટે, પૅ ચૅનલો માટે, છાપાં-મૅગેઝિનના લવાજમ માટે, ઇન્ટરનેટના ડૅટા પૅક માટે પૈસા આપીએ તોય અલ્ટિમેટલી અડધા ઉપરાંત જાહેરખબરોનું વણજોઇતું પેઇડ કન્ટેન્ટ જ આપણા માથે મારવામાં આવે, એ કેવું? ક્યારેક BBC, CNN જેવી ચૅનલો કે ગાર્ડિયન, ટેલિગ્રાફ, ટાઇમ, ન્યુઝવીક, ન્યુયૉર્ક ટાઇમ્સ, વૉશિંગ્ટન પોસ્ટ વગેરેની સાઇટ્સ જોજો. ચૅનલોનું પ્રેઝન્ટેશન એકદમ ક્લટર વિનાનું, શાંત અને સીમલેસ દેખાશે. વેબસાઇટો પણ ઍડ્સ વગરની કે આંખને મિનિમમ નડે એ રીતે મુકાયેલી હોય છે.

ધ હૉલ થિંગ ઇઝ ધેટ, કે આમાં આપણી I&B મિનિસ્ટ્રી કેબ્રોડકાસ્ટિંગ સ્ટાન્ડર્ડ કાઉન્સિલ કશું કરે ખરી? અને એ લોકો કરે ત્યારની વાત ત્યારે, અત્યારે આ ઍડ બ્લોકને બ્લોક કરતી સાઇટોની દાદાગીરીની પણ બોલતી બંધ કરી દે એવો કોઈ બીજો સોફ્ટવેર ખરો? હું તો પ્રાર્થના કરું છું કે એ તમામ સાઇટોના પૅજવ્યૂ ભયંકર રીતે ઘટી જાય અને એ લોકોને જખ મારીને ‘યુ ટર્ન’ મારવાની ફરજ પડે. અગર યુ ટર્ન લેને સે કુછ અચ્છા હોતા હૈ, તો યુ ટર્ન અચ્છે હૈ!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Social Media & Plagiarism

– બહાર નીકળો અને કોઈ ક્યુટ ટાબરિયું દેખાઈ જાય, એટલે તમે એને સ્માઇલ આપો, થોડું રમાડો-કલાવો, એનાં મમ્મી-પપ્પાને ‘બહુ મીઠડું છે, હોં!’ જેવાં કોમ્પ્લિમેન્ટ્સ પણ આપો. પરંતુ ધારો કે બચ્ચાની સાથે એનાં પેરેન્ટ્સ ન હોય, તો એ ટેણિયાને તેડી લઇને ચાલવા માંડો ખરા? એ ટેણિયાને તમારા સંતાન તરીકે ખપાવી દો? નહીં ને?

– પરમ દિવસે મેં ‘ડિયર મોન્સૂન’વાળું (વરસાદને નામ પત્રવાળું) સ્ટેટસ લખીને મૂક્યું, લોકોને ગમ્યું, શૅર કર્યું, વાઇરલ પણ થયું. ફાઇન. ફેલ્ટ ગુડ. પણ થોડાક કલાક પછી જ એ સ્ટેટસને પોતાના નામે ચડાવવાનો સિલસિલો શરૂ થયો. કેટલાય મિત્રોએ ખૂણેખાંચરેથી એવાં અડધો-પોણો ડઝન સ્ટેટસો શોધી કાઢ્યાં, જેમાં એ મહાનુભાવોએ મારા સ્ટેટસને પોતાની કળાકૃતિ તરીકે ઠપકારી દીધેલી. એમાંથી એક સાહેબ પોલીસ અધિકારી હતા, કોઈ અમારા જ પ્રિન્ટ મીડિયા જગતના બાશિંદા હતા અને એમણે નીચે લિખિતંગ પાસે પોતાનું નામ જડાવી દીધેલું. એક કાકો તો અગાઉ મારા ફ્રેન્ડલિસ્ટમાં હતો, અને ખબર નહીં કયા અંગમાં શેનું દર્દ હશે કે કોઈ કાળે એણે મને અનફ્રેન્ડ કરીને બ્લૉક કરી દીધેલો (ચલો, આ બહાને ખબર પડી!). એણેય આ સ્ટેટસ પોતાના નામે ચડાવેલું. કોઇએ ધ્યાન દોર્યું તો મોદી સાહેબની સ્ટાઇલમાં કહે કે, ‘હું ક્રેડિટ આપતોય નથી ને લેતોય નથી.’ (ઐ શાબાશ! તો આ શું હતું?) બાકીનાઓએ જવાબ આપવાની પણ તસ્દી ન લીધી. આખી ક્વાયતમાં માંડ બેએક વ્યક્તિઓએ સ્ટેટસ ઍડિટ કરીને મારા નામની ક્રેડિટ મૂકી (એમને સલામ!).

– દિવસ ચડતો ગયો તેમ મિત્રો સ્ક્રીનશૉટ્સ મોકલતા ગયા કે, ‘તમારા લખાણને લોકો પોતાના નામે ચડાવીને વાહવાહી બટોરે છે, આ જુઓ.’ પછી તો નૉટિફિકેશન આવે ને ફાળ પડે કે વળી પાછું કોણે તફડાવ્યું? એક બાજુ આપણા સર્જનને બધા આટલું પસંદ કરી રહ્યા છે એનો આનંદ થાય અને બીજી બાજુ એ જ લખાણ બીજાના નામે ચડી ગયેલું જોઇને સરોગેટ મધર જેવો વિષાદ પણ થાય. ફેસબુકમાં જ માત્ર ‘ડિયર મોન્સૂન’ લખીને સર્ચ મારો એટલે જે જે લોકોએ ક્રેડિટ વગર કે પોતાના નામે શૅર કર્યું છે એનો ઢગલો હાજર થઈ જશે! હું સ્ક્રોલ કરતાં કરતાં થાકી ગયો! હવે તો કોઇને કહીએ કે એ લખાણ મારું છે, તોય વિશ્વાસ ન કરે એવી સ્થિતિ છે. આખરે દિવસના અંતે હું રીતસર મનોમન પ્રાર્થના કરવા માંડ્યો કે હવે આ સ્ટેટસ મરે, તદ્દન ઠરી જાય, શૅર થતું બંધ થાય તો સારું. પરંતુ હજી એ સિલસિલો ચાલુ જ છે.

– માન્યું કે વ્હોટ્સએપમાં કોઈ વસ્તુ સતત ફોરવર્ડ થતી હોય એટલે તેના મૂળ સર્જકની માહિતી ન હોય, પણ એ જ વસ્તુ ફેસબુક આણિ પ્લેટફોર્મ પર શૅર કરો ત્યારે તમારા નામે ચડાવી દેવાની? એમાં ‘વાયા વ્હોટ્સએપ’ કે ‘ફોરવર્ડેડ’ન લખી શકાય? અને કોઈ ધ્યાન દોરે, ઑરિજિનલ સર્જકના પુખ્તા સબુત મળે, લેખક પોતે આવીને કહે એ પછીયે ક્રેડિટ નહીં આપવાની? આ તે કેવી હલકાઈ? અને ક્રેડિટ સાથે શૅર કરવા માટે જ તો ફેસબુકમાં ‘શૅર’નું બટન આપ્યું છે. આમ તો નિયમિત વાંચનારાઓને લખાણ કોનું છે તેનો આઇડિયા આવી જ જાય. બીજી બાજુ કોઇએ તે લખાણને પોતાના નામે ચડાવ્યું હોય, ત્યારે પણ લોકો જાણતા હોય કે આ નમૂનો કરિયાણાનું લિસ્ટ બનાવવા બેસે તોય પચાસ ભૂલો કરે છે, એને આવું લખવા માટે અંકે ચોર્યાશી લાખ ફેરા કરવા પડે. તોય કદાચ મેળ ન પડે. પણ શું છે કે વ્હોટ્સએપ-ફેસબુકની માલીપા ‘વાહ વાહ! જોરદાર લાયા બાકી હોં!’ની દાદ દેવાતી હોય, ત્યારે મૂછે તાવ દેવાના તોરમાં ક્રેડિટ-બેડિટની બબાલમાં કોણ પડે?

– કોઇને લાગશે કે, ‘આવી તો રોજની પાંચસો ‘આઇટમો’ મોબાઇલમાં ટપકતી હોય છે; વાંચી, ગમી, શૅર કરી, ભૂલી ગ્યા. એમાં આટલી બબાલ શીદને કરો છો?’ વ્હોટ્સએપ એટસેટરામાં ફરતી વાતોને પરમસત્ય માની લેતા અને ફોરવર્ડ કરનારને તેનો સર્જક માની લેતા ભોળા માનુષોની સામે કોઈ ફરિયાદ નથી. એવા લોકો જ પછી બાવા-બાપુઓના સમારંભોમાં ધક્કામુક્કી કરતા હોય છે. ગુસ્સો પેલા જાગતા મૂતરનારા, પારકા ટેલેન્ટના ખીલે ક્રિએટિવ થવા કૂદકા મારતા લોકો સામે છે.

– સોશ્યલ મીડિયાના આ યુગમાં પબ્લિક ડોમેઇનમાં કોઈ વસ્તુ મૂકો અને પછી પ્લેજરિઝમની ફરિયાદ કરો એ સોનાની લગડી ચાર રસ્તા પર મૂકવા જેવું જ છે, આઈ નૉ. લેકિન કુછ તો ડિસન્સી મંગતા કે નહીં? સિવિક સૅન્સની જેમ, સોશ્યલ મીડિયા સૅન્સ જેવું પણ કંઇક હોય કે નહીં? હું ૧૨ વર્ષથી જર્નલિઝમમાં છું, લગભગ એટલાં જ વર્ષોથી સતત લખતો રહ્યો છું. નોકરીના નામે મારે પણ અંગ્રેજીમાંથી ઉતારા કરવા પડ્યા છે. રોટલા રળવા માટે મેં જેટલું ઘોસ્ટરાઇટિંગ કર્યું છે એટલું તો જરા અમથું ચરકીને હુપાહૂપ કરતા વછેરાઓએ પોતાનાં નામ સાથે પણ નહીં લખ્યું હોય. પણ કાલ્પનિક નામે કે નામ વગર લખવું અને તમારું લખાણ બીજી વ્યક્તિના નામે ચડેલું જોવું એ બંનેમાં હૉલિવૂડની (અનકટ) ‘G’ અને ‘R’ સર્ટિફિકેટવાળી ફિલ્મો જેટલો તફાવત છે. વર્ષો પહેલાં એક લેખકશ્રીએ મારી પાસે આખા પુસ્તકનો અનુવાદ કરાવીને તેને પોતાના નામે છપાવડાવી નાખેલું એ પરિસ્થિતિમાંથી પણ હું પસાર થઈ ચૂક્યો છું, એટલે હવે ઍન્જાઇના પેઇન સ્ટાર્ટ થઈ જાય એવો આઘાત નથી લાગતો. અને મારા માટે આ કંઈ પહેલીવારનું પણ નથી. હમણાં 2015ની દિવાળી વખતે પણ થયેલું અને તે પહેલાં પણ બની ચૂક્યું છે. બસ, જાહેરમાં આવો કકળાટ નથી કાઢ્યો એટલું જ. પણ હા, એટલું તો ખરું જ કે માત્ર ગુનેગારો જ નહીં, હીરો, નેતા, ફિલ્મો, સર્જકો સુદ્ધાંમાં આપણે ઍઝ અ સોસાયટી જેને લાયક હોઇએ એવા જ લોકો આપણા માથે ટિચાય છે.

– બેશક આપણા લખાણને લાઇક મળે, લોકો બિરદાવે એ મને પણ ગમે છે. એટલે જ તો ફેસબુક પર મૂકું છું, નહીંતર લખીને કમ્પ્યુટરની ડી ડ્રાઇવમાં જ સૅવ ન કરી દેતો હોત? પણ પછી લાઇક મળે એટલા ખાતર જ સાવ ‘હું હું’થી ખદબદતી સેલ્ફ ઇન્ડલ્જન્ટ પોસ્ટ નથી મૂકતો, અટેન્શન સીકિંગ માટે દિવસમાં બે વાર DP ચેન્જ કરવાની કે PDAવાળી તસવીરો અપલોડ કરવાની વૃત્તિ પણ ટાળી છે. જો માત્ર લાઇકો ઉઘરાવવાનો જ ઇરાદો હોત તો ચિંતન, મોટિવેશન, કુણી કુણી લાગણીઓનો ઘાણ ઉતારવાનું શરૂ કરી દીધું હોત. મારી કોલમ ‘મૂડ ઇન્ડિગો’ના દિવસોમાં ટ્રાય કરી ચૂક્યો છું. બિલીવ મી, ભયંકર ઇઝી છે અને ગાંઠિયા-ભજિયાંની જેમ જોરદાર ઊપડે છે! પણ બને ત્યાં સુધી મને મારા લેવલ પ્રમાણેની ન લાગે ત્યાં સુધી હું ફેસબુકની પોસ્ટ પણ મૂકતો નથી. અરે, હું ક્યારેય વ્હોટ્સએપિયા/ફોરવર્ડેડ જોક્સ કે વનલાઇનર્સ પણ અપલોડ નથી કરતો. (મારું સીધું અને ક્રિએટિવલી એરોગન્ટ લોજિક છે, કે માર્કેટમાં ફરતા એ સબસ્ટાન્ડર્ડ કચરા કરતાં એટલિસ્ટ એક કરોડ ગણું વધુ ક્રિએટિવ હું જાતે સર્જી શકું છું. પછી બીજાનો કચરો શું કામ ચાટવો?! આઈ બૅક માય ઑન બ્રેડ, ઑલ્વેઝ!) પ્રિન્ટ માટેના એક લેખ કરતાં પણ વધુ મહેનત હું ફેસબુકના સ્ટેટસ માટે કરતો હોઉં છું. મારી કોઇપણ પોસ્ટની ઍડિટ હિસ્ટરી ચૅક કરજો, નાની નાની જોડણીઓ સુધારવા માટે પણ મેં અનેક વખત સ્ટેટસો ઍડિટ કરેલાં છે. દરેક વખતે તમને-વાચકોને મજા પડશે કે નહીં, એ વિચાર પાયામાં હોય જ છે. આ ‘ડિયર મોન્સૂન’વાળા સ્ટેટસની મને (‘છુક છુક ગાડી’વાળી) માત્ર એક લાઇન સૂઝેલી અને પછી લખવાનું સ્ટાર્ટ કર્યું એટલે લેટર સ્ટાઇલમાં ડેવલપ કરવાનો આઇડિયા આવ્યો. મોબાઇલના ટાંચા કીબૉર્ડમાં એ સ્ટેટસ ટાઇપ કરવા માટે મેં આખી સવાર બગાડેલી. લેખક તરીકે મારો એક પ્રોબ્લેમ એ છે કે કોઈ ક્રિએટિવ આઇડિયા આવે, કશુંક સૂઝે અને જો એને કીબૉર્ડ પર ન ઉતારું ત્યાં સુધી ચેન ન પડે. વચ્ચે કોઈ બોલાવે-કામ ચીંધે તોય નહોરિયાં ભરી લેવાની હિંસક ઇચ્છા થઈ આવે (જોકે ભર્યાં નથી હજી. મારા નખ પણ એટલા પાવરફુલ નથી! હા, છણકા જથ્થાબંધ કર્યા છે!). આપણે એવા લોહીઉકાળા કરીને એક લખાણ, પ્યોર ક્રિએટિવ પીસ સર્જ્યો હોય, અને બીજું કોઈ માત્ર એક કમાન્ડથી પોતાના નામે ચડાવી દે, તો જનાબ, યે એક્સેપ્ટેબલ નહીં હૈ!

– પણ શું થઈ શકે? અમુક મિત્રોએ સલાહ આપી કે ઇમેજમાં કન્વર્ટ કરીને પોસ્ટ મૂકો. લોચો એ છે કે હું વનલાઇનર, સુવિચારો, કવિતાઓ કે જોડકણાં મૂકતો નથી, કે સુલેખનની સ્પર્ધાની જેમ ચીપી ચીપીને લખેલા અક્ષરોમાં બાજુમાં ઇન્ડિપેન-ફૂલ મૂકીને કે પછી રંગબેરંગી તસવીરો સાથે ટાઇપ કરીને ઇમેજ અપલોડ કરું. મારાં લખાણ (આ પોસ્ટની જેમ જ!) એનાકોન્ડા છાપ લાંબાં હોય છે, એની ઇમેજ વાંચવા યોગ્ય રહે ખરી? લોકો ક્લિક કરીને વાંચવાની તસ્દી લે ખરા? સ્ટેટસ કૉપી કરતી વખતે કોન્શિયસ બાઇટ કરે (યુ નૉ, ધેટ સિલી થિંગ કૉલ્ડ અંતરાત્મા?!) એટલે નીચે કૉપીરાઇટનો સિમ્બોલ [©] મૂકવાનું પણ સ્ટાર્ટ કરેલું. હવે વેબસાઇટો પણ દરેક આર્ટિકલની નીચે ડિસ્ક્લેમર મૂકે છે કે આ પીસ તમે સૌથી પહેલાં અહીં વાંચ્યો છે. પરંતુ એટલો ‘કચરો’ ડિલીટ કરતાં કેટલી વાર લાગે?! તો ફિર કિયા ક્યા જાયે?

– આવા બનાવો પછી એવું સ્મશાન વૈરાગ્ય પણ થઈ આવે કે આના કરતાં તો કંઈ મૂકવું જ નહીં. આમેય પાઈની પેદાશ નહીં, ને ઘડીની નવરાશ નહીં. આ કંઈ આપણી કોલમ તો છે નહીં, અને ઝકરભાઉને ત્યાંથી મહિને દહાડે ચૅક પણ આવવાનો નથી કે, ‘લો આ ડૉલરિયો ચૅક. સિલિકોન વૅલી લેખક મંડળ આપલા આભારી આહે!’ ઘણા સિનિયર મિત્રોએ ભૂતકાળમાં એવી જૅન્યુઇન સલાહ પણ આપી છે કે આવી સોનાની ક્રિએટિવ જાળ સોશ્યલ મીડિયાનાં પાણીમાં ન નખાય. પણ સામે પક્ષે એવુંય થાય કે હજી ‘એન્ગ્રી બર્ડ્સ’, ‘દો લફ્ઝોં કી કહાની’, ‘કન્જુરિંગ-2’થી લઇને કેટલીયે ફિલ્મો વિશે, હમણાં વાંચેલી બુક્સ-મસ્ત આર્ટિકલ્સ-ઇન્ટરવ્યૂઝ વિશે, મજા પડી છે એ રેસ્ટોરાં વિશે તો લખ્યું જ નથી!

– તો ફિર કિયા ક્યા જાયે?!
‘અરે ભાઈ જુગલ, કોઈ કરે તો ક્યા કરે?!’

P.S. મારું આ લખાણ વ્હોટ્સએપ-ફેસબુકમાં બીજાના નામે ચડી ગયેલું જોઇને તેમનું ધ્યાન દોરનારા, મને જાણ કરનારા મિત્રો, સહૃદયીઓ, શુભચિંતકોને દિલી સલામ. વિનયભાઈ (દવે), સ્પેશ્યલ સ્ટેટસ મૂકવા બદલ મૅની મૅની થેન્ક્સ. આપ સૌનો આવો નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ જ ફેસબુકની માલીપા લખતા રાખે છે.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Net Neutrality, Facebook & Us

છેલ્લા ઘણા દિવસથી ફેસબુકના નૉટિફિકેશનમાં ‘યોર ફલાણા ફલાણા એન્ડ n અધર્સ સેન્ટ મેસેજિસ ટુ TRAI અબાઉટ ફ્રી બૅઝિક્સ. સૅન્ડ યૉર ઑન મેસેજ’નાં નોટિફિકેશન આવવાના શરુ થયાં, ત્યારે ખાલી ‘ઇત્તુ સુ’ કુતૂહલ થયેલું કે આ છે શું? પણ આજે સવારે ટાઇમ્સમાં આખું બે પાનાંનું જૅકેટ જોયું ત્યારે થયું કે સાલું આ તો મોટી ગેમ છે. થોડુંક ડીપલી ઘુસ કે વાંચ્યું ત્યારે સમજાયું કે હાઇલા, આ તો ‘ઇન્ટરનેટ.ઑર્ગ’ને જ ‘ફ્રી બૅઝિક્સ’ના નવા નામે પેશ કરાયું છે! પછી જરા વધારે વાંચ્યું ત્યારે બધા લોચાલબાચા સામે આવ્યા. અને હવે તો AIBનો વીડિયો પણ આવી ગયો છે.

– સીધી ને સટ વાત છે કે મોબાઇલ-ઇન્ટરનેટ સર્વિસ આપતી કંપનીઓને ઇન્ટરનેટ કે તેના માધ્યમથી ગાડાં ભરીને કમાતી કંપનીઓની જેમ (ઓલરેડી ધૂમ કમાતા હોવા છતાં વધારે) કમાવું છે અને એમની કમાણીમાંથી પણ ભાગ પડાવવો છે.

– બીજી બાજુ, ‘કનેક્ટેડ ઇન્ડિયા’ના નામે ભારતના ગરીબોને ઇન્ટરનેટથી જોડવા નીકળેલા ફેસબુકને પોતે જ ઇન્ટરનેટ બની જવું છે. ઇન્ડોનેશિયામાં ફ્રી બેઝિક્સ અમલમાં છે, અને ત્યાં ઓલરેડી લોકો ફેસબુકને જ ઇન્ટરનેટ સમજવા માંડ્યા છે (સંદર્ભઃ નેટ ન્યુટ્રાલિટીને જાળવી રાખતો ‘ટ્રાઈ’ને મોકલવાનો ૨૮૯૩ શબ્દો લાંબો લેટર). સીધી વાત છે, એકાદી શોપિંગ સાઇટ, એક સોશ્યલ નેટવર્ક, એક ચેટ એપ, એક શો ટાઇમિંગ સાઇટ, એક ન્યુઝ સાઇટ બધું એક જ બુકેમાં ફ્રીમાં મળે તો કોઈ વો (પેઇડ) ક્યું લે? યે (ફ્રી) ન લે?! લેકિન મુદ્દો એ છે કે ફેસબુકના ફ્રી બેઝિક્સનો આ બુકે નેચરલી ફેસબુક પોતે જ નક્કી કરશે અને એમા કોને એન્ટ્રી આપવી એ પણ એ પોતે જ નક્કી કરશે. તો તેમાં સામેલ ન હોય એવા પ્લેયર્સનું શું?

– સૌથી મોટી વાત કે મારા માટે ભલે છદ્મ રીતે આખું ઇન્ટરનેટ ખુલ્લું હોય, પણ દસેક સર્વિસ ફ્રીમાં મળતી હોય તો એક તો એ નેટ ન્યુટ્રાલિટીનો ભંગ થયો. બે, મારે શું સર્ફ કરવું અને શું નહીં એ મોબાઇલ કે ફેસબુક જેવી કંપનીઓ શા માટે નક્કી કરે? ત્રણ, નાની કંપનીઓને અને સ્ટાર્ટઅપ્સને અહીં સીધો અન્યાય થાય છે. ‘ઝોમેટો’વાળા દીપિંદર ગોયલે ‘એરટેલ ઝીરો’ પ્લાન વખતે જ કહેલું કે અગાઉ આવા પ્લાન હોત તો હું આ કંપની ઊભી જ ન કરી શક્યો હોત. આ જ ફેસબુકે અમેરિકામાં ઑપન ન્યુટ્રલ ફેસબુક માટે લેખિતમાં સ્વીકારેલું છે કે, ‘પરમિશન વિનાનું ઑપન ઇન્ટરનેટ જ ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇન્ટરનેટ પર કોને ફાયદો થશે અને કોને નહીં, તેનો હક્ક માત્ર અને માત્ર ગ્રાહકોને જ હોવો જોઇએ. કોમ્પિટિટિવ સર્વિસ અને માહિતીના સોર્સ ફ્રીલી ઉપલબ્ધ નહીં હોય તો નુકસાન ગ્રાહકોને જ છે.’ માત્ર અહીં જ ફેસબુકને મધપુડો દેખાઈ રહ્યો છે. ઝકરબર્ગને કહે, ભાઈ તને જો ભારતના ગરીબોને કનેક્ટ કરવાની આટલી જ ચિંતા હોય, તો પોતાની દાન કરવા ધારેલી ૯૯ ટકા સંપત્તિ ભારતને આપીને ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં મદદ કરને?!

– આજની જાયન્ટ ઍડમાં ફેસબુકે ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ની તરફેણમાં ભદ્રંભદ્રીય ભાષામાં જે દસ મુદ્દા કહ્યા છે એમાંથી એકેય સાથે સંમત થઈ શકાય કે વિશ્વાસ મૂકી શકાય એવું નથી. ફોર એક્ઝામ્પલ, એ કહે છે કે તેમાં અમે કોઈ એડ્સ બતાવતા નથી. અચ્છા, ભવિષ્યમાં પણ નહીં બતાવો? તે કહે છે કે ૮૦૦ ડેવલપર્સે ભારતમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં સાઇન કર્યું છે. લિસ્ટ ક્યાં? નવમા મુદ્દામાં લખે છે કે ૩૨ લાખ લોકોએ ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં ટ્રાઇને પિટિશન મોકલી આપી છે. અમે કેમ માનીએ? ફેસબુકવાળા આપણે લાઇક ન કરેલાં કમર્શિયલ પેજીસમાં પણ આપણું ખોટેખોટું લાઇક બિનધાસ્ત આખા ગામને બતાવે છે, ત્યારે આ બાબતમાં એનો કેટલો વિશ્વાસ કરવો?

– હમણાં ફેસબુક પર જ મેં ક્યાંક કોઈકના સ્ટેટસમાં વાંચેલું કે, ‘ફેસબુકની આ ઇન્ટરનેટ.ઓર્ગ aka ફ્રી બેઝિક્સ સર્વિસ મસ્ત છે. તમને ન ગમે તો પાછા ક્યાં નથી વળાતું?’ એક્ચ્યુઅલી, મને આ ‘ફ્રી ઇન્ટરનેટ’ની આખી મુવમેન્ટમાંથી જ ફૂટ ઇન ધ ડૉરસ્ટેપ પૉલિસીની વાસ આવે છે. એકવાર ઊંટનો ટાંગો તંબુમાં ઘુસાડી દેવાનો, પછી હળવેકથી આખું ઊંટ તંબુમાં અને તમે તંબુની બહાર. ડિટ્ટો, DTHમાં અત્યારે એવું જ થયું છે. સરકાર એક સમયે એવી વ્યવસ્થા કરવાની હતી કે આપણે જે ચેનલો જોઇએ તેના જ પૈસા ચૂકવવાના. પણ આજેય જાહેરાતો થતી હોવા છતાં એવું કશું થયું નહીં અને અત્યારે ફ્રી ટુ એર ચેનલોનો ઓલમોસ્ટ કાંકરો નીકળી ગયો છે અને મહિને ૪૦૦-૫૦૦ રૂપિયા ચૂકવીએ છીએ. ઉપરથી છાશવારે પેઇડ ચેનલોના કે તેના પેકેજના ભાવો વધ્યા કરે છે, તેની કોઈ જ ટોચમર્યાદા બંધાઈ નથી. અને પેકેજમાં પણ અવારનવાર કઈ ચેનલો ચાલુ-બંધ થાય છે એ કોણ જુએ છે?

– ફેસબુક પોતાની એડમાં મેંદીવાળા હાથ બતાવીને આપણને ઇમોશનલ બ્લેકમેલ કરે છે કે, ’ફ્રી બેઝિક્સ એક અબજ લોકોને જોડવાનો પ્રયાસ છે અને અમુક લોકો તેને બૅન કરાવીને, ભારતમાં ડિજિટલ ઇક્વાલિટીને સ્લો પાડવાનું કામ કરે છે.’ એમને જણાવવાનું કે ભારતમાં ૨૦૧૫માં દસ કરોડ લોકો ઇન્ટરનેટથી જોડાયા છે અને એ ફ્રી બેઝિક્સથી નથી જોડાયા.
***
– સો, ટુ કટ ધ લોંગ થિંગ શોર્ટ. નો લંચ ઇઝ ફ્રી. એટલે ફ્રીના ચક્કરમાં તો ફસાવા જેવું જ નથી. બીજું, સમજ્યા-કારવ્યા કે પૂરતું વાંચ્યા વિના ફેસબુકનાં નોટિફિકેશનમાં આવતા મેસેજ પર ક્લિક કરીને ‘TRAI’ને ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ના સમર્થનમાં મેલ ન કરવો. જો મેલ કરવો જ હોય તો ‘સેવઇન્ટરનેટ.ઈન’ પર જઇને TRAI (ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા)ને મેલ કરો કે આ અમુક કંપનીઓને ઇન્ટરનેટના ચોકીદાર બનાવવાના ધંધા બંધ કરે (આ સાઇટ પર મેલનો ફરમો રેડી જ છે). યાદ રહે, TRAIને આ મેલ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ ૩૦ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૫ છે (એટલે જ ફેસબુકે એગ્રેસિવ એડ્સ સ્ટાર્ટ કરી છે. અને આ વખતે તો નેટ ન્યુટ્રાલિટીને બચાવવા નીકળેલા એક્ટિવિસ્ટોનું જ હથિયાર વાપર્યું છે).

– ઇન્ટરનેટ એ લક્ઝરી કે મનોરંજન માત્ર નથી. હવે એ વીજળી, પાણી, રસ્તા, હેલ્થકેર જેવું જ એક જીવનજરૂરિયાતનું માધ્યમ છે. એના પર કોઈ વેપારી હિતોનો કબ્જો હોવો જ ન જોઇએ.

– જો ઉપરની મારી વાતો ન સમજાય કે ગળે ન ઊતરે તો AIBનો આજે જ અપલોડ થયેલો લેટેસ્ટ વીડિયો જોઈ લો. (લિંક: https://www.youtube.com/watch?v=AAQWsTFF0BM)

– સ્ક્રોલ.ઇનમાં ફેસબુકનું ફ્રી બેઝિક્સ કેટલું જોખમી છે એની વાત મુદ્દાસર કરતો લેખ પ્રકાશિત થયો છે એ વાંચી લો. (લિંક: http://scroll.in/article/777599/10-reasons-that-explain-why-you-should-oppose-facebooks-free-basics-campaign)

– અને હા, જો તમારા નોટિફિકેશનમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મેલ મોકલેલા ફ્રેન્ડ્સનાં નામોમાં મારું નામ દેખાય તો મને તરત જાણ કરજો. મેં એ મેઇલ કર્યો પણ નથી અને કરવાનો પણ નથી. અને જો દેખાય, તો સમજજો કે ફેસબુક ફ્રૉડ કરી રહ્યું છે અને તમારે મેઇલ ન જ મોકલવો જોઇએ. બાય ધ વે, સત્ય સમજાયા પછી ફેસબુક દ્વારા ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મોકલેલા મેઇલ પાછા મંગાવી શકવાની કોઈ જોગવાઈ છે ખરી?!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

ઇમોશનલ બ્લેકમેલ કરીને છેતરવાનો ધંધો

છેલ્લા થોડા દિવસથી મને દિલ્હીના કોઈ ‘રિલીફ ઇન્ડિયા ટ્રસ્ટ’માંથી શાલુ નેગી નામની વોલન્ટિયરનો ફોન આવે છે. સામે છેડેથી બોલતી કન્યા કહે છે કે સર, દિલ્હીમાં અંશિકા નામની એક વર્ષની છોકરીને કેન્સરની સારવારની તાત્કાલિક જરૂર છે. હવે મારો નંબર ‘ડુ નોટ ડિસ્ટર્બ’માં રજિસ્ટર કરાવેલો છે. એટલે એ બહેનને પહેલાં તો મેં એ પૂછ્યું કે તમને મારો નંબર ક્યાંથી મળ્યો. તો કહે કે સર, અમારી પાસે ડેટાબેઝ હોય છે અને એ ડેટાબેઝ ક્યાંથી આવે છે એ એમને ખબર ન હોય (આ દેશમાં ધર્મ અને વિજ્ઞાનના નામે તમે કોઇને પણ મુર્ખ બનાવી શકો).

એ પછી મને શંકા ગઈ કે આ કોઈ નવા પ્રકારનો ‘ઇમોશનલ ફ્રોડ’ છે, પણ પેલી શાલુ શાણી હતી. મેં ડિટેલ્સ માગી તો એણે મને ત્રણ મેસેજ કરીને પોતાના એનજીઓનો રજિસ્ટર્ડ નંબર આપીને ભારત સરકારની સાઇટ પર ક્રોસચેક કરી લેવા જણાવ્યું. મેં કર્યું. તો ભારત સરકારની સાઇટ પર આ એનજીઓ રજિસ્ટર થયેલો છે. એટલે થયું કે આ કદાચ ફ્રોડ ન પણ હોય. પણ આજે ફરીથી ફોન આવ્યો અને એણે જિદ્દ પકડી રાખી કે પૈસા આપો ને આપો. એટલે પછી મેં નેટ પર સર્ચ માર્યું. તો ‘કન્ઝ્યુમર કમ્પ્લેઇન્ટ્સ’ સહિતની સાઇટો પર મને આ જ એનજીઓના નામે ટનબંધ ફરિયાદો મળી આવી. ઇવન વિષ્ણુ ગોપાલ નામના કોચી-કેરળના એક ટેક્નોક્રેટે અહીં દાન કરીને ફસાયાની વાત પોતાના બ્લોગ પર પોસ્ટ મૂકી તો એનજીઓએ એને લીગલ નોટિસ મોકલાવી દીધી. ‘ક્વૉરા’ પર પણ ડઝનબંધ લોકોએ આ જ પ્રકારની ફરિયાદો કરી છે. એનજીઓની બેઝિક વેબસાઇટ અને એક્ટિવ ટ્વિટર હેન્ડલ જોઇને સહેજે આપણને તેના પર વિશ્વાસ બેસી જાય. નેટ પર બીજા લોકોનો અનુભવ કહે છે કે આ લોકો કોઇપણ ભોગે તમારો પીછો છોડતા નથી અને તમે ડોનેટ કરવામાં મોડું કરો અથવા ના પાડો તો પણ તેઓ કૉલ અને મેસેજ કર્યા કરે છે. આટલા બધા કેસીસ પછી હવે મને આ એનજીઓ પર વિશ્વાસ બેસતો નથી અને હું તેમને એક રૂપિયાનું પણ દાન આપવાનો નથી.
***
બે એક વર્ષ પહેલાં મારા પર ડિશ ટીવીમાંથી કૉલ આવ્યો અને એકદમ ડિટેલમાં મારા ડિએક્ટિવેટ કરાવેલા ડિશ ટીવી અકાઉન્ટની વિગતો આપી. ‘તમે તમારું બંધ પડેલું સેટ ટૉપ બોક્સ અને રિમોટ કંટ્રોલ પાછું સબમિટ કરાવી દો તો તમારી બાકી રહેલી ૧૦૦૦ રૂ. ડિપોઝિટ એક મહિનાની અંદર તમને પરત આપી દઇશું’ એવી વાત પણ એમણે કરી. મને વિશ્વાસ ન બેઠો અને મેં વાત ઉડાડી દીધી. ફરી થોડા મહિના પછી કૉલ આવવા શરૂ થયા. આખરે કંટાળીને મેં એમની વાત સ્વીકારી લીધી. દરમિયાન આળસમાં ને આળસમાં મેં ડિશટીવીની હેલ્પલાઇનમાં ફોન કરીને ક્રોસ ચેક ન કર્યું (કેમ કે હેલ્પલાઇનમાં ફોન કરવો હોય તો પાછી નોકરીમાંથી અડધા દિવસની રજા લેવી પડે!). આખરે મારા ઘરે બે જણા સેટ ટોપ બૉક્સ લેવા આવ્યા. મેં એમનું આઈ કાર્ડ માગ્યું તો કહે કે, ‘સર, અમે ન્યુ રિક્રુટ છીએ એટલે કાર્ડ હજી નથી આવ્યા, પણ તમે અમારા વર્ટિકલ હેડ સાથે વાત કરી લો.’ વર્ટિકલ હેડે પણ ફોન પર એ જ વાત કરી અને મેં સેટ ટોપ બૉક્સ-રિમોટ આપી દીધાં. એ વાતને છ મહિના ઉપર થયા એટલે એમના નંબર પર ફોન કર્યો, તો રેકોર્ડેડ મેસેજ સંભળાયો કે ‘પ્લીઝ ચેક ધ નંબર યુ હેવ ડાયલ્ડ.’ નેટ પર જોયું તો ગ્રાહક સુરક્ષામાં ‘સિદ્ધ એન્ટરપ્રાઇઝ’ નામની આ જ કંપની સામે આવી સેઇમ ફરિયાદ નોંધાયેલી હતી.
***
વળી, દોઢેક વર્ષ પહેલાં ફાંકડું અંગ્રેજી બોલતા વીસ-બાવીસ વર્ષના બે જુવાનિયા આવ્યા અને કહ્યું કે અમે જસ્ટ એન્જિનિયરિંગ પાસ કર્યું છે. અત્યારે વેકેશનમાં સોશ્યલ કૉઝ માટે હેલ્પેજ ઇન્ડિયા સાથે કામ કરીએ છીએ અને ઓલ્ડ પીપલ માટે ડૉનેશન કલેક્ટ કરીએ છીએ. મેં એમને ઘરમાં બેસાડીને એમનાં ક્રેડેન્શિયલ્સ ચેક કર્યાં. મને જેન્યુઇન લાગ્યું (વળી, સ્કૂલકાળમાં એક વખત હેલ્પેજ ઇન્ડિયા માટે ફાળો ઉઘરાવવા માટે હું પણ આ જ રીતે ઘર ઘર રખડેલો). એટલે મેં કહ્યું કે, ‘સારું, હું તમને ફાઇવ હન્ડ્રેડ રૂપીઝ આપી શકું.’ તો મોંઘી બ્રૅન્ડેડ ઘડિયાળ અને શૂઝ પહેરેલા એ છોકરા કહે કે, ‘સર, તમારે મિનિમમ કંઇક ૧૨૦૦ કે ૩૦૦૦ જેટલી અમાઉન્ટ તો આપવી જ પડે. ફાઇવ હન્ડ્રેડ તો પીનટ્સ કહેવાય.’ મેં કહ્યું કે, ‘એક મિનિટ, ડૉનેશન વૉલન્ટરી હોય, યુ કાન્ટ ફોર્સ મી લાઇક ધીસ.’ તો એ લોકો એજિટેટ થઈને ‘વ્હોટેવર’ બોલીને જતા રહ્યા. છએક મહિના પછી ફરી પાછા બીજા બે રિચ ચાઇલ્ડ પ્રકારના જુવાનિયા ડિટ્ટો આ જ રીતે હેલ્પેજ ઇન્ડિયામાંથી આવ્યા હોવાનું કહીને આ જ પ્રકારની વ્હોટએવરવાળી વાત કરીને જતા રહ્યા. એ છોકરાંવ મને ફ્રોડ તો નહોતા લાગ્યાં, પણ કદાચ ફોરેન વિઝા માટે કોઈ બેલ્ટ્સ મેળવવા માટે આવાં કામ કરતાં હોય કે કદાચ જેન્યુઇન કૉઝ માટે આવ્યાં હોય, પણ એમનો બધા લોકો પૈસાદાર જ હોય એવો દમદાટીવાળો એટિટ્યુડ મને ન ગમ્યો.
***
હજીયે અવારનવાર, ‘સર, અમે LICમાંથી બોલીએ છીએ, તમારી પૉલિસી પર તમને અમુક લાખ રૂપિયાનું બોનસ મળવાપાત્ર છે’ પ્રકારના કૉલ્સ આવતા રહે છે. આપણે કહીએ કે આ ફ્રોડ છે, હું કમ્પ્લેઇન કરીશ, તો તરત જ (અથવા ક્યારેક ગંદી ગાળો બોલીને) ફોન કાપી નાખે છે.
***
ટૂંકમાં વાત એટલી કે નવા નવા ફ્રોડ માર્કેટમાં રિલીઝ થતા જ રહે છે. આપણે ચેતતા રહેવું અને આવું કંઇક ધ્યાનમાં આવે તો શૅર કરતા રહેવું.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Man’s World – A Web Series

યશરાજ ફિલ્મ્સની યૂથ સબસિડિયરી ‘વાય ફિલ્મ્સ’ની આ નવી વેબ સિરીઝ ‘મૅન્સ વર્લ્ડ’ જોઈ? પહેલી સિઝનના બે એપિસોડ રિલીઝ થઈ ગયા છે. આફરીન થઈ જઇએ એવી ગ્રેટ નથી, પણ બકવાસ તો જરાય નથી. જેન્ડર ઇક્વાલિટીનો ઇશ્યૂ, પ્લસ ‘વ્હોટ ઇફ’વાળી એક મસ્ત કલ્પના, શાર્પ ઑબ્ઝર્વેશન્સ સાથે એનું યૂથફુલ એક્ઝિક્યુશન અને ઢગલાબંધ કેમિયો. થોડી વાર પછી રિપીટેટિવ થઈ જાય છે, પણ બોરિંગ? જરાય નહીં.

જુઓ, સમજો અને ફોલો કરો.

થેંક ગોડ, યુટ્યૂબમાં યૂથફુલ અને મૅચ્યોર કન્ટેન્ટ જનરેટ થવા લાગ્યું છે! જોઈ નાખો બંને એપિસોડ, ટોટલ અડધા કલાકનું જ કામ છે.

P.S. જોકે સિઝન-1ના છેલ્લા બે એપિસોડ જોયા પછી લાગ્યું કે રોલ રિવર્સલ સિવાય એમાં બીજી કશી નવીનતા રહી નહીં. બટ યેસ, જેન્ડર ઇક્વાલિટી પરનો એનો મેસેજ જરાય ડાયલ્યુટ થતો નથી.

આ રહી બંને એપિસોડની લિંકઃ
Episode-1
https://www.youtube.com/watch?v=8NgvxN9RJSg

Episode-2
https://www.youtube.com/watch?v=8MOFxlynwqw

Episode-3

Episode-4 (Finale)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Motion Capture Animation

મોશન કેપ્ચર એનિમેશનઃ એનિમેશનના રજનીકાંતની ભારતમાં એન્ટ્રી

***

‘દુશ્મનોં કો હરાને કે સૈંકડો તરીકે હૈ. સબસે પહલા હૈ, માફી’… ‘બદલાવ ઝરૂરી હૈ. જો વક્ત કે સાથ બદલેગા, ઝિંદા રહેગા’… ‘સબ્ર કરો, ઈન્તેઝાર કરો. તુમ છલની સે પાની ભર સકતે હો, અગર પાની કે બર્ફ હોને તક ઈન્તેઝાર કર સકતે હો…’ ચારેકોર ગ્રીન કલરના પડદા લગાવેલા એક વિશાળ હૉલમાં એક્ટર ‘ધ રજનીકાંત’ એમની આગામી ફિલ્મ ‘કોચડયાન’ના આ જાનદાર ડાયલોગ્સ બોલી રહ્યા છે. શૂટિંગ વખતે તેઓ એકલા જ છે, એમની આસપાસ કોઈ દેખાતું નથી. પણ જ્યારે આપણે ફિલ્મનો પ્રોમો જોઈએ છીએ ત્યારે એમની આસપાસ સેંકડો લોકો દેખાય છે. એટલું જ નહીં, શૂટિંગ વખતે તો રજનીસરે કોઈપણ પ્રકારનો મેકઅપ, વિગ કે કોશ્ચ્યુમ પહેર્યાં નહોતાં, પરંતુ પડદા પર તો આ 63 વર્ષના અભિનેતા એક જાંબાઝ નવયુવાન યોદ્ધાના ગેટઅપમાં દેખાય છે! શું છે, આ બધું? અને કઈ રીતે થઈ રહ્યા છે આ ચમત્કાર?! જરા માંડીને વાત કરીએ…

kochadaiyaan-new-postersમાની લો કે આ 2012ની સાલનો ઉનાળો ચાલી રહ્યો છે, અને અત્યારે લંડનના વિખ્યાત પાઈનવૂડ સ્ટુડિયોઝમાં રજનીકાંત અને દીપિકા પદુકોણ સ્ટારર થ્રીડી એનિમેશન ફિલ્મ ‘કોચડયાન’ (અર્થાત્ લાંબી, કર્લી કેશવાળી ધરાવતો શેરદિલ રાજા)નું શૂટિંગ ચાલી રહ્યું છે. લંડનના આ પાઈનવૂડ સ્ટુડિયોઝમાં જેમ્સબોન્ડ, સુપરમેનથી લઈને લારાક્રોફ્ટઃ ટોમ્બ રેઈડર, દા વિન્ચી કોડ અને શેરલોક હોમ્સ જેવી સંખ્યાબંધ ફિલ્મોનું શૂટિંગ થઈ ચૂક્યું છે. રજનીકાંતને એનિમેટેડ અવતારમાં ચમકાવતી અને રજનીકાંતની જ દીકરી સૌંદર્યાએ ડિરેક્ટ કરેલી આ પિરિયડ ફિલ્મનું ટ્રેલર થોડાં અઠવાડિયાં પહેલાં અમિતાભ બચ્ચનના હસ્તે રિલીઝ કરાયું અને આવતા મહિને તે રિલીઝ પણ થઈ રહી છે. પરંતુ એવી તે શી ખાસિયત છે આ ફિલ્મમાં કે તેના શૂટિંગ માટે છેક લંડન સુધી લાંબા થવું પડ્યું? વેલ, જવાબ એવો છે કે આ ફિલ્મ ભારતની સૌપ્રથમ સંપૂર્ણપણે ‘મોશન કેપ્ચર’ કે ‘પરફોર્મન્સ કેપ્ચર’ ટેક્નિકથી તૈયાર થનારી એનિમેટેડ ફિલ્મ છે (જોકે બે વર્ષ પહેલાં આવેલી તમિલ એક્શન ફિલ્મ ‘માત્તરાન’માં અમુક ભાગ માટે ભારતમાં સૌપ્રથમવાર આ ટેક્નિકનો ઉપયોગ કરાયો હતો). ભારત માટે આ ટેક્નિક નવી છે, પણ હોલિવૂડમાં લૉર્ડ ઑફ ધ રિંગ્સ, અવતાર, સ્ટિવન સ્પીલબર્ગની ધ એડ્વેન્ચર્સ ઑફ ટિનટિન જેવી ફિલ્મોમાં વર્ષોથી મોશન કેપ્ચર ટેક્નિકનો ઉપયોગ થતો આવ્યો છે. એકદમ રિયલ લાગતી આધુનિક થ્રીડી વીડિયો ગેમ્સનું શૂટિંગ પણ પહેલાં આ જ રીતે થાય છે, પછી એમાં કમ્પ્યુટર ગેમ્સનાં એલિમેન્ટ્સ ઉમેરવામાં આવે છે.

ટ્રેડિશનલ એનિમેશન વર્સસ થ્રીડી એનિમેશન

હવે ભૂતકાળ થઈ ગયેલી ફિલ્મની રીલને હાથમાં લઈને ધ્યાનથી જોઈ હશે તો ખ્યાલ હશે કે તેમાં આસપાસની બે ઈમેજ વચ્ચે સહેજ મુવમેન્ટ સિવાય કશો ફેર હોતો નથી. હવે જરાતરા આગળ વધતી સિક્વન્સવાળી તસવીરોને એક સેકન્ડની ચોવીસ ફ્રેમ (કે તસવીર)ની ઝડપે આપણી આંખ સામેથી ફેરવવામાં આવે, ત્યારે આપણને છૂટક તસવીરોનું કલેક્શન નહીં, બલકે હાલતોચાલતો વીડિયો દેખાય છે! વાસ્તવમાં આપણી આંખની આ મર્યાદા છે, અને આ જ મર્યાદા સિનેમાનો પાયાનો સિદ્ધાંત છે! પરંતુ એ તસવીરોને કેમેરા દ્વારા શૂટ કરેલી હોય છે, તેને બદલે જો હાથેથી ચિત્ર દોરીને આંખ સામેથી એક સેકન્ડની ચોવીસ તસવીરોની સ્પીડે ફેરવવામાં આવે, તો તેને કહેવાય એનિમેશન. આપણે વર્ષોથી જોતા આવ્યા છીએ તે મિકી માઉસ, ડોનલ્ડ ડક, ટોમ એન્ડ જેરી જેવી એનિમેટેડ કાર્ટૂન ફિલ્મોમાં ડઝનબંધ કલાકારો જે તે પાત્રની દરેકે દરેક હરકતને ડ્રોઈંગ બોર્ડ પર ચિતરતા. સ્ટોરી પ્રમાણે આ રીતે હજારો ચિત્રો તૈયાર કરવામાં આવે, જેના પરથી પછી એનિમેટેડ ફિલ્મ તૈયાર થતી.

જોકે આ જ કારણસર અગાઉ સિને રિસર્ચરો એનિમેટેડ ફિલ્મોને સિનેમા ગણવા તૈયાર જ નહોતા. એમની સીધી વ્યાખ્યા એવી કે જેમાં કેમેરાની સામે કશુંક બનતું હોય અને કેમેરા તેને કેપ્ચર કરતો હોય, તો તે રીતે બનેલી ફિલ્મને સિનેમા કહી શકાય. વળી, મોટે ભાગે ટ્રેડિશનલ એનિમેટેડ ફિલ્મો બાળકોને જ ધ્યાનમાં રાખીને બનતી આવી હોવાથી એક ગેરમાન્યતા એવી બની ગઈ કે એનિમેટેડ ફિલ્મો એટલે કાર્ટૂન ફિલ્મો અને એ માત્ર બાળકો માટે જ હોય. કોચડયાન બનાવનારી રજનીકાંતની દીકરી સૌંદર્યા પણ અકળાઈને કહે છે કે એનિમેટેડ ફિલ્મો એ મેઈનસ્ટ્રીમ સિનેમા જેવો જ સિરીયસ બિઝનેસ છે, જે કોઈ ચોક્કસ ઉંમરના દર્શકો માટે સીમિત નથી.

જ્યારથી સિનેમામાં કમ્પ્યુટર્સ અને લેટેસ્ટ સોફ્ટવેર્સનો પ્રવેશ થયો, ત્યારે પગરણ થયાં, થ્રીડી એનિમેશનનાં. થ્રીડી મુવી મેકર, એડોબી ફ્લેશ, અલાદ્દીન ફોરડી, હુડિની, માયા, ક્લારા, પોઝર, સ્કેચઅપ વગેરે સંખ્યાબંધ થ્રીડી એનિમેશન સોફ્ટવેર્સની મદદથી કાગળ પર હજારો સ્કેચિઝ બનાવવાની ઝંઝટમાંથી છૂટકારો મળ્યો. આર્ટિસ્ટ્સ ફિલ્મ મેકરની કલ્પના પ્રમાણેનાં અમુક સ્કેચ કે કેમેરા એન્ગલ્સ માટેનાં સ્ટોરીબોર્ડ કાગળ પર તૈયાર કરે એટલા પૂરતાં જ સ્કેચ તૈયાર કરવાના થાય, બાકીનું બધું જ કામ આ સોફ્ટવેર ઉપાડી લે. વળી, આ થ્રીડી એનિમેશન સોફ્ટવેરની મદદથી એનિમેશન ફિલ્મોમાં ઊંડાઈનું ત્રીજું પરિમાણ ઉમેરાયું. તેનાથી બે ફાયદા થયા. એક તો એનિમેશન વધું જીવંત અને ડિટેઈલવાળું થયું, અને બીજું થ્રીડી ચશ્માં પહેરીને જોઈ શકાય એવી ખરા અર્થમાં થ્રીડી એનિમેશન ફિલ્મો બનવા લાગી. પરંપરાગત એનિમેશન અને થ્રીડી એનિમેશન વચ્ચે એક તાત્ત્વિક ફરક એ છે કે પરંપરાગત એનિમેશનમાં જે વસ્તુ કે પાત્રના શરીરનો ભાગ બતાવવાનો ન હોય, તે દોરવામાં આવતો નથી. જ્યારે થ્રીડી એનિમેશનમાં આખું પાત્ર કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર તૈયાર કરી દેવાય છે, પછી તેને જે રીતે ઈચ્છીએ એ રીતે ફેરવી શકાય છે.

એન્ટર ધ મોશન કેપ્ચર

મોશન કેપ્ચર ટેક્નિકની શોધ એક્ઝેક્ટ કયા તબક્કે થઈ એ તો કહેવું મુશ્કેલ છે, પણ હા, છેક 1995માં રિલીઝ થયેલી અતારી કંપનીની વીડિયો ગેમ ‘હાઈલેન્ડર’માં આ ટેક્નિકનો ઉપયોગ કરીને એનિમેશન તૈયાર કરવામાં આવ્યું હતું. હવે કોઈ કહેશે કે અરે ભાઈ, પણ આ ટેક્નિક એટલે એક્ઝેક્ટ્લી કેવી ટેક્નિક? તો જનાબ, એ સમજવા માટે આપણે વાતને થ્રીડી એનિમેશનના તબક્કાથી આગળ વધારવી પડે. થ્રીડી એનિમેશનમાં જ્યાં કાગળ પરથી કે પછી સંપૂર્ણપણે કમ્પ્યુટર પર મોડલ તૈયાર થાય છે, ત્યાં મોશન કેપ્ચર એનિમેશન ટેક્નિકમાં હાડ-ચામનાં જીવતા મનુષ્યોને ખાસ પ્રકારનાં કપડાં પહેરાવીને એમનું શૂટિંગ કરવામાં આવે છે. જરા ડિટેઈલમાં સમજીએ.

નામ જ કહી આપે છે એ રીતે આ પદ્ધતિમાં મોશન એટલે કે હલનચલનને કેપ્ચર કરવામાં આવે છે. એ માટે કલાકારને making203ખાસ પ્રકારનાં શરીર સાથે ચપોચપ ચોંટી જાય તેવાં (સ્વિમિંગ કોશ્ચ્યુમ જેવાં) કપડાં પહેરાવવામાં આવે છે. આ કપડાં પર ઠેકઠેકાણે, ખાસ કરીને જ્યાંથી શરીર વળે છે તે સાંધાઓ પર નાનકડાં ટપકાં જેવાં ઓપ્ટિકલ માર્કર લગાડેલાં હોય છે. આ દરેક માર્કર પર તે સ્ટુડિયોમાં લગાવેલાં એકસાથે ચાલીસ જેટલા કેમેરા નજર રાખતા હોય છે. એટલે ધારો કે રજનીકાંત શૂટિંગમાં ડાન્સ કરતો હોય, તો તે દૃશ્ય એકસાથે ચાલીસ કેમેરાથી શૂટ થતું હોય છે! વળી, આ કેમેરા પણ ગજબ છે. તે માત્ર સેન્સરને જ ઓળખે. મતલબ કે તેમાં માત્ર ઓપ્ટિકલ માર્કરની મુવમેન્ટ્સ જ કેપ્ચર થાય. આ મુવમેન્ટ કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન પર એ જ સમયે એક હાલતુંચાલતું હાડપિંજર જેવું સ્ટ્રક્ચર બતાવે છે. જેના પરથી પાછળથી હાડ-ચામનાં વાઘાં પહેરાવવામાં આવે છે. હવે તો મોશન કેપ્ચરની ટેક્નિક એટલી આગળ વધી ગઈ છે કે શૂટિંગ દરમિયાન જ એક્સપર્ટ અને ડાયરેક્ટરને એ જ સમયે જે તે પાત્રના એક્ચ્યુઅલ ગેટઅપમાં તેની મુવમેન્ટ જોવા મળે છે.

એનિમેટેડ ફિલ્મને વધુ વાસ્તવિક બનાવવા માટે પાત્રોના ચહેરા પરના હાવભાવ પણ ડિટેઈલમાં ઝીલાય તે મહત્ત્વનું છે. આ માટે કલાકારના ચહેરા પર (હોઠ, ગાલ, દાઢી, કપાળ, નેણ, આંખનાં પોપચાં, કાન વગેરે પર) પણ વિવિધ માર્કર લગાવવામાં આવે છે. ડિટેઇલિંગની માગ પ્રમાણે એક કલાકારના ચહેરા પર આવાં 32થી લઈને 300 સુધીનાં માર્કર ચોંટાડવામાં આવે છે. હાસ્ય, રૂદન, ક્રોધ, નિરાશા વગેરે હાવભાવ પ્રમાણે ચહેરાની ત્વચા જે રીતે સંકોચાય, તે જ પ્રમાણે માર્કર પણ તેની સાથે ખસે છે. આ પ્રકારનાં માર્કરને ટેક્નિકલ ભાષામાં ‘એક્ટિવ માર્કર’ કહે છે (પેસિવ માર્કર પ્રકાશનું રિફ્લેક્શન કરતા મટિરિયલના બનેલા હોય છે). એક્ટિવ માર્કરની આ મુવમેન્ટ્સને ટ્રેક કરવા માટે કલાકારે માથા પર એક હેલમેટ જેવું ડિવાઈસ પહેરવું પડે છે. આ હેલમેટ સાથે ચહેરાની સામે તકાયેલું રહે તે રીતે ચહેરાથી અમુક ઈંચ છેટે એક કેમેરા અથવા તો લેસર સ્કેનર ફિટ કરેલું હોય છે. ફિલ્મની વાર્તા અને દૃશ્યની ડિમાન્ડ પ્રમાણે કલાકાર ડાયલોગ્સ બોલે અને એક્ટિંગ કરે, તે બધું જ વાયા એક્ટિવ માર્કર, ચાલીસ અને એક માથા સાથે જોડાયેલા ટોટલ એકતાલીસ કેમેરા દ્વારા કેપ્ચર થાય છે. પછીથી કમ્પ્યુટર પર આ કેપ્ચર કરેલી આકૃતિઓનું એક તારની જાળી જેવું વાયર-ફ્રેમ થ્રીડી મોડલ તૈયાર કરવામાં આવે છે. જેમ આપણા હાડકાંના તંત્ર પર ઈશ્વરે માંસ અને ચામડીનું આવરણ મઢીને આપણને એક ચોક્કસ રૂપ આપ્યું છે, એ જ રીતે વાયર-ફ્રેમમાં તૈયાર થયેલી આકૃતિને સ્ટોરીની ડિમાન્ડ પ્રમાણે રંગેરૂપે મઢવામાં આવે છે અને તેને યોગ્ય હાવભાવ આપવામાં આવે છે. ત્યારબાદ મોશન કેપ્ચરના ચાલીસ કેમેરાએ ઝડપેલી મુવમેન્ટ્સની આસપાસ વાર્તાના સીન પ્રમાણે કમ્પ્યુટર જનરેટેડ ઈમેજીસ (સીજીઆઈ) તથા અન્ય સ્પેશિયલ ઈફેક્ટ્સ ઉમેરવામાં આવે છે.

avatar-mo-cap-21રસપ્રદ વાત એ છે કે ફિલ્મની સ્ટોરીમાં ગમે તેટલાં આઉટડોર લોકેશન્સની વાત આવતી હોય, પરંતુ મોશન કેપ્ચર પદ્ધતિથી કરાતું સમગ્ર શૂટિંગ તેના સ્પેશિયલ સ્ટુડિયોની અંદર ઈન્ડૉર જ થાય છે. મતલબ કે કોચડયાનમાં રજનીકાંતનું પાત્ર ઘોડા પર સવાર થઈને જંગલો ખૂંદતું હોય, પણ શૂટિંગ વખતે જંગલ તો ઠીક, ઘોડો પણ હોતો નથી. એક સ્ટેન્ડ સાથે દોરી બાંધીને તેની લગામ બનાવાય છે અને ઘોડેસવારી જેવી એક્ટિંગ કરાય છે, જેમાં પાછળથી રજનીકાંતના બે પગ વચ્ચે સીજીઆઈની મદદથી ઘોડો ફિટ કરી દેવામાં આવે છે! એ જ રીતે ‘અવતાર’ ફિલ્મમાં તો નિબિરુ નામના ગ્રહની વાત હતી, જ્યાં તેનાં પાત્રો એલિયન ‘નાવી’ બનીને નિબિરુનાં જંગલોની ડાળીઓ પર કૂદાકૂદ કરતાં હતાં, પરંતુ શૂટિંગ વેળાએ તેઓ મોશન કેપ્ચરિંગ માર્કરવાળાં કપડાં પહેરીને સ્ટુડિયોમાં રાખેલાં ટેબલ્સ પર જ કૂદતાં હતાં! પાત્રોની આસપાસનું સમગ્ર વાતાવરણ અને સ્ટોરી પ્રમાણેનું ડિટેઈલિંગ સીજીઆઈ સ્વરૂપે પોસ્ટ પ્રોડક્શનના તબક્કે કમ્પ્યુટર સોફ્ટવેર દ્વારા ઉમેરવામાં આવે છે.

એ રીતે જોઈએ તો કલાકારો માટે આ મોશન કેપ્ચર પ્રકારની ફિલ્મોમાં કામ કરવું વધારે અઘરું બની જાય છે. કારણ કે રેગ્યુલર ફિલ્મોથી તદ્દન વિપરિત અહીં એમની આસપાસ કશું જ નથી હોતું. ખીણ પરથી ઘોડો કુદાવવાનો હોય, જાહેર જનતાને સંબોધવાની હોય, દુશ્મનોનો પીછો કરવાનો હોય, દોડીને કોઈ વાહન પર ચડી જવાનું હોય, ઝાડ પર ચડવાનું હોય વગેરે દરેકે દરેક સિચ્યુએશનની કલાકારોએ સંપૂર્ણપણે કલ્પના જ કરવાની હોય છે અને તે પ્રમાણેના હાવભાવ લાવવાના હોય છે. એટલે આ રીતે કામ કરવામાં સ્વાભાવિકતા લાવવાનું કલાકારો માટે અત્યંત અઘરું બની જાય છે.

મોશન કેપ્ચરિંગ ટેક્નિકનાં જમાઉધાર

આ ટેક્નિકનો સૌથી મોટો ફાયદો એ છે કે તેમાં એકદમ રિયલ ટાઈમમાં એનિમેશન ક્રિયેટ કરી શકાય છે. મતલબ કે શૂટિંગ વખતે જ કલાકારોના હાવભાવ પ્રમાણે જે તે એનિમેટેડ પાત્ર કેવું લાગશે તે જોઈ શકાય છે. સાથોસાથ જ્યારે મર્યાદિત સમયમાં શૂટિંગ આટોપી લેવાનું હોય, ત્યારે પરંપરાગત એનિમેશન ટેકનિક્સની સરખામણીમાં ઓછા સમયમાં પુષ્કળ માત્રામાં એનિમેટેડ સામગ્રી ઊભી કરી શકાય છે, જેથી ફિલ્મની ડેડલાઈન (સમયમર્યાદા) સાચવવામાં કોઈ તકલીફ પડતી નથી. મોશન કેપ્ચર ટેક્નિકથી એકદમ રિયલ લાગે તેવું એનિમેશન સર્જી શકાય છે. અહીં ઈનડૉર સ્ટુડિયોમાં જ સમગ્ર શૂટિંગ કરવાનું હોઈ કોઈ પ્રકારના સેટની જરૂર પડતી નથી. મતલબ કે જંગલ, દરિયો, મહેલ, પ્રાચીન નગર, આકાશ… જે કંઈ સર્જવાનું હોય, તે એકવાર કલાકારોનું શૂટિંગ થઈ ગયા પછી પાછળથી કમ્પ્યુટર પર જ ક્રિયેટ કરવામાં આવે છે. હા, ક્યારેક થોડી ઘણી બેઝિક ફ્રેમ ટાઈપની પ્રોપર્ટીની જરૂર પડે છે, જે કોઈ નાટકના સેટ કરતાં પણ ઓછી હોય છે. આગળ કહ્યું તેમ અહીં ચાલીસેક જેટલા સ્પેશિયલ મોશન કેપ્ચર કેમેરા એકસાથે શૂટિંગ કરતા હોય છે. આનો અર્થ એ થયો કે સિનેમેટોગ્રાફરને તથા ડાયરેક્ટરને એક જ શોટના ચાલીસ અલગ અલગ એન્ગલ મળે છે, જેથી વિશાળ માત્રામાં પસંદગીને અવકાશ પણ રહે છે. એકવાર મોશન કેપ્ચર્ડ માળખું તૈયાર થઈ જાય, પછી તેના પર તમે ચાહો તે સર્જી શકો. મતલબ કે રજનીકાંતને કેશ્ટો મુખરજી પણ બનાવી શકો અને ઈન્ક્રેડિબલ હલ્ક પણ બનાવી શકો! વળી, કલાકાર ગમે તેવો દેખાતો હોય અથવા તો ગમે તે ઉંમરનો હોય, તેને મેકઅપ કરવાની પણ કોઈ જરૂર રહેતી નથી.

જોકે આ ટેક્નિકનો લોચો એ છે કે તે મોટા પ્રોડ્યસરોને જ પોસાય તેવી અત્યંત ખર્ચાળ છે. વળી, અમુક જ સ્ટુડિયો મોશન કેપ્ચરિંગ ટેક્નિકમાં માસ્ટરી ધરાવે છે. જેમ કે, ભારતમાં હૈદરાબાદમાં ખૂલેલા એપલ આર્ટ્સ સ્ટુડિયો, મોબિલિટી આર્ટ સ્ટુડિયોઝ અને ઈવા મોશન સ્ટુડિયોઝ, મલયાલમ સુપરસ્ટાર મોહનલાલનો તિરુવનંતપુરમ ખાતે આવેલો વિસ્મયાસ મેક્સ સ્ટુડિયો તથા આ જ શહેરમાં આવેલો એક્સેલ એનિમેશન સ્ટુડિયોઝ જેવાં ગણ્યા ગાંઠ્યા ઓપ્શન્સ જ ઉપલબ્ધ છે (બાય ધ વે, કોચડયાનના અમુક હિસ્સાનું શૂટિંગ તિરુવનંતપુરમના એક્સેલ એનિમેશન સ્ટુડિયોમાં પણ થયું છે).

મોશન કેપ્ચરનું લેટેસ્ટ

અત્યારે (આપણે ત્યાં) લેટેસ્ટ ગણાતી મોશન કેપ્ચર એનિમેશન ટેક્નિકમાં પણ હવે અવનવી અપડેટ્સ આવી ગઈ છે. જેમ કે, નવાં એક્ટિવ માર્કર એલઈડીથી સજ્જ હોય છે, જે પ્રકાશ રિફ્લેક્ટ કરવાને બદલે જાતે જ ઉત્પન્ન કરે છે. આવાં એલઈડી અને તેની સાથે રેડિયો સિન્ક્રોનાઈઝેશન પદ્ધતિ સાથેનાં માર્કરની મદદથી આઉટડૉરમાં સૂર્યપ્રકાશમાં પણ મોશન કેપ્ચર કરી શકાય છે. મેસેચ્યુસેટ્સ ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઑફ ટેક્નોલોજી (એમઆઈટી)ના ભારતીય વિદ્યાર્થીઓએ ત્યાંના સંશોધકો સાથે મળીને ‘પ્રકાશ’ નામની નવી મોશન કેપ્ચર ટેક્નિક વિકસાવી છે. આ ટેક્નિક અત્યંત સસ્તી છે અને ગજબનાક એક્યુરસી ધરાવે છે. કેમ કે તે મોશન કેપ્ચર કરવા માટે કેમેરાને બદલે ઈન્ફ્રારેડ કિરણોનો ઉપયોગ કરે છે. આ ટેક્નિકથી ગીચ ટ્રાફિકમાં અત્યંત સ્પીડમાં ફરતાં વાહનોને પણ માર્કર લગાવીને કેપ્ચર કરી શકાય છે. ગેમિંગના શોખીનોને ખ્યાલ હશે જ કે 2010માં રિલીઝ થયેલી માઈક્રોસોફ્ટનું ગેમિંગ કોન્સોલ એક્સબોક્સનું કાઈનેક્ટ મોડલ પણ મોશન કેપ્ચર ટેક્નોલોજીથી સજ્જ છે. આ કામ માટે તે અદૃશ્ય એવાં ઈન્ફ્રારેડ વિકિરણોનો ઉપયોગ કરે છે.

સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટી, એમઆઈટી તથા અમેરિકાની જ મેક્સપ્લાન્ક યુનિવર્સિટીના સંશોધકોએ મળીને નવી માર્કરલેસ મોશન કેપ્ચર ટેક્નિક પણ વિકસાવી છે, જે મોશન કેપ્ચર કરવા માટે કોઈ માર્કરની મોહતાજ નથી. તેનાં ખાસ પ્રકારનાં કમ્પ્યુટર અલગોરિધમ વ્યક્તિનાં હલનચલનને કારણે પ્રકાશમાં થતા સૂક્ષ્મતમ ફેરફારને પણ માપી લે છે અને તેને આધારે થ્રીડી ઈમેજ બનાવી આપે છે. આ ઉપરાંત પ્રાયોગિક ધોરણે હલનચલનને કારણે થતા વીજચુંબકીય ક્ષેત્રના ફેરફારને માપતી, રડારની જેમ રેડિયો ફ્રિક્વન્સીને આધારે મોશનને કેપ્ચર કરતી વગેરે ટેક્નિક્સ પણ માર્કેટમાં ઉપલબ્ધ છે.

મોશન કેપ્ચર એનિમેશન એ એનિમેટેડ ફિલ્મોની આવતીકાલ છે. તેની મદદથી કોઈ કલાકારને તેના મૃત્યુપર્યંત પણ જીવંત રાખી શકાય છે. આ ટેક્નિકમાં થઈ રહેલાં સંશોધનો તેને વધુ સુલભ બનાવશે. જ્યારે કોચડયાન જેવી ફિલ્મો ભારતમાં પણ એનિમેશન મુવીઝનો નવો યુગ શરૂ કરશે તેવી આશા રાખવી અસ્થાને નથી.

P.S. મોશન કેપ્ચર એનિમેશન ટેક્નિકથી રજનીકાંત સ્ટારર ફિલ્મ ‘કોચ્ચડયાન’ કેવી રીતે બની તેનો સત્તાવાર વીડિયો જોવા માટે ક્લિક કરો અહીંઃ

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.