Phantom Thread

રેટિંગઃ *** (ત્રણ સ્ટાર)

phantom_thread_poster

એક્ટર રિટાયર થાય છે…

એક એક્ટર રિટાયર થાય ખરો? હા, માર્કેટ-ઑડિયન્સ એને ફેંકી દે અથવા તો એની તબિયત એનો સાથ ન આપે તો એને રિટાયરમેન્ટ લેવાની ફરજ પડે એવું બને. પણ આ તો અદાકારીની દુનિયામાં એક્ટરનો સિક્કો સોનાની લગડીની જેમ ચાલતો હોય, ચાહકો દસેય આંગળીઓના ટચાકા ફોડીને એનાં ઓવારણાં લેતાં હોય ત્યારે કોઈ એક્ટર ‘અચ્છા, તો હમ ચલતે હૈ’ કહીને લાઇમલાઇટથી દૂર જવાનું વિચારે ખરો? સામાન્ય સંજોગોમાં તો એવું ન બને. લેકિન એ એક્ટરનું નામ ડેનિયલ ડે લુઇસ હોય તો મામલો જરા ગંભીર બની જાય.

ત્રણ-ત્રણ વખત બેસ્ટ એક્ટિંગ માટે ઑસ્કર અવૉર્ડ જીતી ચૂકેલા ડેનિયલ ડે લુઇસને ‘ટાઇમ’ મેગેઝિને ‘વિશ્વના

20121105_600

મહાનતમ એક્ટર’નું બિરુદ આપેલું છે. ગયા વર્ષે એણે જાહેર કરેલું કે એક્ટિંગમાંથી હવે એ સત્તાવાર રીતે રિટાયર થાય છે અને આવતા વર્ષે આવનારી (એટલે કે 2 ફેબ્રુઆરી, 2018એ ભારતમાં રિલીઝ થયેલી) પૉલ થોમસ એન્ડરસનની ફિલ્મ ‘ફેન્ટમ થ્રેડ’ એની છેલ્લી ફિલ્મ હશે. જો એ પોતાના આ નિર્ણયમાં ફેરફાર ન કરે, તો નવી ફિલ્મ માટે ડેનિયલ ડે લુઇસને મોટા પડદે જોવાનો આ છેલ્લો ચાન્સ હશે. વેલ, અમે એ ચાન્સ જતો કરવા માગતા નહોતા અને ‘ફેન્ટમ થ્રેડ’ જોઈ નાખી.

***

‘ફેન્ટમ થ્રેડ’ સ્ટોરી છે એક અલ્ટ્રા પર્ફેક્શનિસ્ટ ડ્રેસમૅકર રેનોલ્ડ્સ વૂડકોક (ડેનિયલ ડે લુઇસ) અને એક વેઇટ્રેસ આલ્મા (વિકી ક્રિપ્સ)ની રિલેશનશિપની. અઘરી ભાષામાં કહીએ તો આ મે-ડિસેમ્બર જોડી છે, અને આપણા શાહબુદ્દીનભાઈ રાઠોડની સ્ટાઇલમાં કહીએ તો ‘એ બંનેને જોઇને એક જ વિચાર આવે કે આ બંને ભવેય ભેળાં થાય એમ નથી!’ જન્માક્ષર કઢાવ્યાં હોય તો બંનેનો એકેય ગુણ મળે તેમ નથી. રેનોલ્ડ્સ આધેડ વયનો, તો આલ્મા યંગ એન્ડ બ્યુટિફુલ. રેનોલ્ડ્સ અલ્ટ્રા પર્ફેક્શનિસ્ટ. એના સવારે ઉઠવાના ટાઇમિંગ્સ ફિક્સ, બ્રેક ફાસ્ટ ટેબલ પર કેવી રીતે બેસવું અને સહેજ પણ અવાજ કર્યા વિના કઈ રીતે બ્રેકફાસ્ટ ખાવો, ક્યારે શું કરવું-શું કહેવું-શું ન કહેવું-ક્યારે રૂમમાંથી અબાઉટ ટર્ન થઈ જવું… બધાના નિયમો ફિક્સ. શરીરની એકેએક કરચલી અને એકેએક વાળનો પણ હિસાબ એની પાસે હોય એવો પર્ફેક્શનિસ્ટ. ‘અંદાઝ અપના અપના’નો રામ ગોપાલ બજાજ (પરેશ રાવલ) જોઈ લો (સબ ચીઝ ટાઇમ ટુ ટાઇમ હોની ચાહિએ!). જ્યારે આલ્મા પડતી આખડતી ચાલે, પોતાનું ધાર્યું કરે, પોતાનું મનાવવા માટે ગમે તે હદ સુધી જવા તૈયાર અને રેનોલ્ડ્સના કોઇપણ નિયમનો ડૂચો વાળી નાખે તેવી કડક આર્ગ્યુમેન્ટ એની પાસે હાજર જ હોય… ડેનિયલ પોતાના કામના પ્રેમમાં એટલો ગળાડૂબ કે એને ક્યારેય લગ્ન કરવાનો ટાઇમ નહોતો મળ્યો, જ્યારે આલ્માની જવાનીના પતંગમાં હજી પવન ભરાયો જ છે… અપોઝિટ એટ્રેક્ટ્સના ન્યાયે બંને એક કન્ટ્રીસાઇડ રેસ્ટોરાંમાં મળ્યાં, એક જ ઝાટકે પ્રેમમાં પડ્યાં અને વાત આગળ પણ વધી.

આ સ્ટોરી લગભગ પચાસના દાયકાના લંડનની છે. ના, આપણને એવું કહેવામાં નથી આવતું, આપણે એ વખતનાં કપડાં, ઘર, ગાડીઓ, ન્યુ યર સેલિબ્રેશન વગેરે પરથી તાગ મેળવી લેવાનો છે. આ ફિલ્મમાં કશું જ સ્પૂન ફીડિંગ નથી. હા, તો આલ્મામાં રેનોલ્ડ્સને મ્યુઝ-પ્રેરણામૂર્તિ દેખાય છે. રેનોલ્ડ્સનાં મેઝરમેન્ટ્સ પ્રમાણે એનું શરીર પણ એકદમ પર્ફેક્ટ છે. પહેલી જ ડૅટમાં (જે મળ્યાના પહેલા જ દિવસે હોય છે) રેનોલ્ડ્સ આલ્માને પોતાના ડિઝાઇન સ્ટુડિયો પર લઈ જઈને એના શરીર પર જચે એવો પર્ફેક્ટ ડ્રેસ બનાવવાના કામે લાગી જાય છે. થોડા સમયમાં જ આલ્મા રેનોલ્ડ્સના ડિઝાઇન સ્ટુડિયોની પર્મનન્ટ મેમ્બર બની જાય છે.

ત્યારપછીની કહાની થોડી ટ્વિસ્ટવાળી છે. ડોન્ટ વરી, સ્પોઇલરવાળી નથી. રેનોલ્ડ્સ વૂડકોક એ વખતનો વર્સાચે કે મનીષ મલ્હોત્રા છે. એના ક્લાયન્ટ્સમાં મહારાણીઓ-પ્રિન્સેસ સામેલ છે. યુવતીઓ વૂડકોકને આવીને કહી જાય છે કે એ મરે ત્યારે એના શરીર પર રેનોલ્ડ્સનો બનાવેલો ગાઉન હોવો જોઇએ! સામે પક્ષે રેનોલ્ડ્સ પણ ડ્રેસ ડિઝાઇન કરે કે ક્લાયન્ટનું માપ લે કે પછી ડ્રેસના ટાંકા લે ત્યારે જાણે કોઈ શિલ્પી કે ચિત્રકાર પોતાની કળાકૃતિ રચતો હોય એવો ખૂંપી જાય. નૅચરલી, એનું આ હદ બહારનું પર્ફેક્શન-ડેડિકેશન જ આ ઑડ કપલ વચ્ચે ટેન્શનની ચિનગારી ફૂંકે છે. ના, બંને વચ્ચે શબ્દોની તડાફડી એ ટ્વિસ્ટ નથી, ટ્વિસ્ટ છે પોતાના પ્રિયપાત્રની નજીક જવા માટે કરાતી ક્વાયત, જે કમ્પ્લિટલી શૉકિંગ છે. ફિલ્મનાં મુખ્ય બંને પાત્રો અને અન્ય પાત્રો પણ સંબંધોના એક ‘ફેન્ટમ’ આભાસી-કાલ્પનિક-અદૃશ્ય-ન સમજાય તેવા ‘થ્રેડ’-તાંતણે બંધાયેલાં છે.

***

‘ફેન્ટમ થ્રેડ’માં એક એવરેજ દર્શકને કંટાળવાનો મસાલો લોકલ ટ્રેનના પેસેન્જરોની જેમ ઠાંસી ઠાંસીને ભર્યો છે. દેખીતી રીતે ટ્વિસ્ટ લાગે એવું ફિલ્મમાં કશું બને જ નહીં, પાત્રો એકબીજા સામે જોયા કરે, લાંબી લાંબી અસંબદ્ધ લાગે તેવી વાતો કર્યા કરે, ક્યાં કોને શા માટે વાંકું પડ્યું એ સમજાય નહીં, ક્યારે ફ્લેશબૅક સ્ટાર્ટ થઈ ગયો એ સમજાય નહીં અને ઇવન પાત્રો આવું બિહેવ શા માટે કરે છે એ પણ સમજાય નહીં. છતાં ગ્રીન ટીના ટેસ્ટની જેમ પહેલી નજરે ઇરિટેટિંગ લાગતી આ ફિલ્મને જરા દિમાગના મેગ્નિફાયિંગ ગ્લાસ નીચે મૂકો તો જાતભાતની પરતો દેખાવા માંડે.

પહેલાં તો નોટિસ થાય ડેનિયલ ડે લુઇસની ટેક્સ્ટ બુક એક્ટિંગ. જે રીતે એ તૈયાર થાય, ડ્રેસ ડિઝાઇન કરે, ક્લાયન્ટનું માપ લે, અકળાય, ગુસ્સે થાય, અનપ્રીડિક્ટેબલી પ્રેમ વ્યક્ત કરે… આખી ફિલ્મમાં માત્ર એને જ ઓબ્ઝર્વ કર્યો હોય તોય થઈ આવે કે આ માણસ ખાલીખોટું રિટાયરમેન્ટ જાહેર કરવાનું ગાંડપણ શા માટે કરી રહ્યો છે? (બાય ધ વે, એની ઉંમર પણ હજી 60 વર્ષ જ છે!) બેસ્ટ સપોર્ટિંગ એક્ટરની કેટેગરી માટે ઑસ્કરમાં નોમિનેટ થયેલી લેઝલી મેનવિલ (જે ફિલ્મમાં રેનોલ્ડ્સ વૂડકોકની બહેન સિરિલનો રોલ કરે છે)ને જુઓ તો સમજાય કે ‘અખિયોં સે ગોલી મારે’ શબ્દસમૂહનો ખરેખરો અર્થ શું થાય!

ચપ્પુ છૂરિયાં તેજ કરાવીને એકબીજાને નુકસાન પહોંચાવાની હદ સુધી જઇને પણ ઉત્કટ પ્રેમ થઈ શકે એવી વાત

phantom-thread-still-3

ઉપરાંત આ ફિલ્મમાં મજા લેવા જેવી બીજી ઘણી બાબતો છે. જેમ કે, ફિલ્મનું બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક. પિયાનોના મેક્સિમમ ઉપયોગવાળું આ ફિલ્મનું મ્યુઝિક સાંભળો તો લિટરલી કોઈ જૂની ક્લાસિક ઇંગ્લિશ મુવી જોતા હો એવી જ ફીલ આવે. અરે, ફિલ્મની સિનેમેટોગ્રાફી અને કલરિંગ પણ એવાં છે કે ફિલ્મ એક્ઝેક્ટ્લી કલરમાં ચાલી રહી છે કે બ્લેક એન્ડ વ્હાઇટમાં એની શંકા જાય! કારની સાથે કેમેરા ટ્રાવેલ કરતો હોય કે ઘરની સર્પાકાર સીડીઓ પર પતંગની જેમ ‘ઊડતો’ હોય એવું કેમેરાવર્ક પણ ખાસ્સું ઇન્ટરેસ્ટિંગ છે. જેમ ફૂડ રિલેટેડ મુવીમાં જાતભાતની વાનગીઓ પણ એક પાત્ર તરીકે ઊપસી આવે, એવું અહીં કપડાંનું છે. કાપડ, ડિઝાઇન, એની ફીલ, મટિરિયલ, એને પહેરનારની પસંદગી-રસ-રુચિ, કાપડ પર લેવાતો એક એક ટાંકો અને એ વસ્ત્રની કિંમત એને પહેરનાર માણસ કરતાં પણ વધારે છે એવી ફીલ એટલિસ્ટ ડેનિયલ ડે લુઇસ સ્ક્રીન પર હોય ત્યારે તો બખૂબી બહાર આવે છે. ફિલ્મમાં ઠેકઠેકાણે ડાર્ક હ્યુમર અને નોર્મલ્સીની બાઉન્ડરી વટાવીને સિનિસિઝમ સુધી પહોંચી જતા સ્વભાવ પણ દેખાય.

છતાં આ ફિલ્મ શાંતિથી જોવી અને માણવી એ દરેકના ટેસ્ટની વાત નથી. ફિલ્મનો એન્ડ પણ સમજાય નહીં એવુંય બને. એટલી સભાનતા સાથે 2018ના ઑસ્કર અવૉર્ડ્સમાં છ કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી ‘ફેન્ટમ થ્રેડ’ કંઈ નહીં તો આ લેજન્ડરી એક્ટરની ફેરવેલ ફિલ્મ તરીકે પણ જોવી જોઇએ. ઑસ્કરની રેસમાં તો ડેનિયલ ડે લુઇસ પોતે પણ છે જ.

‘ફેન્ટમ થ્રેડ’નું ટ્રેલરઃ

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Jumanji: Welcome To The Jungle

રેટિંગઃ *** (ત્રણ સ્ટાર)

  • jumanji-welcome-to-the-jungle-2017-poster-jumanji-40796280-1000-6621995 કે 1996નું વર્ષ હતું. અમે તાજોતાજો જ ટીનએજમાં પ્રવેશ કરેલો. ઇન્ટરનેટ હજી આવ્યું નહોતું. સેટેલાઇટ ટેલિવિઝનનો માહોલ ‘પદ્માવતી’ની જેમ ગરમ થઈ રહ્યો હતો. આખી દુનિયાની ચેનલો અમારા માટે એક્સ્ટ્રા મનોરંજન અને એક્સપોઝરનો પ્રાઇમ સોર્સ હતો. ‘સ્ટાર મુવીઝ’ પર નાના અક્ષરે ‘18’ લખેલી ફિલ્મો આવી જતી! અમેય તે (ચોરીછૂપે) યથાશક્તિ તેનું પાન કરી લેતા. એમાં એક દિવસ વેકેશનમાં ‘જુમાનજી’ નામનું મુવી આવ્યું. અમે એ વખતે ‘શ્રીમાન-શ્રીમતી’ના (અને એના ટાઇટલ સોંગ ‘શ્રીમાનજી… બોલો શ્રીમતીજી’)ના ફૅન હતા. પણ આ મુવી જબરું અલગ હતું. એક બૉર્ડ ગેમ અને રમવાની ચાલુ થાય એટલે લિટરલી અંદર ખેંચી લે. પછી તો ગમે ત્યાંથી હાથી, ગેંડા, મગરમચ્છ, વાંદરાં, સ્કૂટરની સાઇઝના કરોળિયા ત્રાટકે… પિક્ચરમાં તો એવી મજા આવેલી કે પછી તો જેટલી વાર સ્ટાર મુવીઝમાં આવ્યું, અમેય તે કસ કાઢ્યો (એ વખતે ‘સૂર્યવંશમ’ની શોધ નહોતી થઈ!). એ વખતે એમાં બ્લ્યુ આંખોવાળો એક એક્ટર ગમી ગયેલો. પાછળથી ખબર પડી કે એનું નામ રોબિન વિલિયમ્સ હતું. પાણિયારે એના નામના બબ્બે દીવા કર્યા હોત તો બિચારો આજે હજી અલાઇવ અને કિકિંગ હોત! ખેર…
  • હવે એના ઓલમોસ્ટ બે દાયકા પછી એ ફિલ્મની સિક્વલ રિલીઝ થાય એટલે જોવી એટલે જોવી (એવું અમારાં ‘એ’નું પણ ફરમાન હતું. કેમકે એ પણ એ વખતે એ ભૂરી આંખોવાળા એક્ટરની અદાયગીના કાયલ હતાં!) રિલીઝ થયાનાં ત્રણ વીક પછી અમે ફાઇનલી એ ફિલ્મ જોઈ આવ્યાં (ત્રણ વીક શું કામે લગાડ્યાં એનું સિક્રેટ અમે કૉર્ટના ચુકાદાની જેમ રિઝર્વ રાખીએ છીએ).
  • આમ તો અમે કોઇપણ ભાષાની ફિલ્મો તેના મૂળ સ્વરૂપે જ જોવાનો આગ્રહ રાખીએ છીએ. પરંતુ આમાં સમય દેવતાએ ઐસા ટેંટવા દબાયા કિ હમ પહૂંચ ગયે સીધે ‘જુમાનજીઃ વેલકમ ટુ ધ જંગલ (3D-હિન્દી)’માં. એટલે આખી ફિલ્મમાં ‘ટુ-જી ઘોટાલા’, ‘ચારા ઘોટાલા’, ‘ડિમોનેટાઇઝેશન’ (ના, ત્યાં ઘોટાલા નહોતું. આ તો રિલીઝ થયેલું મુવી છે!), ‘હાર કર જીતનેવાલે કો બાઝીગર કહતે હૈ’ અને સૌથી ગ્રેટ ‘આઓ કભી હવેલી પે’ જેવા ડાયલોગ્સ અને શબ્દપ્રયોગોનો ફુલ ડોઝ હતો. બટ, એટલું તો કહેવું પડે કે ફિલ્મ ખરેખર સારી રીતે ટ્રાન્સલેટ થયેલી છે અને મોટાભાગના જોક્સ હિન્દીમાં પણ એટલી જ અસરકારકતાથી વર્ક કરે છે.
  • એક રીતે જોવા જાઓ તો આ ‘જુમાનજી-2’ પણ પાર્ટ વનની જેમ જ સ્ટાર્ટ થાય છે. કોઇને ગેમ મળે, કશુંક થાય, સ્ટોરી જમ્પ મારે, ગેમનો નવેસરથી આરંભ થાય અને રોલરકોસ્ટર રાઇડ શરૂ થાય. ભરચક જંગલમાં ગમે ત્યાંથી ગેંડા, હાથી, દીપડા, સાપ અને ‘ધૂમ સ્ટાઇલે’ ચલાવતા બાઇકસવારો આવી ચડે છે. અધવચ્ચે ખ્યાલ આવે કે હાઇલા, આમાં તો અગાઉની એક ઘટનાના તાર પણ જોડાયેલા છે. હવે ગેમમાંથી બહાર નીકળવું હોય તો ગેમ સફળતાપૂર્વક પૂરી કરવી પડે. હા, આ વખતે બદલાયેલા ટાઇમ પ્રમાણે બડી ક્યુટલી બૉર્ડગેમનું સ્થાન વીડિયોગેમે લઈ લીધું છે.
  • ફિલ્મ સતત દોડતી ભાગતી રહે છે અને ટ્વિસ્ટ્સ ટર્ન્સની સાથે લાફ્ટરનો સ્ટૉક પણ પૂરો પાડતી રહે છે. આમ તો આ ફિલ્મનું પ્રાઇમ ટાર્ગેટ ઑડિયન્સ બાળકો છે, પણ એમાં આવેલા ઘણા જોક્સમાં શરીરના બૉડીપાર્ટ્સને લઇને ઓલમોસ્ટ અશ્લીલ જોક્સ ઠૂંસવામાં આવ્યા છે. એવી લાલચ ખાળી હોત તો સારું થાત. ફની રાઇટિંગ ઉપરાંત આ ફિલ્મ જોવાની મજા આવી છે તેના ત્રણ મુખ્ય મેલ એક્ટર્સને કારણે. પડછંદ ટકલુ ડ્વેઇન ‘ધ રૉક’ જ્હોનસન, ગોળમટોળ જૅક બ્લેક અને સતત ગૂફી ફૅસ રાખીને ફરતા કૅવિન હાર્ટ, એ ત્રણેયની કેમિસ્ટ્રી અને કોમિક ટાઇમિંગ એકદમ સ્ફોટક છે.
  • ‘જુમાનજી-2’ ક્રિસ્મસ મુવી અથવા તો હૉલિડે મુવી છે. એટલે એમાં બાળકો-સમગ્ર પરિવારને સાથે બેસીને જોવાની મજા પડે એવા તમામ મરી-મસાલા છે. પ્લસ, ફિલ્મમાં આપણને દિમાગની હાર્ડડિસ્કમાં કાયમ માટે સૅવ કરી રાખવાનું મન થાય એવી જિંદગી જીતવાની જડીબુટીઓ પણ છે. આ જડીબુટીઓને અમે કંઇક આ રીતે જોઈઃ ‘જુમાનજી-2’નાં કેરેક્ટર્સ ટીનએજર્સ છે, જે એક સજાના ભાગરૂપે કોલેજના સ્ટોરરૂમમાં ભેગા થાય છે અને ત્યાંથી આ ગૅમમાં સલવાઈ જાય છે. ગૅમમાં એમણે પસંદ કરેલાં કેરેક્ટર્સનો અવતાર એમને મળી જાય. દરેક કેરેક્ટર સાથે અમુક સ્ટ્રેન્ગ્થ અને અમુક વીકનેસ પણ આવે. એમણે જો આ ગેમ સફળતાપૂર્વક પૂરી કરીને રિયલ લાઇફમાં પાછા ફરવું હોય, તો લાખ ડિફરન્સીસ છતાં એકબીજાની મદદ લેવી જ પડે.
    હવે આખી ‘જુમાનજી’ ગેમને લાઇફના મૅટાફર તરીકે જુઓ. આપણે સૌ જિંદગી નામની જુમાનજી ગૅમ જ રમી રહ્યા છીએ. લાઇફના ગોલ તરીકે ઓળખાતો હીરો આપણે શોધવાનો છે અને તેને લઇને એક ટોચે પહોંચવાનું છે. આપણા સૌની પાસે અમુક સ્ટ્રેન્ગ્થ અને અમુક વીકનેસ છે, જેને અફકોર્સ આપણે જ ઓળખવાની છે. સ્ટ્રેન્ગ્થનો ઉપયોગ કરીને આગળ વધતા રહેવાનું છે. વીકનેસને ઑવરકમ કરવાની છે. લેકિન આ ગેમ પણ એવી છે કે એમાં કોઈ વ્યક્તિ એકલી આગળ વધી શકે નહીં. એટલે ફેમિલી-ફ્રેન્ડ્સ અને અજાણ્યા અનેક લોકોની મદદ લેતાં લેતાં આગળ વધવાનું છે. ક્યારેક ‘રામાયણ’ના હનુમાનજીની જેમ કે કુરુક્ષેત્રના અર્જુનની જેમ આપણી સ્ટ્રેન્ગ્થ વીસરીને વિષાદયોગમાં સરી પડીએ તો બીજાની મદદ લઇને-બીજાને હિંમત આપીને એમને ઉત્સાહનાં ઇન્જેક્શન આપવાની પણ આપણી ફરજ છે. ગોલ પૂરો કરી લો તો તમારું અને બીજાનું જીવન પણ પૉઝિટિવલી ચૅન્જ થઈ શકે.

    ફિલ્મમાં લેવાયેલાં ચારેય ટીનેજર પણ પાછાં અલગ અલગ પર્સનાલિટી ધરાવે છે. એક શૉર્ટકટ શોધે છે, બીજો ઑવર પઢાકુ છે, ત્રીજી એક છોકરી પઢાકુ છે લેકિન બોલવામાં મૂંહફટ છે અને સોશિયલી ડિસકનેક્ટેડ છે. જ્યારે ચોથી ટીનએજર છોકરી સોશિયલી ઑવર કનેક્ટેડ છે, યાને કે આખો વખત ફોનમાં-સોશિયલ મીડિયામાં જ ચીપકેલી રહે છે. એ રીતે જુઓ તો આ ‘જુમાનજી-2’ એક ફેન્ટેસી-ઍડવેન્ચર ફિલ્મ હોવા ઉપરાંત એક કમિંગ ઑફ ઍજ મુવી પણ છે. યાને કે ફિલ્મના અંતે ટીનેજર્સ સમજદાર, મૅચ્યોર બને છે અને ફેમિલી-લાઇફની વેલ્યુ સમજે છે.

    ડૉન્ટ વરી, ફિલ્મમાં આવી બોરિંગ ફિલોસોફિકલ વાતો નથી. આ તો અમે જરા બારીક નજરે જોયું એટલે આવું બધું દેખાયું. તમને દેખાય તો વર્ચ્યુઅલ હાઈ-ફાઇવ. ન દેખાય તોય ફિલ્મના જલસામાં એક ટકો પણ ઘટાડો થવાનો નથી.

  • માંડ બે કલાકની આ મસાલા એન્ટરટેનર ફિલ્મ તમે થિયેટરમાં જુઓ કે અન્ય કોઈ સ્ક્રીન પર, એ તમારી ચોઇસ છે. હા, મસ્ત વીકએન્ડ એન્ટરટેનર છે એટલું પાકું છે. હજી આનો ત્રીજો પાર્ટ પણ આવવાનો છે. અમે તો જોવા જવાના છીએ!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

American Made

રેટિંગઃ *** (ત્રણ સ્ટાર)

  • american-made-imax-landscape-1ટૉમ ક્રુઝની લેટેસ્ટ રિલીઝ ‘અમેરિકન મેઇડ’ (American Made) જોતી વખતે સતત એવો વિચાર આવતો હતો કે આવી ફિલ્મ આપણે ત્યાં બની શકે ખરી? એક્ચ્યુઅલ આર્કાઇવલ ફૂટેજ વાપરીને, સરકારની ખોખલી નીતિઓનાં, દંભનાં છોતરાં ફાડી નાખતું જક્સ્ટાપોઝિશન કરી શકે ખરી? અમેરિકન મેઇડ પ્રિસાઇસલી એ જ કરે છે.
  • અમેરિકન મેઇડ રિયલ લાઇફ સ્ટોરી છે બેરી સીલ નામના ‘TWA’ (ટ્રાન્સ વર્લ્ડ એરલાઇન્સ) પાઇલટની. નૅચરલી, બેરી સીલના પાત્રમાં છે ખુદ ટૉમ ક્રુઝ. 117 મિનિટની આ ફિલ્મની ફ્લાઇટ ટૅક ઑફ થાય છે એક ખુરાફાતી પાઇલટની બોરિંગ-મોનોટોનસ લાઇફથી. ત્યાંથી સાહેબ ડ્રગ સ્મગલર બને અને જીવ બચાવવા અમેરિકન સરકારનો પણ હાથો બને. ફિલ્મની અમુક વાતો સતત તમારા દિમાગમાં ફાઇટર પ્લેનની જેમ ચકરાવા મારતી રહે.

ચકરાવો નં. 1. ટૉમ ક્રુઝનો ચાર્મ

આ બંદો અંકે પૂરાં 55 વર્ષનો છે. છતાં આ જ ઉંમરના કોઈ ફદફદી ગયેલા અંકલ જેવો નહીં, બલકે સીધો ફાઉન્ટેનfirst-trailer-tom-cruise-is-american-made-696x464 ઑફ યૂથમાં ડૂબકી મારીને નીકળ્યો હોય એવો યંગ એન્ડ સુપર હૅન્ડસમ લાગે છે. અહીં તો ડાર્ક એવિએટર ગોગલ્સ સાથે એ બિલકુલ એની જ જૂની ફિલ્મ ‘ટૉપ ગન’ના મૉડમાં છે. અતિશય ગંભીર પરિસ્થિતિમાં પણ એ જે રીતે ખંધું હસે છે એ જોઇને લાગે કે આ બંદાના દિમાગમાં ખરેખર શેતાન અટ્ટહાસ્ય કરી રહ્યો છે.

ચકરાવો નં. 2. ફિલ્મનો હળવો ટૉન, બ્લેક હ્યુમર અને સ્માર્ટનેસ

ફિલ્મનું સ્ટાર્ટિંગ જ પેસેન્જર વિમાનની કોકપિટથી થાય છે. ક્રુઝ સાહેબ યુનિફોર્મમાં સજ્જ છે ને જાતભાતનાં કંટ્રોલ્સ સાથે અટખેલિઓ કરી રહ્યા છે. ધેટ્સ હાઉ વી નૉ કે સરજી પાઇલટ છે. પ્લૅન લૅન્ડ થયા પછી એક જ પૉઝમાં હાથ જોડીને વિદાય લઈ રહેલા મુસાફરોને કહી રહ્યા છે, ‘વેલકમ ટુ ફલાણા શહેર, વેલકમ ટુ ઢીંકણા શહેર…’ મીન્સ કે પાઇલટ તરીકે સાહેબની લાઇફ મોનોટોનસ છે. એ જ તબક્કે એક ખેપમાં ચાલુ ફ્લાઇટે કો-પાઇલટ ઘોરી ગયો છે. પેસેન્જર્સ પણ ઘોંટાઈ ગયા છે. એ જોઇને આ મહાશય ઑટોપાઇલટની સ્વિચ સાથે એવું અડપલું કરે છે કે આખું પ્લૅન ભયંકર ઝાટકો ખાય છે. મુસાફરોમાં હાહાકાર, ઑક્સિજનના માસ્ક લબડી પડે છે, કો-પાઇલટ સફાળો જાગી જાય છે, ને આ ભાઈ મોગેમ્બો જેવું હસે છે! યાને કે મહાશય છે બડા ખુરાફાતી.

કૉલ્ડ વૉરના એ સમયમાં એ અમેરિકામાં ચોરીછૂપે ક્યુબન સિગાર પણ ઘુસાડે છે. મતલબ કે એને રાતોરાત રિચ થઈ જવાનો કીડો પણ છે (એની આ જ લાલચનો ઉપયોગ પછી CIA કરે છે). એકપણ શબ્દનો ઉપયોગ કર્યા વિના માત્ર વિઝ્યુઅલ્સથી જ ડિરેક્ટર ડગ લિમન બેરી સીલનું કેરેક્ટર એસ્ટાબ્લિશ કરી દે છે. અઠંગ દાણચોર બન્યા પછી એને અમેરિકન ગેંગસ્ટર અલ કપોનની બાયોગ્રાફી પણ વાંચતો બતાવાયો છે.

ફિલ્મનો સબ્જેક્ટ અત્યંત સિરિયસ છે. કેવી રીતે અમેરિકા માત્ર પોતાના સ્વાર્થ માટે, બિઝનેસ માટે સ્પાઇંગ કરાવે એ તો સમજ્યા, પણ જે તે દેશના વિદ્રોહીઓને હથિયારો-દારૂ-પૉર્ન મેગેઝિન્સ ઍટસેટરા પણ સપ્લાય કરે. સાહેબ પાબ્લો એસ્કોબાર જેવા કુખ્યાત કોલંબિયન ડ્રગ લૉર્ડ પાસેથી કોકેઇન લઇને અમેરિકામાં ઘૂસાડતો હોય (એ પણ સરકારી પ્લેનમાં), ચિક્કાર પૈસા સાથે પકડાય, તોય એને ચુટકિયોંમાં છોડી મૂકવામાં આવે. અમેરિકાના દંભને ઉઘાડો પાડતો એ સીન જબરદસ્ત છે. થોડા સમય પહેલાં જ ડ્રગ ટ્રાફિકિંગમાંથી છૂટેલો બેરી સીલ વ્હાઇટ હાઉસમાં CIAના ઉચ્ચ અધિકારીઓને મળવાની રાહ જોઈ રહ્યો છે. અને બરાબર એ જ વખતે પ્રેસિડન્ટ રિચર્ડ નિક્સન મીડિયા સામે ડ્રગ ટ્રાફિકર્સને જરાય સાંખી લેવામાં નહીં આવે એવી બડાશો હાંકતા હોય! ત્યારે વિચાર આવે કે આ પ્રકારે (કોઈ પક્ષના કે વિચારધારાના ખોળામાં બેઠા વિના) સરકારી દંભને ઉઘાડો પાડતી ફિલ્મ બનાવવાની હિંમત આપણે ત્યાં કોઈ કરી શકે ખરું?

અમેરિકન બૉર્ડર પોલીસનું વિમાન ક્રુઝની પાછળ પડ્યું હોય, ક્રુઝનું પ્લૅન ક્રેશ થઈ રહ્યું હોય, પોલીસ ગમે ત્યારે રેડ પાડીને ભેજું ઉડાવી દેવાની ફિરાકમાં હોય અને ત્યારે મહાશય પૈસાની થેલી એકઠી કરી રહ્યા હોય, મારી મારીને ઠૂસ કાઢી નાખી હોય ને ત્યારે મહાશયનો એક દાંત ગાયબ થઈ ગયો હોય, ટૂંકા રનવે પરથી પ્લૅન ટેક ઑફ કરાવવાનું હોય અને પ્લેન ઊડશે કે ક્રેશ થઈ જશે એ મુદ્દે સટ્ટો લાગતો હોય, ડ્રગ્સની હેરાફેરીમાં એટલો પૈસો કમાતો હોય કે જ્યાં જુઓ ત્યાં ડૉલર્સની થપ્પીઓ જ દેખાતી હોય (ઘર, ગેરેજ, ગોડાઉન, ઘોડાનો તબેલો, બધે જ. એક તબક્કે તો પૈસા હેઠળ દબાઈ જાય એવી નોબત આવે!). અરે જૂતાં શોધવાં હોય તો પૈસા ભરેલાં બે બૉક્સ ઑપન કરે એ પછી ત્રીજા બૉક્સમાંથી જૂતાં નીકળે! આવી કેટલીયે બ્લૅક કોમેડીથી આખી ફિલ્મ ભરચક છે. ચારેકોર ઊછળતી પૈસાની છોળો અને તે પછીનું બેશરમ બિહેવિયર સહેજે ‘વુલ્ફ ઑફ વૉલ સ્ટ્રીટ’ની યાદ અપાવી દે. એક તબક્કે બેરી સીલને પોતાનું ભવિષ્ય ખબર પડી જાય એ પછીયે એ જરાય અપોલોજેટિક ફીલ નથી કરતો. રાધર, એણે તમામ પરિણામો ભોગવવાની તૈયારી સાથે જ ડબલ ક્રોસ કરવાની ગૅમનો ભાગ બન્યો હોય એવું લાગે.

ચકરાવો નં. 3. કેમેરા અને કલરટોન

‘અમેરિકન મેઇડ’ ખુદ બેરી સીલ એટલે કે ટૉમ ક્રુઝના વોઇસ ઑવરમાં છે. એ પોતે પોતાની લાઇફસ્ટોરી વીડિયો કેસેટ્સ (VHS)માં શૂટ કરી રહ્યો છે અને તેની થપ્પીઓ બનાવી રહ્યો છે. કદાચ એટલે જ આખી ફિલ્મનું કેમેરાવર્ક પણ એ રીતે રખાયું છે કે જાણે કોઈ સતત એની સાથે રહીને હેન્ડિકૅમથી શૂટ કરતું હોય. ડિટ્ટો ફિલ્મનો કલરટોન પણ જૂના જમાનાની વીડિયો કૅસેટ્સ જોતા હોઇએ એવો રખાયો છે. બાય ધ વે, ફિલ્મની સ્ટોરી ઈ.સ. 1978થી 1986 વચ્ચે આકાર લે છે.

‘અમેરિકન મેઇડ’ ગ્રેટ ફિલ્મ નથી. પરંતુ ક્રાઇમ, પોલિટિકલ ક્રાઇમ, વિશ્વના પડદા પાછળ ચાલતી ગંદી રાજરમતો, બે બિલાડાંને લડાવીને મલાઈ ખાઈ જવાની ટિપિકલ અમેરિકન ફિતરત અને અબોવ ઑલ ટૉમ ક્રુઝ માટે આ ફિલ્મ જોવી જોઇએ.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Dunkirk

  • dunkirk-poster-2349857-600x875વરસેક દિવસ પહેલાં ‘ડન્કર્ક’નું પહેલું ટીઝર બહાર પડ્યું ત્યારથી જ તન-બદનમાં ગલગલિયાં થવા શરૂ થઈ ગયેલાં કે લાવ્યો ભાઈ, નોલન પાછું કંઇક નવું લાવ્યો. અગાઉનો એકેય રેફરન્સ ખબર ન હોય અને ‘ડન્કર્ક’ નામને વિકિપીડિયામાં પણ સર્ચ કરવાની તસ્દી ન લીધી હોય તોય એટલું તો સાફ હતું કે આ કોઈ વૉર ફિલ્મ છે. હરોળબંધ પડેલી રાઇફલો પરથી પણ એ સમજાતું હતું કે આ દાયકાઓ પહેલાંના યુદ્ધની (મોસ્ટ્લી બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતની) વાત લાગે છે. જથ્થાબંધ સૈનિકોના મૃતદેહો પણ દેખાય છે, મતલબ કે વાત બહુ પૉઝિટિવ નથી. ટીઝરના છેલ્લા સીનમાં જેટ્ટી પર ખીચોખીચ ઊભેલા સૈનિકોમાંથી એક ઉપર જુએ છે, બૅકગ્રાઉન્ડમાંથી કંઇક ભેદી-ડરામણો સાઉન્ડ વધુ ને વધુ મોટો થતો જાય છે અને છેલ્લે બધા જ સૈનિકો જીવ બચાવવા માટે નીચા નમી જાય છે. એટલે મોસ્ટ્લી વિમાનમાંથી હવાઈ હુમલો થઈ રહ્યો છે. છતાં એક શંકા હતી, નોલનનું કંઈ કહેવાય નહીં. એ આકાશમાંથી કુછ ભી વરસાવી શકે. ખુદ એ જ સૈનિકો ટાઇમટ્રાવેલ કરીને પોતાની જ માથે પડે એવુંય બની શકે! જે હોય તે, ફિલ્મ માટે રાહ જોયા વિના છૂટકો નહોતો. આમેય નોલન બહુ ગણ્યાગાંઠ્યા મૅકર્સમાંનો એક છે જેની ફિલ્મ હીરો-હિરોઇનને કારણે નહીં પણ લોકો ડિરેક્ટરને કારણે જોવા માટે હડી કાઢે છે.
  • હવે રિલીઝ થયાના દિવસો પછી આ ફિલ્મ મોટાભાગના લોકોએ જોઈ નાખી છે અને એના વિશે એટલું બધું લખાઈ-ચર્ચાઈ ચૂક્યું છે કે ભાગ્યે જ કશું નવું આપી શકાય. છતાં ક્રિસ્ટોફર નોલનની આ જ ફિલ્મની ટેક્નિકની જેમ આપણે પણ ફર્સ્ટ પર્સન પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી વાત માંડીએ.સો, SPOILERS AHEAD…
  • ખબર નહીં એવું ક્યાંથી કોઇને લાગ્યું હશે ને ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યઃ’ની ઑવરક્વોટેડ લાઇન શોધાઈ હશે. મને તો કાયમ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ જ લાગી છે. કતલખાને જતાં પ્રાણીઓની જેમ જંગમાં ગ્લોરીના નામે વધેરાવા માટે જતા સૈનિકો, આડેધડ ગોળીબારથી વીંધાતાં શરીરો, ક્યાંક કોઈ સુરક્ષિત બંકર કે ઑફિસમાં બેઠેલા રાજનેતાઓની મુનસફીથી બરબાદ થઈ જતાં શહેરો અને આંસુ-લોહી પર રચાતી સો કોલ્ડ દેશપ્રેમ અને બહાદૂરીની દાસ્તાન. આમાં બીજાં જે ઍલિમેન્ટ્સ-રસ હોય તે, પરંતુ રમ્ય તો ખબર નહીં ક્યાં હોય છે! એમાંય ‘ડન્કર્ક’ (ઉચ્ચાર પ્રમાણે ‘ડંકર્ક’) તો હારની-પીછેહઠની-સર્વાઇવલની દાસ્તાન છે. છતાં વીસમી સદીના સૌથી ભયાવહ યુદ્ધની વચ્ચે આકાર લેતી કથા નવી ફ્રેશ સ્ટાઇલથી (ને પીછેહઠ, હારને પણ વિજયની જેમ) કેવી રીતે કહી શકાય તે જોવા માટે પણ ડન્કર્ક મસ્ટ વૉચ છે, પ્રિફરેબલી આઇમૅક્સ સ્ક્રીન પર (અફસોસ, મોટા ભાગના લોકોને તે એક્સેસિબલ નથી).
  • ડન્કર્ક ભલે 3D મુવી ન હોય, પણ એમાં ત્રણ ડાયમેન્શન્સ તો છે જ. જમીન, પાણી અને હવા. ત્રણ બાજુએ નાઝી સૈનિકોથી ઘેરાઈ ગયેલા એલાઇડ ફોર્સિસના ચારેક લાખ સૈનિકો, જેમની પાસે બચવા માટે હવે ફ્રાન્સના ડન્કર્કનો એક દરિયા કિનારો જ બચ્યો છે. સામે ઇંગ્લિશ ચૅનલનો છીછરો દરિયો ઘૂઘવે છે. ત્યાંથી ઇવેક્યુએશન માટે મદદ આવે તે પહેલાં દર થોડીવારે Luftwaffe/લુફ્ટવેફ-નાઝી એરફોર્સનાં ફાઇટર વિમાનો આવીને બોમ્બમારો-ગોળીબાર કરીને ચાલ્યાં જાય છે. સૈનિકો પાસે છુપાવા માટે કશું જ નથી, એટલે શાહમૃગની જેમ ઊંધું માથું કરીને સૂઈ રહેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. એવા દરેક હવાઈ હુમલામાં ડઝનબંધ સૈનિકો મરાય છે-ઘવાય છે, અને બાકીના ઊભા થઇ-કતારોમાં ઝોમ્બીની જેમ ઊભા રહીને ફરી પાછા મદદની રાહ જોવા માંડે છે. કોઈના ચહેરા પર કશા હાવભાવ નથી-માત્ર મોતની કાળી છાયા જ છે.છીછરો દરિયો મોટાં રેસ્ક્યુ જહાજોને ખમી શકે તેમ નથી અને બ્રિટિશ સરકાર પણ ફસાયેલા સૈનિકોને કાઢવા માટે વધુ જહાજો મોકલી શકે તેમ નથી (કેમ કે વર્ષ 1940નું છે, બીજું વિશ્વયુદ્ધ હજી શરૂ જ થયું છે, એટલે આગળના યુદ્ધ માટે સરંજામ બચાવી રાખવાનો છે અને આમેય ડન્કર્ક છોડ્યા પછી હથિયારોનો જંગી જખીરો નાઝીઓ પચાવી પાડવાના છે). ઉપરથી જે કોઈ જહાજો ત્યાં છે-જઈ રહ્યાં છે તેને પણ નાઝી વિમાનો બોમ્બમારાથી, સબમરીનથી છોડાતા ટોરપિડોથી કે દરિયાઈ સુરંગથી બ્લાસ્ટ કરીને ડૂબાડી રહ્યાં છે. એટલે દરિયાઈ મોરચેથી નાનકડાં સિવિલિયન જહાજો-યૉટ-ફિશિંગ બોટ વગેરેને સૈનિકોને બચાવીને પાછા લાવવાનું કામ સોંપાય છે.

    ત્રીજું પરિમાણ છે હવાઈ. બ્રિટિશ ‘રૉયલ એરફોર્સ’નાં ‘સ્પિટફાયર’ વિમાન નાઝી ફાઇટર વિમાનો સાથે દો-દો હાથ કરી, એમને તોડી પાડીને નીચે રહેલા સૈનિકો-રેસ્ક્યુ જહાજોને હવાઈ કવર પૂરું પાડે છે.

  • હવે નોલન હોય એટલે સિમ્પલ ચકા-ચકીની વાર્તા પણ એ આગળ-પાછળ તોડી-મરોડીને જ કહે. એ સ્ટાઇલ
    Bodega Bay
    ક્રિસ્ટોફર નોલન (ડાબે):માસ્ટર એટ વર્ક

    એણે અહીં પણ વાપરી છે. જમીન, હવા અને પાણી ત્રણેય નૅરેટિવ એકબીજાને સમાંતરે ચાલતાં રહે છે. એટલું જ નહીં, જમીનની કથા એક અઠવાડિયામાં, દરિયાની કથા એક દિવસમાં અને હવાઈ કથા એક કલાકમાં આકાર લે છે. એટલે લિટરલી કયું લશ્કર ક્યાં લડે છે તે વિશે માથું ખંજવાળવાનું કામ આપણું. વળી, આ ત્રણેય નૅરેટિવ તેમાં સામેલ પાત્રોના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી કહેવાયાં છે. એટલે એ લોકો જે જુએ, સાંભળે, અનુભવે એ જ આપણને પણ અનુભવાય. એમાંના કોઇને દુશ્મનના ચહેરા દેખાતા નથી, એટલે આપણને પણ આખી ફિલ્મમાં એકેય નાઝી સૈનિક દેખાતો નથી. ગોળીબાર થતો હોય તોય તે ગોળીઓ કોણ ચલાવી રહ્યું છે તે એમને કે આપણને ખબર ન પડે. છતાં આપણે પાત્રોની સાથે હોઇએ એટલે ફાઇટર પ્લેન દૂરથી નજીક આવી રહ્યું હોય તો તેનો સતત મોટો થતો જતો અવાજ આપણા કાનને પણ વીંધી નાખે. પાઇલટ (મોસ્ટ્લી ટોમ હાર્ડી, જે ‘બૅટમેન રાઇઝીઝ’ના ‘બૅન’ની જેમ માસ્ક પહેરી રાખે છે)ની જેમ આપણને પણ કોકપિટમાંથી અને નિશાન લેતી વખતે ટાર્ગેટના સર્કલમાંથી સામેનું દૃશ્ય દેખાય. દુશ્મનના વિમાનને વીંધી નાખ્યું હોય તોય તેમાંથી ધુમાડો નીકળે ત્યારે જ ખબર પડે કે ટાર્ગેટ હિટ થયું છે. નાઝી વિમાનમાંથી ગોળીબાર થાય ત્યારે કેમેરા માથું રેતીમાં નાખીને સૂતેલા સૈનિકની અત્યંત બાજુમાં હોય, જેથી નીચે પટકાતી ગોળીઓથી ઊડતી રેતી સૈનિકના ચહેરાની સાથોસાથ આપણને પણ ફીલ થાય, એ પણ 3D વગર.

  • ડન્કર્ક તેના પહેલા અને સૌથી બેસ્ટ સીનથી આપણને સીધા બોચીએથી પકડી લે છે અને વૉરઝોનમાં લાવીને મૂકી દે છે. કેટલાક ભૂખ્યા-તરસ્યા સૈનિકો કોઈ ભેંકાર ગામમાં ચાલતાં ચાલતાં કશુંક ખાવાનું, નળ ખોલીને પીવાનું પાણી કે કોઈ ઘરની બારીમાં રહેલી એશટ્રેમાંથી બચેલી સિગારેટ શોધી રહ્યા છે. આકાશમાંથી પ્રોપેગન્ડા પેમ્ફલેટ્સનો વરસાદ થાય છે, જેમાં એક નકશો દોરીને બતાવાયું છે કે, ‘તમે ત્રણેય તરફથી ઘેરાઈ ગયા છો ને ચોથી બાજુએ દરિયો છે. માટે બચવું હોય તો આત્મસમર્પણ કરી દો.’ ત્યાં જ ક્યાંકથી ગોળીબાર શરૂ થાય છે. અગેઇન ગોળીઓ કોણ ચલાવે છે, ક્યાંથી આવે છે કશી ખબર નહીં. સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગે છે, વન બાય વન મરતા જાય છે અને એક સૈનિક એક ઝાંપો કૂદીને બચવામાં સફળ રહે છે. એ આખા સીનમાં ‘ફિઅર ઑફ અનનૉન’ એની ચરમસીમાએ છે. એ હદનો ભય પછીની આખી ફિલ્મમાં ભાગ્યે જ ક્યાંય દેખાય છે.
  • ટેક્નિકલી ‘ડન્કર્ક’ ક્રિસ્ટોફર નોલનની સૌથી નાની (106 મિનિટની) ફિલ્મ છે અને સ્ક્રીનપ્લે પણ અત્યંત ટૂંકો છે. ફિલ્મમાં ડાયલોગ્સ પણ મિનિમમ છે. એટલે મોટાભાગની સ્ટોરી નોલને વિઝ્યુઅલ્સની મદદથી જ કહી છે. જે રીતે વિમાનમાંથી, બૉટમાંથી, પાણીની અંદર, આકાશમાં ચકરાવા લેતાં વિમાન, અફાટ દરિયામાં રહેલી અટૂલી બૉટ વગેરે શૂટ થયું છે તેનાં વર્ણન માટે શબ્દો નાકાફી છે. નોલને કઈ રીતે આ દૃશ્યોને તેના સ્ક્રીનપ્લેમાં લખ્યાં હશે અને કઈ રીતે એણે પોતાના સિનેમેટોગ્રાફર હોયતે વાન હોયતેમા (Hoyte van Hoytema)ને પોતાના દિમાગમાં રહેલાં આ દૃશ્યો સમજાવ્યાં હશે તે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ કૅસ સ્ટડી બની રહે તેમ છે.
  • ફિલ્મની સિંગલ લાઇન સ્ટોરી છે શક્ય તેટલા વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બ્રિટન પાછા લાવવા. આ ફિલ્મ સ્ટાન્ડર્ડ થ્રી-ઍક્ટ સ્ટ્રક્ચર નૅરેટિવ (સેટઅપ-કન્ફ્રન્ટેશન-રિઝોલ્યુશન)ને પૂરેપૂરી અનુસરતી નથી. તેમ છતાં તેમાંના બહુ બધા સીન એવા છે જે આ રીતે કન્સ્ટ્રક્ટ થયા છે. જેમ કે, કેટલાક સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગી રહ્યા છે, એ બચશે? બે સૈનિક ત્રીજા એક ગંભીર રીતે ઘાયલ સૈનિકને સ્ટ્રેચરમાં સૂવડાવીને રેસ્ક્યુ બૉટ તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે, ઉપરથી બોમ્બ ત્રાટકી રહ્યા છે, બૉટ પણ ઊપડી રહી છે, એ બંને સમયસર-સલામત રીતે પહોંચી શકશે? રેસ્ક્યુ જહાજમાં સહીસલામત પહોંચેલા સેંકડો સૈનિકો ચેનથી બ્રેડનો ટૂકડો ખાઈ રહ્યા છે, ત્યાં જ ટોરપિડો તે જહાજનું પડખું ચીરી નાખે છે, હવે? રૉયલ એરફોર્સનો ફાઇટર પાઇલટ ખોબો ભરાય એટલા બળતણમાં પણ નાઝી વિમાનને વીંધવાનું બીડું ઝડપે છે. એ વીંધીને બળતણ વિના સફળતાપૂર્વક લૅન્ડ કરી શકશે? એક ખાલી વહાણમાં બચવા માટે મરણિયા થયેલા સૈનિકો ભરાયા છે, બહારથી નાઝીઓ તેના પર ગોળીબાર કરીને ‘ટાર્ગેટ પ્રેક્ટિસ’ કરી રહ્યા છે, તેનાં છિદ્રોમાંથી પાણી વહાણમાં ભરાઈને તેને ડુબાડી રહ્યું છે. સૈનિકો પણ જીવ બચાવવા સ્વાર્થી બની ગયા છે. તે સૈનિકો બચી શકશે? આવા કેટલાય સીનને ફિલ્મમાંથી કાપીને જોવામાં આવે તો એકએક સ્વતંત્ર શૉર્ટફિલ્મ બની શકે તેમ છે.
  • નાઝી વિમાનોના અટૅક સિવાય ‘ડન્કર્ક’માં ક્યાંય જર્મન સૈનિકો આગળ આવી રહ્યા હોય એવું બતાવાયું નથી. એટલે કે સેન્સ ઑફ અર્જન્સી ક્યાંય નથી. છતાં આપણને એવું ફીલ થાય છે તેનું કારણ છે બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક. ઑસ્કર વિનર મ્યુઝિક ડિરેક્ટર હાન્સ ઝિમરે વારેઘડીએ કરેલો ઘડિયાળની ટિકટિકનો ઉપયોગ આપણને સતત કંઇક થશે તેવું ફીલ કરાવતો રહે છે. અલબત્ત, મ્યુઝિક ઘણે ઠેકાણે લાઉડ થઈ જાય છે, છતાં ફિલ્મમાં ભયનો માહોલ સર્જવામાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક હવા, પાણી અને જમીન ઉપરાંત ચોથું પરિમાણ બની રહે છે.
  • ફિલ્મ અત્યંત ટાઇટ છે, માત્ર 106 મિનિટની છે અને વિઝ્યુઅલ ટ્રીટ છે. બહુ બધા નેશનલ-ઇન્ટરનેશનલ ઇંગ્લિશ રિવ્યુઝમાં કહેવાયું છે તેમ આમાં ‘વૉર મુવીઝ’ ક્લિશૅ નથી (લિસ્ટ પણ ઑબ્વિયસ છેઃ સૈનિકોનાં ઘરની-પરિવારજનોની બૅકસ્ટોરી બતાવીને ઇમોશન્સ ઊભાં કરાયાં નથી, સૈનિકોનાં ક્ષત-વિક્ષત શરીરો નથી બતાવ્યાં, બે સૈનિકને યુદ્ધ પૂરું થયા પછી ‘હું તો ગામડે જઇને ખેતી કરીશ’ એવી વાતો કરતા નથી બતાવ્યા વગેરે. ટૂંકમાં ફિલ્મને સેન્ટિમેન્ટલ નથી કરાઈ. તેમ છતાં ફિલ્મનો વચ્ચેનો પૉર્શન મને ખાસ્સો રિપિટેટિવ લાગ્યો. ખાસ કરીને હવાઈ ડૉગફાઇટ અને રેસ્ક્યુ માટે આવી રહેલી સિવિલિયન બૉટનો પૉર્શન. એમાં પણ વધારાનો એક સબ પ્લોટ ઓલમોસ્ટ પરાણે ઘુસાડ્યો છે. નોલને ભલે પાત્રોને બદલે ઘટનાઓ કે ઑવરઑલ ઘટનાક્રમ પર ફોકસ રાખ્યું હોય, અને દરેક નૅરેટિવમાં સમ ખાવા પૂરતાં પાત્રો મૂક્યાં હોય કે એમનાં કોઈ નામ હોય, પરંતુ આ જ કારણને લીધે આપણે એકેય સૈનિકની કફોડી સ્થિતિ સાથે ઇમોશનલી કનેક્ટ થઈ શકતા નથી અને ફિલ્મ લગભગ ડૉક્યુમેન્ટરી બની રહે છે. નકશો કે જ્યોગ્રાફિકલ ડિટેલિંગ ન કરવા પાછળ નોલનનું લોજિક જે હોય તે, પણ આપણને તેનાથી એક્ઝેક્ટ લોકેશન અને એલાઇડ ફોર્સિસના હાથમાં રહેલા વિસ્તારનો ખ્યાલ આવતો નથી. કદાચ નોલનની ઇચ્છા એવી હશે કે આપણે ‘ઑપરેશન ડાયનેમો-ડન્કર્ક ઇવેક્યુએશન’ના વિકિપીડિયા પૅજની હિટ્સ વધારીને પછી જ ફિલ્મ જોવા જઇએ. ફિલ્મમાં માત્ર માંડ બેએક વખત જ બોલાય છે કે અહીં તો ચારેક લાખ સૈનિકો છે. ચર્ચિલે જેને ‘મિરેકલ ઑફ ડન્કર્ક’ કહેલું તેવા આ સમગ્ર રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં સવા ત્રણ લાખથી પણ વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બચાવી લેવાયેલા. એવા લાર્જ સ્કૅલની કોઈ ઇમ્પેક્ટ અહીં દેખાતી નથી. મતલબ કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશન કેટલું વિરાટ હતું તેનો ખ્યાલ આપણને આવતો નથી. માત્ર અમુક હજાર સૈનિકોને જ બચાવ્યા હશે એવું જ લાગે છે. ‘ડન્કર્ક’ પાછળ નોલનનો ઇરાદો જે હોય તે, પણ ફિલ્મ જોયા પછી એવી જ છાપ પડે કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં માત્ર બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચ સૈનિકો જ હતા. ‘ધ ગાર્ડિયન’ દૈનિકમાં સની સિંઘ નામના લેખકે પુરાવા સાથે આક્ષેપ કર્યો છે કે એ વખતે ત્યાં ભારત, મોરોક્કો, અલ્જિરિયા, ટ્યુનિશિયા સહિતના દેશોના સૈનિકો પણ ફસાયેલા હતા. નોલને કેમ બીજા કોઈ રંગની ચામડી ધરાવતા સૈનિકોને બતાવવાની તસ્દી ન લીધી? આમેય જે રીતે ફિલ્મ એક પૉઝિટિવ નોટ પર પૂરી થાય છે, જે રીતે ‘સર્વાઇવલ એ જ વિક્ટરી’ એવું બતાવવામાં આવ્યું છે, જે રીતે જીવતા પાછા ફરેલા સૈનિકોને હીરોનું વેલકમ મળે છે, ‘તમે જીવતા આવ્યા એ જ પૂરતું છે’ એવું કહેવાયું છે, જે રીતે વિન્સ્ટન ચર્ચિલની સ્પીચનો ઉપયોગ કરાયો છે… એ જોઇને લાગે કે ‘ડન્કર્ક’ બ્રિટનનો જય જયકાર કરવા માટે જ બનાવાયેલી બ્રિટિશ ફિલ્મ છે (છે જ જોકે, રાઇટર-ડિરેક્ટર-પ્રોડ્યુસર નોલન પોતે હાફ બ્રિટિશ છે, એની પત્ની ઍમા થોમસ બ્રિટિશ છે અને પ્રોડક્શન કંપની ‘સિન્કૉપી’ પણ બ્રિટિશ છે. નોલનની ફિલ્મની જેમ આ પણ જજમેન્ટલ થયા વિના એઝ અ મૅટર ઑફ ફેક્ટ!).
  • dunkirk-rylance
    માર્ક રાયલૅન્સ

    આમ તો આ ફિલ્મનો હીરો નોલન પોતે જ છે. છતાં કોઈ એક વ્યક્તિના પર્ફોર્મન્સ પર આંગળી મૂકવી હોય તો બિનધાસ્ત માર્ક રાયલૅન્સનું નામ આપી શકાય. સ્પીલબર્ગની ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ માટે ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ’ જીતનારા આ સિનિયર એક્ટરે એવું તો નહીં પણ એનાથી ખાસ ઊતરતું પણ નહીં એવું પર્ફોર્મન્સ આપ્યું છે. ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ના એક સીનમાં ટૉમ હૅન્ક્સ એને પૂછે છે કે, ‘આ લોકો (રશિયનો) તને ઇલેક્ટ્રિક ખુરશીમાં બેસાડીને પતાવી નાખશે. તને બીક નથી લાગતી?’ રાયલૅન્સ ભયંકર ઠંડકથી કહે છે, ‘એનાથી કંઈ વળવાનું છે?’ એવી જ ટાઢકથી એ અહીં પણ કહે છે કે, ‘ધેર ઇઝ નો હાઇડિંગ, સન.’ (‘યુદ્ધથી સંતાવાનો-ભાગવાનો કોઈ અર્થ જ નથી, દીકરા.’)

  • ‘ડન્કર્ક’ ઑબ્વિયસલી અફલાતૂન સિનેમા છે, પરંતુ તેને અત્યાર સુધીની બેસ્ટમબેસ્ટ વૉર કે વૉર બેઝ્ડ ફિલ્મની કેટેગરીમાં મૂકતાં મારો જીવ નથી ચાલતો. ક્લિશૅ બન્યા વિના પણ સંવેદના, યુદ્ધની ભયાનકતા અને સર્વાઇવલની ગાથાઓ કહેતી ચડિયાતી ફિલ્મો છે જ. ડન્કર્ક સર્વાઇવલ ખરું, વિક્ટરી નથી.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Spider Man: Homecoming

  • 90o1bvtzs73zનાનપણમાં મારા માટે મોસ્ટ બોરિંગ વસ્તુ હતી મહા પરાણે જ્ઞાતિના લગ્નપ્રસંગોમાં જવું. કેમકે ત્યાં મોટાભાગના લોકોનો ફેવરિટ પાસટાઇમ એક જ હોય ‘ગોસ્સિપ!’: ‘ફલાણા ભાઈની દીકરીને તો ઢીંકણા ભાઈના દીકરા વેરે આપી છે ને?’ ‘ના ના હવે, એને તો મંગળ છે એટલે ક્યાં થયું છે? તમે જે ભાઈના દીકરાની વાત કરો છો એનું તો એની સોસાયટીની એક છોકરી હારે લફરું હતું. બાપાએ ના પાડી તો ભાગીને લગન કરી લીધા ને છાપે ચડીને ભવાડા કર્યા’તા…’ અને હું કોઈ ફાલતુ ટીવી સિરિયલ જોતો હોઉં એમ અગેઇન મહા પરાણે મારો ગુસ્સો કંટ્રોલ કરીને જોઈ રહું (અને પ્રાર્થના કરું કે ક્યારે જમવાનું સ્ટાર્ટ થાય ને હું ખાઇ-ખપૂચીને ત્યાંથી સટકી જાઉં)!
  • આટલી બધી નહીં, પણ કંઇક અંશે આવી સ્થિતિ ‘માર્વેલ’, ‘DC’ યુનિવર્સની ફિલ્મો જોતી વખતે પણ હોય છે. બે-ચાર વર્ષ પહેલાંનાં કોઈ મુવીમાં આપણા સુપરહીરોલોગે કોઈ કાંડ કર્યો હોય એનું સળગતું હવે આવે એટલે આયમ લાઇક ‘અબ યે કૌન હૈ, યાર?’ લેકિન નવી ઘોડી નવો દાવ જેવી ‘રિબૂટ’ ટાઇપની ફિલ્મોમાં એ સુખ. બૅઝિક સ્ટોરીલાઇનની આછીપાતળી ખબર હોય એટલે આપણું ગાડું ચાલે.
  • આ ‘મક્કડ માનવ કી ઘરવાપસી’ એટલે કે ‘સ્પાઇડર મેનઃ હોમકમિંગ’નું પણ એવું જ છે. આપણને એટલી તો ખબર છે કે એક લેબોરેટરીમાં રેડિયોઍક્ટિવ કરોળિયાએ બચકું ભર્યું એટલે સ્પાઇડરમેન કાંડાંમાંથી મજબૂત જાળાં પેદા કરતો સુપરહીરો બની ગયો. એટલા પ્રિમાઇસ પછી હવે એ પંદર વર્ષનો ટીનએજર છે અને હાઇસ્કૂલમાં ભણે છે. ભાઇને કોઇપણ ભોગે ‘એવેન્જર્સ’ના ભાગ બનવું છે. આ રિબૂટ છે, છતાં તેનું અગાઉની મોસ્ટ્લી બે ફિલ્મો સાથે કનેક્શન છે. એક તો ગયા વર્ષની ‘કૅપ્ટન અમેરિકા સિવિલ વૉર’ના ક્લાઇમેક્સમાં સ્પાઇડીએ ફ્લાઇંગ સ્ક્વૉડની જેમ સરપ્રાઇઝ એન્ટ્રી મારીને જલવા બિખેરેલા. એ વખતે ચાલુ ફાઇટે પણ એણે ‘વાઉ, તારી પાસે સ્ટિલનો હાથ છે?!’, ‘તમારી પાંખો કાર્બન ફાઇબરની છે?!’ જેવા સવાલો પૂછીને પોતાની ટીનએજ ક્યુરિયોસિટી બતાવી હતી. એ ક્યુરિયસ કૅટ જેવો સ્વભાવ અહીં ‘હોમકમિંગ’માં પણ બરકરાર રહ્યો છે.
  • બીજું કનેક્શન અને વાર્તાનું સ્ટાર્ટિંગ (2012ની) ‘ધ એવેન્જર્સ’ના ક્લાઇમેક્સ પછીથી છે. એવેન્જર્સે ન્યુ યૉર્ક સિટીમાં જે ભાંગફોડ મચાવી છે તેનું રિપેરિંગ કામકાજ ઍડ્રિયન ટૂમ્સ (‘બર્ડમેન’ ફૅમ માઇકલ કીટન) કરી રહ્યો છે. વચ્ચે ‘આયર્નમેન’ની કંપની ભાંજી મારીને કોન્ટ્રાક્ટ પોતાના હસ્તક લઈ લે એટલે ઍડ્રિયનની છટકે. બસ, ત્યાંથી એક વિલન પેદા થાય.
  • ‘સ્પાઇડર મેન હોમકમિંગ’ની મજા કહો કે મર્યાદા એ છે કે તે ટિપિકલ ઓલ્ડ સ્કૂલ કોમિક બુક ટાઇપ સ્ટોરી ધરાવે છે. એક તરફ સ્પાઇડી (યંગ ઍક્ટર ટૉમ હોલેન્ડ) પોતાના સુપરપાવર્સ એક્સપ્લોર કરી રહ્યો છે. એને સુપરહીરોઝની લીગમાં સામેલ થવું છે, પણ પૅટ્રનાઇઝિંગ ટૉની સ્ટાર્ક (યાને કે આયર્નમેન) (રૉબર્ટ ડાઉની જુનિયર) એને હજી કચ્ચા ખિલાડી સમજે છે. બીજી બાજુ એ એક ઇન્ટ્રોવર્ટ હાઇસ્કૂલ સ્ટુડન્ટ છે, જે કોઇપણ ભોગે ક્લાસમાં એને ગમતી છોકરીને ઇમ્પ્રેસ કરવા માગે છે. પોતાની આઇડેન્ટિટી છૂપી રાખવાની મથામણ કરે છે. આખરે કઈ રીતે એ પર્સનલ પ્રેફરન્સિસને બાજુ પર રાખીને ‘વિથ ગ્રેટ પાવર કમ્સ વિથ ગ્રેટ રિસ્પોન્સિબિલિટી’ સમજે છે અને ‘કચ્ચા ખિલાડી’માંથી ‘પક્કા ખિલાડી’ બને છે તેની ઘણે અંશે કમિંગ ઑફ ઍજ ટાઇપની ફિલ્મ એટલે ‘સ્પાઇડર મેન હોમકમિંગ’. (જોકે, ગ્રેટ પાવર અને રિસ્પોન્સિબિલિટીવાળી આ લાઇન ફિલ્મમાં નથી.)
  • ફિલ્મના પોઝિટિવ પોઇન્ટ્સઃ સૌથી પહેલો પ્લસ પોઇન્ટ તો એ છે કે કે આ રિબૂટ હોવાને નાતે તેમાં અગાઉની ફિલ્મોનાં ક્રોસ કનેક્શન્સ ખાસ યાદ રાખવાની જરૂર પડતી નથી. એટલે હળવાફુલ થઈને આ ફિલ્મ ઍન્જોય કરી શકાય છે. * બીજી મજા એ છે કે એક ટિપિકલ ટીનએજ મુવીની જેમ આ ફિલ્મ હળવી-કોમિકલ છે. ટીનએજરોની ઇનસિક્યોરિટીઝ, એમની સિલી લાગતી વાતો, નર્ડી છોકરાઓનું એમની જ દુનિયામાં ખોવાયેલા રહેવું, કોઈ માથાભારે છોકરા દ્વારા થતું બુલિઇંગ બધું જ આ માહોલમાં પર્ફેક્ટ ફિટ બેસી જાય છે. * ફિલ્મની એક્શન સિક્વન્સીસઃ ક્યાંક સ્પાઇડી બૅન્ક ATM લૂંટાતું બચાવે, ક્યાંક એ દરિયા વચ્ચે જતી આખી ફૅરીના બે ટુકડા થતા રોકે, ક્યાંક એ વૉશિંગ્ટન મેમોરિયલમાં ફસાયેલા પોતાના દોસ્તારોને બચાવે, મોંઘેરાં હથિયારો લૂંટાતાં બચાવે, અલગ અલગ મકાનો પરથી દોડતો જાય અને ત્યાં ચાલતી વસ્તુઓમાં પોતાની ચોંચ ઘુસાડતો જાય… એ બધું જ ટિપિકલ સુપરહીરો ટાઇપ છે. ગમે તો મજા પડે નહીંતર લાગે કે આમાં નવું શું છે?! * લગભગ દરેક સુપરહીરો ફિલ્મમાં હોય છે તેનાથી વિપરિત અહીં આખી દુનિયા પર ખતરો નથી. હીરોની જેમ વિલન પણ હજી પોતાનું સામ્રાજ્ય વિસ્તારી રહ્યો છે, એટલે ડિસ્ટ્રક્શન ઓલમોસ્ટ લોકલ લેવલે જ રહે છે. * સ્પાઇડરમેનના કોશ્ચ્યુમમાં નવીનતા આવે અને નવાં ગેજેટ્સ ઉમેરાય એ જોવું ગમે, પરંતુ સ્પાઇડી પણ ‘આયર્ન મેન’ના ‘જાર્વિસ’ જેવો બનતો જાય એ થોડું ખટકે.
  • નૅગેટિવ પોઇન્ટ્સઃ આમ જુઓ તો સ્ટોરીમાં કશું જ નવું નથી અને એટલે જ એ પ્રીડિક્ટેબલ છે. * ઍક્શન સિક્વન્સીસ અને અમુક સ્માર્ટ સીન્સને બાદ કરતાં વચ્ચેની ફિલ્મ અતિશય બોરિંગ છે. જેનું ઍડિટિંગ કરાયું હોત તો ફિલ્મ થોડી ફાસ્ટ લાગત. કમ ઑન, આ સુપરહીરો મસાલા ફિલ્મ છે, તેને સ્લો થવું ન પાલવે. * વિલન બનેલા માઇકલ કીટનની મજા એ છે કે એ કોઇપણ ગેજેટ કે સો કૉલ્ડ સુપરપાવર-કોશ્ચ્યુમ વિના પણ ખૂંખરા વિલન લાગી શકે છે. પીટર પારકરને ધમકાવે છે એ સીન્સમાં એનો એ પરચો બખૂબી દેખાઈ આવે છે. લેકિન અફસોસ એમના ભાગે ખાસ ખોફનાકગીરી કરવાની આવી નથી. એમનો ક્લાઇમેક્સ પણ અતિશય અન્ડરવેલ્મિંગ છે. જાણે પરાણે ખેંચ્યો હોય અને સમય થતાં પૂરો જાહેર કરી દીધો હોય એવું લાગે. બાય ધ વે, એમને જે વિંગસૂટ અપાયો છે એ ‘બર્ડમેન’નું જ સુપરહીરો વર્ઝન લાગે છે. એ રીતે જોતાં આ ફિલ્મનું નામ ‘સ્પાઇડર મેન વર્સસ બર્ડમેન’ હોવું જોઇતું’તું.
  • એટલે ટિપિકલ સુપરહીરો ફિલ્મ એવી આ નવી સ્પાઇડરમેન ફિલ્મ નૅચરલી ડાઇહાર્ડ સુપરહીરો ફૅન્સને વધુ ગમશે અને અપેક્ષાઓનું બૅગેજ લઇને ગયેલા લોકો થોડા નિરાશ થશે.
  • અહીં પણ માર્વેલની પ્રથા પ્રમાણે સ્ટૅન લીનો કૅમિયો છે, મિડ અને પોસ્ટ ક્રેડિટ સીન છે અને ઢેર સારે ઇસ્ટરSpider Man ઍગ્સ છે. ઇસ્ટર ઍગ્સ તો ખેર જાતે શોધીને જોવાની જ મજા છે. પરંતુ વધુ એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત જુદી છે. એક સીનમાં ટૉની સ્ટાર્કને કોઈ જ દેખીતા કારણ વિના ભારતીય વેડિંગ અટેન્ડ કરતો બતાવાયો છે. બૅકગ્રાઉન્ડમાં ભારતીયો આંટા મારે છે અને ટ્રેડિશનલ ઇન્ડિયન સ્ટાઇલમાં સ્ટાર્કે કુર્તો પહેર્યો છે (એટલે નીચે પાયજામો પણ પહેર્યો જ હશે, આઇ ગૅસ!). અફ કોર્સ, ઇન્ડિન ઑડિયન્સને ખુશ કરવા. ઇન્ટરનેટ પરથી ખાંખાંખોળાં કરતાં મને જાણવા મળ્યું કે પીટર પારકર જે સ્ટોરમાં બ્રેડ લેવા જાય છે, તે ગ્રોસરી સ્ટોરના લાલ રંગના છજા પર લખ્યું છે, ‘અપુ સંસાર’. સત્યજિત રાયની ‘અપુ ટ્રિલજી’ની ત્રીજી ફિલ્મ ‘અપુર સંસાર’ને ટ્રિબ્યુટ ગણી શકાય. તેમાં પણ અપુ (સૌમિત્ર ચૅટર્જી) એક બાળકમાંથી પોતાની જવાબદારી સમજતો મૅચ્યોર યુવાન બને છે (કમિંગ ઑફ ઍજ સ્ટોરી), જ્યારે અહીં પણ પીટર પારકરની સફર પણ કંઇક એવી જ છે.

રેટિંગઃ **1/2 (અઢી સ્ટાર)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Baby Driver

baby-driver-posterજસ્ટ ઇમેજિન, તમે એક મોટો કાંડ કરીને ભાગ્યા છો. પોલીસ તમારી પાછળ શિકારી કૂતરાની જેમ પડી છે. હવે જરા સરખું પણ મોડું થયું તો થોડી વાર પછી તમારું બૉડી મૅડિકલ સ્ટુડન્ટ્સને હ્યુમન એનાટોમી ભણાવવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતું હશે. દોડતાં દોડતાં તમે એક કારમાં ઘૂસો છો. અગાઉ શીખેલી કળા વાપરીને કાર સ્ટાર્ટ પણ કરી દો છો. પણ તમે ગાડીને ગિયરમાં નથી નાખી શકતા. કેમ કે કારના રેડિયો પર કોઈ ભંગાર સોંગ વાગી રહ્યું છે. તમે વન બાય વન FM સ્ટેશનો ફેરવતા જાઓ છો અને ત્યાં કયાં કયાં સોંગ્સ પ્લે થઈ રહ્યાં છે તે ચૅક કરો છો (રિમેમ્બર, બૅકગ્રાઉન્ડમાંથી પોલીસ વૅનની સાઇરનો વધુ ને વધુ લાઉડ થઈ રહી છે). ઍન્ડ યસ્સ, ફાઇનલી તમારું ફેવરિટ સોંગ મળી જાય છે અને તમે જમણા પગથી કારના ઍક્સલરેટરને સૅન્ડવિચ કરી દો છો.

જો આ સિક્વન્સ ક્રેઝી લાગી હોય તો વેલકમ ટુ ધ વર્લ્ડ ઑફ ડિરેક્ટર ઍડગર રાઇટ્સ ‘બૅબી ડ્રાઇવર’.

***

લેખકને પોતાના ક્રાફ્ટ પર પૂરેપૂરી પકડ હોય અને એ પછી એ શબ્દોને જે રીતે પોતાની ઉંગલિયોં પે નચાવે એ માણવાની એક અલગ જ લિજ્જત છે. ડિટ્ટો, ફિલ્મમૅકર પણ જ્યારે પોતાનું ક્રાફ્ટ જાણતો હોય, પછી એ પૂરેપૂરી મસ્તીથી જે ફિલ્મ બનાવે, તેમાં સબસ્ટન્સ કદાચ ઓછું હોય તોય એની સ્ટાઇલ પર આપણે આખું હૉલિવૂડ ઓવારી જઇએ. એ ફિલ્મ યાને કે ‘બૅબી ડ્રાઇવર’.

‘બૅબી ડ્રાઇવર’ સ્ટોરી છે બૅબી ફેસ સ્માર્ટ યંગમેન કૉલ્ડ ‘બૅબી-B-A-B-Y, બૅબી’ (એન્સલ અલ્ગોર્ટ)ની. નાનપણમાં બૅબી એક ઍક્સિડન્ટનો ભોગ બનેલો, જેને કારણે એના કાનમાં સતત તમરાં બોલતાં રહે છે. મૅડિકલ ભાષામાં એને ‘ટિનિટસ’ કહે છે. આ તમરાંની બોલતી બંધવા માટે એ આખો વખત પોતાના આઇપોડમાં ગીતો સાંભળતો રહે છે. બૅબી બોલે છે ઓછું, પણ કામમાં એકદમ સોલિડ. એની ડાર્ક ગોગલ્સ પાછળ છુપાયેલી આંખોથી એ લિપરીડિંગ કરી શકે છે. એ બોલાયેલા શબ્દોને જૂના પોર્ટેબલ ટેપરેકોર્ડરથી રેકોર્ડ કરતો રહે છે અને પછી એનાં રીમિક્સ ટાઇપનાં સોંગ્સ બનાવે છે. અને ડ્રાઇવિંગ તો એવું કે ડોમિનિક ટોરેટો (વિન ડિઝલ ફ્રોમ ‘ફાસ્ટ એન્ડ ફ્યુરિયસ’) પણ એની પાસેથી ડ્રાઇવિંગનાં ટ્યુશન લે. અગાઉનો એક સ્કોર સેટલ કરવા માટે એને હાઇસ્ટ (Heist) પ્રકારની ચોરીઓના માસ્ટરમાઇન્ડ ડોક (કેવિન સ્પૅસી)ના ‘ગૅટવે ડ્રાઇવર’ બનવું પડે છે. મતલબ કે બૅન્કમાં ધાડ પાડી હોય, તો આ મહાશય કારના સ્ટિયરિંગ પર જ બેઠા રહે અને બાકીના સાથીદારો લૂંટનો માલ લઇને આવે કે તરત જ બુલેટ ટ્રેનની સ્પીડે કાર ભગાડી મૂકવાની. પરંતુ અહીંયે એના કાનમાં તો ચોક્કસ મ્યુઝિક વાગવાનું ચાલુ જ હોય.

હવે એન્ટ્રી થાય છે એક બ્યુટિફુલ ગર્લની, અને ત્યારપછી કહાનીમાં આવે છે એકદમ ડાર્ક ટ્વિસ્ટ્સ.

***

ઝોનરા (Genre) એટલે કે ફિલ્મના પ્રકારની પંચાતમાં પડવું હોય તો કહી શકાય કે ‘બૅબી’એ એક ક્રાઇમ-થ્રિલર-હાઇસ્ટ મુવી છે, લેકિન અબોવ ઑલ એ મ્યુઝિકલ ક્રાઇમ થ્રિલર છે. દંતકથા કહે છે કે નેવુંના દાયકામાં ડિરેક્ટર ઍડગર રાઇટને એક મ્યુઝિક કોન્સર્ટમાં ‘બેલબોટમ્સ’ સોંગ સાંભળતી વખતે મ્યુઝિકલ હાઇસ્ટ મુવીનો આઇડિયા આવેલો. એ જ આઇડિયા પરથી એણે મ્યુઝિક ગ્રૂપ ‘મિન્ટ રોયાલ’ માટે ‘બ્લ્યુ સોંગ’નો વીડિયો ડિરેક્ટ કરેલો. એ વીડિયોમાં ત્રણ જણા બૅન્ક લૂંટવા જાય છે. નીકળતાં પહેલાં કારનો ગોગલ્સધારી ખેંખલી (ગૅટવે) ડ્રાઇવર બાકીના સાથીઓને પૂછે છે, તમને કેટલી વાર લાગશે? સળી કરવા એક સાથીદાર કહે છે, ‘2.54 મિનિટ.’ ડ્રાઇવર પોતાના CD કલેક્શનમાંથી એક્ઝેક્ટ એટલી જ મિનિટના સોંગની CD કાઢીને ડિસ્કમૅનમાં ચડાવે છે અને બાકીની પાર્ટીઓ લૂંટવા માટે નીકળી જાય છે. બાકીનું આખું સોંગ પાર્કિંગ લોટમાં પાર્ક કરેલી કારની અંદર મસ્તીથી તે સોંગ માણતા ડ્રાઇવર પર ફોકસ્ડ છે. બસ, એ સુપરહીટ વીડિયોનું એક્સ્ટેન્શન એટલે આ ‘બૅબી ડ્રાઇવર’ મુવી.

એક ટ્રાય કરજો. કાનમાં ઇઅરફોન્સ ઠૂંસીને કોઈ ફાસ્ટ સોંગ સાંભળતાં સાંભળતાં રસ્તે નીકળજો. તમને આખી

"Baby Driver" - European Premiere - Red Carpet Arrivals
રાઇટર-ડિરેક્ટર ઍડગર રાઇટ

દુનિયા એ સોંગ પર ડાન્સ કરતી દેખાશે. આ બૅબી ડ્રાઇવરના બૅબીને એક્ઝેક્ટ એવું જ લાગે છે. એની આખી લાઇફ બદલાતાં સોંગ્સનું કલેક્શન જ છે. એની પાસે દરેક પ્રસંગ માટે સોંગ્સ છે અને દરેક મૂડ પ્રમાણેનાં આઇપોડ છે. પરંતુ આ ફિલ્મનો ખરેખરો DJ છે, ડિરેક્ટર ઍડગર રાઇટ. એણે ફિલ્મનું શૂટિંગ કરતાં પહેલાં ફિલ્મના સાઉન્ડટ્રેકમાં કયાં કયાં સોંગ્સ હશે તે ફાઇનલ કરેલાં. પછી એ જૂનાં નવાં સોંગ્સ ભેગાં કરીને તેની આસપાસ એવી ફિલ્મ રચી કે ક્યાંય એકેય સોંગ, એકેય ટ્યુન, એકેય બીટ આઉટ ઑફ સિંક ન લાગે. એટલે સુધી કે ફિલ્મમાં જ્યાં પણ કારનું ગિઅર પડે, દરવાજા ખોલ-બંધ થાય, સ્વિચ ઑન-ઑફ થાય, કારનાં ટાયર ઘસાય, કારનું ઍન્જિન હણહણાટી કરે, ટૅબલ પર ગ્લાસ મુકાય, નોટોની થપ્પીઓ ગોઠવાય કે ઇવન બંદૂકના ધડાકા પણ બૅકગ્રાઉન્ડમાં વાગતાં સોંગ્સની સાથે જ સિંક્ડ હોય.

ડિરેક્ટરે ફિલ્મને મસ્ત રીતે રમાડી છે તેનું બીજું મસ્ત એક્ઝામ્પલ એટલે ફિલ્મની સિનેમેટોગ્રાફી અને સીન ટ્રાન્ઝિશન. યાદ છે, ગયા વર્ષની ઑસ્કર વિનર મ્યુઝિકલ મુવી ‘લા લા લૅન્ડ’ની શરૂઆતમાં ચોકઅપ થયેલા ટ્રાફિકમાં ફ્લાયઑવર પર એક લાંબી સિંગલ ટૅક સોંગ-સિક્વન્સ હતી? ડિટ્ટો અહીં એ જ રીતે બૅબી કાનમાં એક સોંગ સાંભળતો રસ્તે ચાલતાં ચાલતાં પોતાના સાથીદારો માટે નજીકના કૅફેમાંથી કૉફી લેવા જાય છે. બૅકગ્રાઉન્ડમાં સોંગ (Harlem Shuffle) ચાલે, તેના પર હીરો મસ્તીથી ચાલતો ડોલતો જાય, સાથે ટાઇટલ ક્રેડિટ્સ ચાલે (અને ગીતમાં એ જ્યાં જ્યાંથી પસાર થાય ત્યાં બૅકગ્રાઉન્ડમાં ગીતના શબ્દો પણ લખેલા દેખાય). અને આ આખી સોંગ-સિક્વન્સ સિંગલ ટૅકમાં (વેલ મોસ્ટ્લી). {આ ગીત જોઇને મને નીરજ શ્રીધર ફૅમ ‘બોમ્બે વાઇકિંગ્સ’નું ‘ક્યા સૂરત હૈ’ રિમિક્સ સોંગનું પિક્ચરાઇઝેશન યાદ આવી ગયું. જેમાં સ્ક્રીન પર ક્યુટ માલિની શર્માની સાથે હૅડફોન પર નાચતો રાજુ સુંદરમ દેખાય છે, જે કોરિયોગ્રાફર છે અને ‘રોજા’ના ‘રુક્મિણી રુક્મિણી’ સોંગમાં પણ હતો. એની બીજી ઓળખ એ છે કે એ પ્રભુદેવાનો મોટો ભાઈ થાય.}

એ જ રીતે ક્યાંક ગોગલ્સના કાળા કાચનો એક્સ્ટ્રીમ ક્લોઝઅપ કારની બારીઓમાં કન્વર્ટ થઈ જાય, કે ગ્રામોફોન પર ફરતી વિનાઇલ રેકર્ડ કારના ટાયરમાં કન્વર્ટ થઈ જાય કે પછી કૉફી કપનું ઢાંકણ લિફ્ટના બટનમાં કન્વર્ટ થઈ જાય એવાં સીન ટ્રાન્ઝિશન્સ પણ ડિરેક્ટરે એકદમ મસ્તીથી ફિલ્માવ્યા છે. એક સીનમાં લૉન્ડ્રી રૂમમાં હીરો-હિરોઇન ડાન્સ કરતાં હોય અને બૅકગ્રાઉન્ડમાં હરોળબંધ રહેલાં વૉશિંગમશીનોની અંદર અલગ અલગ બ્રાઇટ કલરનાં કપડાં ગોળ ગોળ ફરતાં ધોવાતાં હોય. એઝ ઇફ, એમની લાઇફ પણ એક રોમેન્ટિક મ્યુઝિક વીડિયો જ છે.

આખું બૅબી ડ્રાઇવર મુવી અત્યંત કાળજીપૂર્વક સિલેક્ટ થયેલાં ત્રીસથી પણ વધુ સોંગ્સનું ઝન્નાટેદાર મ્યુઝિક આલ્બમ છે. (લેખના અંતે આપેલી લિંક પર ક્લિક કરીને) આ સોંગ્સને વન બાય વન સાંભળશો તોય ફિલ્મની ઍનર્જી ફીલ થશે. તેમાં એક જગ્યાએ જૂનું ‘ટૅકિલા’ (Tequila by Champs, 1958) સોંગ પણ સાંભળી શકશો (જેના પરથી અજય દેવગણની ‘હકીકત’ ફિલ્મનું ‘લે પપિયાં ઝપિયાં પા લે હમ’ સોંગ બનાવાયેલું.)

રાઇટર-ડિરેક્ટર ઍડગર રાઇટના કહેવા પ્રમાણે ‘બૅબી ડ્રાઇવર’ એ નેવુંના દાયકાની હાઇસ્ટ ફિલ્મોને અને મ્યુઝિકલ ફિલ્મોને અપાયેલી ‘હોમેજ’-અંજલિ છે. તેમાં તમે ટેરેન્ટિનો કે માર્ટિન સ્કોર્સેઝીની ફિલ્મોની અસર જોઈ શકો. આવી ફીલ આપવા માટે ડિરેક્ટરે ગાડીઓ પણ જાણે અઢી દાયકા પહેલાંની આયાત કરી હોય એવી જ વાપરી છે. હીરો પોતાના ઘરે ટેલિવિઝન પર ચૅનલો ફેરવતો હોય ત્યારે અલગ અલગ ફિલ્મોનાં દૃશ્યો દેખાય છે. જેમ કે, ‘લિટલ રાસ્કલ્સ’નું સ્ટેજ પર્ફોર્મન્સ, ‘ઇટ્સ કોમ્પ્લિકેટેડ’ની મૅરિલ સ્ટ્રીપ, (મોસ્ટ્લી) ‘ઑશન્સ ઇલેવન’નો બ્રૅડ પિટ વગેરે. આ તમામ પાત્રોને કે એમની સિચ્યુએશન્સને આ ફિલ્મ સાથે પણ જોડી શકાય તેવું છે. ફિલ્મને ઓર બહેલાવવા માટે ડિરેક્ટરે તેમાં જાતભાતનાં ઇસ્ટર ઍગ્સ પણ નાખ્યાં છે, એ શોધવા માટે તે ઍન્ગલથી ફિલ્મને બીજી વખત જોવી પડે તેમ છે! (જેમ કે, ફિલ્મમાં બૅબીનાં કપડાંનો રંગ, કારની નંબર પ્લેટ્સ, બૅકગ્રાઉન્ડમાં દેખાતું મેઘધનુષ અને એક ગીત સાથે તેનો સંબંધ, જેલમાં કેદીના યુનિફોર્મ પરનો નંબર વગેરે.) ડિરેક્ટરે ફિલ્મમાં વિવિધ વાતોનાં ડૉટ્સને પણ જે રીતે કનેક્ટ કર્યા છે તે પણ માર્ક કરજો.

બૅબી ડ્રાઇવરમાં ત્રણથી ચાર લાંબી કાર ચૅઝ સિક્વન્સીસ છે, જેમાં (F&F સિરીઝની જેમ) ગાડીઓની કોઇપણ જાતની ગિમિકરી કર્યા વિના નોર્મલ ગાડીઓની જ શ્વાસ અધ્ધર થઈ જાય એવી ચૅઝ ફિલ્માવવામાં આવી છે. અલબત્ત, બૅબી ડ્રાઇવરનો ૨૨-૨૩ વર્ષનો બૅબીફેસ બૅબી કેવી રીતે આ રીતે ગાડીઓ ચલાવતાં શીખ્યો, કયા સંજોગોમાં એ પોતાના ફોસ્ટર (પાલક) પિતા પાસે પહોંચ્યો, એની વિઝ્યુઅલ મેમરી આટલી શાર્પ કેવી રીતે છે તેવી કોઈ વાતની ચોખવટ કરાઈ નથી. કહેવા માટે તો આ હાઇસ્ટ મુવી છે, પણ એક્ચ્યુઅલ હાઇસ્ટ યાને કે બૅન્ક વગેરેની અંદર જઇને થતી ચોરી ક્યાંય બતાવવામાં આવી નથી. એ તમામ સમય દરમ્યાન કેમેરા બૅબી પર જ ફોકસ્ડ રહે છે.

કૅવિન સ્પેસી (‘યુઝવલ સસ્પેક્ટ્સ’, ‘હાઉસ ઑફ કાર્ડ્સ’ ફૅમ) તમામ ક્રાઇમના માસ્ટરમાઇન્ડના રોલમાં છે, જેના ચહેરા પર મોટે ભાગે એક જ એક્સપ્રેશન રહે છે, ‘જોયું, આ બાબલાને આપણે શોધી કાઢ્યો છે! ધેટ્સ માય બૅબી!’ એમના ભાગે લગભગ કોઈ આઉટડૉર સીન પણ નથી આવ્યો. સાઇકો ક્રિમિનલના રોલમાં રહેલો જૅમી ફોક્સ એક સીનમાં આપણું બી.પી. હાઈ થઈ જાય એવો ડરાવી દે છે. છતાં મોટા ભાગની ફિલ્મમાં એક ડાર્ક હ્યુમરસ ટોન બરકરાર રહે છે (એમાં આપણા હાઇપર સેન્સિટિવ, અલ્ટ્રા પૅટ્રોનાઇઝિંગ સેન્સર બૉર્ડે પોતાનો ફજેતો કરેલો પણ દેખાય છે. એક દૃશ્યમાં જૅમી ફોક્સ બે આંગળીઓથી સિગારેટ પીવાની ઍક્ટિંગ, રિપીટ માત્ર ઍક્ટિંગ કરે છે, છતાં નીચે ‘સ્મોકિંગ કિલ્સ’ની ચેતવણી આવે છે!)

તેમ છતાં મને સ્ટોરીમાં થોડી અધૂરપ લાગી. કેમ કે, એક તબક્કે પહોંચ્યા પછી ફિલ્મ પાસે ખાસ વિકલ્પો રહેતા નથી. તે ‘બચ કૅસિડી એન્ડ સનડૅન્સ કિડ’, ‘થેલ્મા એન્ડ લુઇસ’ અને ‘બોની એન્ડ ક્લાઇડ’ની જ કૅટેગરીમાં આવીને પડે છે. (આ ફિલ્મ સેલ્ફ અવૅર છે, એટલે કે પોતે ગામ આખાનાં રેફરન્સીસ લઇને બેઠી છે, એટલે એક સીનમાં કોઈ પાત્ર જાતે જ બોલે છે, ‘જુઓ આ રહ્યાં બોની એન્ડ ક્લાઇડ!’ Btw, બોની એન્ડ ક્લાઇડ એટલે આપણાં બન્ટી અને બબલી!) એ જ રીતે ‘બૅબી’ ઍનિમેટેડ ફિલ્મ ‘મોન્સ્ટર્સ ઇન્ક’ની લાઇનો ફટકારતો હોય, તો કૅવિન સ્પૅસી કહે છે, ‘ઓહ, ડૉન્ટ ફીડ મી લાઇન્સ ફ્રોમ મોન્સ્ટર્સ ઇન્ક!’ એને કહેવાય સ્માર્ટ સૅલ્ફ અવેર રાઇટિંગ! (ઉઠાવવાનું, પણ કહીને. ‘બરફી’ની જેમ હોમેજનું કહીને ઉઠાંતરીને પોતાના નામે નહીં ચડાવવાની!)

ફિલ્મમાં બૅબીએ ભલે ગમે તેવા આડાતેડા રસ્તા લીધા હોય, પણ ફિલ્મ પોતે ‘ક્રાઇમ નૅવર પેય્ઝ’ની લાઇન પરથી જરાય ચસકતી નથી. તેને કારણે જ ફિલ્મ બીજા ઍક્ટમાં સ્લો પડે છે, જે ફોર્ચ્યુનેટલી ત્રીજા એક્ટમાં ફરી પાછી ફુલ થ્રોટલમાં ભાગે છે. પરંતુ ફિલ્મ થોડી પ્રીડિક્ટેબલ બની જાય છે. લેકિન ફિલ્મના ઍક્સપિરિયન્સમાં કોઈ જ ઘટાડો થતો નથી. જો હાઇસ્ટ, કાર ચૅઝ, એક્શન, ડાર્ક હ્યુમર, રોમેન્ટિક અને અબોવ ઑલ ધમ્માલ મ્યુઝિકલ ફિલ્મો જોવામાં મજા પડતી હોય તો આ ફિલ્મમાં પાંચ ગણો મજો પડશે. કોઈપણ ભોગે ન ચૂકવા જેવી ફિલ્મ.

‘બૅબી ડ્રાઇવરનાં બધાં જ ગીતો સાંભળવા હોય તો ક્લિક કરો અહીં.

રેટિંગઃ ***1/2

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

ટ્યુબલાઇટ

લૉ વોલ્ટેજ

***

સલમાનની પ્રામાણિક મહેનત છતાં નબળું રાઇટિંગ અને ઑવર સિમ્પ્લિસ્ટિક ટ્રીટમેન્ટને કારણે ‘ટ્યુબલાઇટ’માં જોઇએ તેટલો સ્પાર્ક નથી.

***

tubelight_posterઆપણે ત્યાં બાળકોની ફિલ્મો શા માટે બનતી નથી? જવાબ છે, તેને બદલે સલમાનભાઈની એમને મેન-ચાઇલ્ડ તરીકે પેશ કરતી ફિલ્મો બને છે એટલે. દુનિયાની કોઇપણ ફિલ્મનું ‘સલમાનીફિકેશન’ કરો એટલે તેનો હીરો આપોઆપ ‘પ્યોર મેન વિથ ગોલ્ડન હાર્ટ’માં કન્વર્ટ થઈ જાય. એ જ ક્રમમાં ‘બજરંગી ભાઈજાન’ના સલમાનને હજી વધુ બાળસહજ બનાવો એટલે ‘ટ્યુબલાઇટ’નો સલમાન મળી આવે. પરંતુ યોગ્ય રીતે લખાઈ ન હોય, તો સલમાનની ક્યુટનેસ પણ ફિલ્મની ટ્યુબલાઇટને ફ્યુઝ થતાં બચાવી શકે નહીં.

વૉર, પીસ એન્ડ યકીન

‘ટ્યુબલાઇટ’ વાર્તા છે કુમાઉંના એક નાનકડા ગામ જગતપુરમાં રહેતા બે ભાઈ લક્ષ્મણ (સલમાન ખાન) અને ભરત (સોહૈલ ખાન)ની. લક્ષ્મણ દિલ સે કમ્પ્લિટલી બચ્ચા હૈ જી, એટલે જ ગામમાં સૌ એને ‘ટ્યુબલાઇટ’ કહીને ઉતારી પાડે છે. ધિંગામસ્તી કરતાં બંને ભાઈ મોટા થાય છે, ત્યાં જ ઈ.સ. ૧૯૬૨માં ભારત-ચીનનું યુદ્ધ છેડાય છે. ભારતમાતાની હાકલ પડે છે એટલે અહીં ભરતને વનવાસ થાય છે. એટલે કે એ યુદ્ધમાં લડવા જાય છે અને ત્યાં જ ફસાઈ જાય છે. આ બાજુ ભાઈની પાદુકા એટલે કે એનાં શૂઝ લઇને ફરતો લક્ષ્મણ ગામના વડીલ બન્ને ચાચા (ઓમ પુરી) પાસેથી યકીન કી તાકત વિશે જાણે છે. પોતાના ભાઈને પાછો લાવવાના યકીનની તાકત કેળવવામાં એ ત્યાં રહેતાં ચાઇનીઝ મૂળનાં મા-દીકરા સાથે દોસ્તી કરે છે અને ‘મુન્નાભાઈ’ની જેમ ગાંધીજીના સિદ્ધાંતો પણ જાણે છે. લેકિન આ બધાથી એનો ભાઈ પાછો આવશે?

(બહોત સારે) સંદેશે આતે હૈ

આપણી હિન્દી ફિલ્મો ક્યાંકથી ઉઠાંતરી કરે અને મૂળ સ્રોતને ક્રેડિટ પણ આપે તે આકાશમાં કોઈ ધૂમકેતુ દેખાય એના જેવી દુર્લભ વાત છે. કબીર ખાનની ‘ટ્યુબલાઇટ’ બે વર્ષ પહેલાં આવેલી ઇંગ્લિશ ફિલ્મ ‘લિટલ બૉય’ની ઑફિશ્યલ રિમેક છે. એટલે તેને યોગ્ય ક્રેડિટ પણ અપાઈ છે. મૂળ ફિલ્મમાં તેના નામ પ્રમાણે નાનો ટાબરિયો કેન્દ્રમાં હતો, જે માત્ર મનથી જ નહીં, તનથી પણ ટેણિયું હતો. ઇંગ્લિશમાંથી હિન્દીમાં આવતાં ફિલ્મની મૂળ એસેન્સ કેવી રીતે ઊડી જાય, તેનું આ ‘ટ્યુબલાઇટ’ પર્ફેક્ટ એક્ઝામ્પલ છે. ‘લિટલ બૉય’માં બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જપાનીઓ સામે લડવા માટે મોરચે ગયેલા પિતાને પાછા લાવવા માટે પેપર નામનો ટેણિયો રીતસર પહાડ હલાવી નાખે છે. પરંતુ એ પહેલાં દીકરામાં આત્મવિશ્વાસ પૂરવા માટે એના પપ્પા એને એક કોમિકબુક હીરોના માધ્યમથી શ્રદ્ધનું માહાત્મ્ય સમજાવે છે. ટ્યુબલાઇટમાં એ વાત સલમાન અને સોહૈલ વચ્ચેના ‘ક્યા તુમ્હે યકીન હૈ?’ ટાઇપનાં વાક્યોમાં જ રહી જાય છે (જ્યારે યકીનની જામગરી ચાંપવા માટે બીજા એક સુપરસ્ટારે અવતરવું પડે છે). મૂળ ફિલ્મમાં ચર્ચના પાદરી નાના બાળકને બાઇબલના સિદ્ધાંતોની મદદથી ફરીથી શ્રદ્ધાનું બળ સમજાવે છે. અહીં બડી સ્માર્ટનેસથી ત્યાં ગાંધીજીના સિદ્ધાંતો મૂકી દેવાયા છે. પરંતુ ફિલ્મનું જ એક પાત્ર કહે છે તેમ આ સિદ્ધાંતો માત્ર ‘ટાઇમપાસ’ માટે જ છે. ફિલ્મની વાર્તાને આગળ વધારવામાં કે સલમાન ‘ટ્યુબલાઇટ’ ખાનમાં ‘યકીન’નું બળ પૂરવામાં કોઈ જ ભાગ ભજવતું નથી. રાધર, સલમાનની પોતાના ભાઈને પાછો લાવવાની ક્વાયત અને આ તરફ એની દોડધામ બંને વચ્ચે કોઈ જ કનેક્શન દેખાતું નથી. બાય ધ વે, ગાંધીજીનો એક મુખ્ય સિદ્ધાંત અહિંસા પણ હતો, પરંતુ સલમાન ભાઇને અહીં એની જરૂર નથી અને એટલે જ એ લાફાવાળી પણ કરી શકે છે.

ફિલ્મના એક સબપ્લોટ તરીકે ત્રણ પેઢીથી ભારતમાં રહેતા ચાઇનીઝ મૂળના એક મા-દીકરાની સ્ટોરી પણ છે (અંગ્રેજી ફિલ્મમાં ત્યાં જૅપનીસ વ્યક્તિ હતી). માત્ર તેમનાં મૂળિયાંને કારણે એમને ધિક્કારાય નહીં અને ‘અલ્ટ્રા નેશનાલિઝમ’થી કેવી રીતે બચી શકાય તે મેસેજ આ સબ પ્લોટમાંથી બરાબર બહાર આવે છે. પરંતુ તેને મૂળ સ્ટોરી સાથે કશી જ લેવાદેવા નથી. વળી, તેમનું ચાઇનીઝ વંશજ હોવું તે ગામલોકોના ધિક્કારનું કારણ બને છે તે વાત પણ બહાર આવતી નથી. કેમ કે, એક વ્યક્તિ સિવાય કોઈ એમને ધિક્કારતું નથી. હકીકતમાં આ આખો ટ્રેક પરાણે ઘુસાડેલો અને થિગડું મારેલો છે. તેમાં ચાઇનીઝ અભિનેત્રી ઝુ ઝુ અને એક ક્યુટ ટેણિયો નામે મતિન રે તાંગુએ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે. વક્રતા એ છે કે ‘હિન્દી ચીની ભાઈ ભાઈ’નો મેસેજ આપવા જતાં ફિલ્મ પોતે ચાઇનીઝ નામોની મજાક ઉડાવે છે. બીજું, આપણે ત્યાં ઓલરેડી નોર્થ-ઇસ્ટના લોકોને ‘ચાઇનીઝ’ કહીને હડધૂત કરવાનું કુત્સિત રેસિઝમ ચાલે છે. ત્યારે એક અરુણાચલના બાળકને ચાઇનીઝ તરીકે કાસ્ટ કરવો એ આડકતરું રેસિઝમ નથી તો બીજું શું છે?

સલમાનના બાળકબુદ્ધિ પાત્રના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી કહેવાઈ હોવાના કારણે હોય કે ગમે તે, પણ ‘ટ્યુબલાઇટ’ અતિશય સિમ્પ્લિસ્ટિક છે. જાણે ‘એક ગામ હતું’ ટાઇપની બાળવાર્તા જ જોઈ લો. બધાં પાત્રો પણ નિર્દોષ બાળક, આદર્શ ભાઈ, વાહિયાત યુવાન (જેનો ફુલ ટાઇમ બિઝનેસ લોકોને હેરાન કરવાનો હોય) , યુદ્ધનો ભોગ બનેલા નિરાશ્રિત, મૂડ સ્વિંગ કરતો આર્મી ઑફિસર, ફિલોસોફર કાકા, પ્રેમાળ દુકાનદાર એવા સિંગલ રંગે જ રંગાયેલાં છે. કોઇના મનમાં શું ચાલતું હશે કે અમુક અનુભવો પરથી કોઇનામાં કંઇક પરિવર્તન આવે એવું કશું જ ઊંડાણ નહીં. ઇવન આપણને સલમાનના પાત્ર પ્રત્યે સહાનુભૂતિ થાય એ માટે જ કોઈ કારણ વિના અન્ય લોકો સલમાનને હડધૂત કરે છે તેવું લાગ્યા કરે. વાર્તા એક નાનકડા ગામમાં આકાર લેતી હોવાને કારણે એકનાં એક લોકેશન્સ પણ વારંવાર અથડાયા કરે. જેમ કે, પહાડ, ટાવર, દુકાન, બાંકડો, ક્લિફ અને નદી, ગામનો ચોક ધેટ્સ ઇટ.

જાતભાતના સંદેશા આપતી ‘ટ્યુબલાઇટ’નો વધુ એક પ્રોબ્લેમ છે તેની સ્લો પૅસ અને હાઈ મૅલોડ્રામેટિક રડારોળ. સાઇકલ લઇને અહીંથી તહીં ફરતા રહેતા સલમાન પાસે એટલું બધું રડાવ્યું છે એકાદ વખત આપણનેય (કંટાળીને) રડવાની ઇચ્છા થઈ આવે. પરંતુ એક તબક્કે આપણો સલમાનના પાત્ર સાથેનો ઇમોશનલ બંધ તૂટી જાય, એટલે પછીની તમામ રડારોળ ફિઝૂલ લાગવા માંડે. એમના ફૅન્સને દુઃખ થશે, પણ અહીં સલમાન ભાઈ ક્યાંય શર્ટ ઉતારતા નથી કે વિલનલોગની ધોલાઈ કરતા નથી. ચ્યુઇંગ ગમની પેઠે ચીપકી જાય એવું એકેય ગીત પણ ફિલ્મમાં નથી.

છતાં ફિલ્મની કેટલીક પૉઝિટિવ બાબતોને પણ નોંધવી જ પડે. જેમ કે, સલમાન અને નાનકડા ટાબરિયા (મતિનsalman-khan-tubelight-matin-rey-tangu-759 રે તાંગુ) સાથેના મોટાભાગના સીન મસ્ત છે. ખાસ કરીને કોમેડી સીન. સલમાનને મેન ચાઇલ્ડ બનવામાં અને આપણને હસાવવા-રડાવવામાં મહેનત કરવી પડે છે, આઠેક વર્ષનો ટેણિયો  બધું એકદમ સહજતાથી કરી બતાવે છે. સલમાનનો સોહૈલ સાથેનો વિદાયનો ‘સદમા’ની યાદ અપાવે તેવો સીન પણ સરસ બન્યો છે. લદ્દાખમાં શૂટ થયેલાં યુદ્ધનાં દૃશ્યોમાં યુદ્ધની ભયાનકતા કરતાં લદ્દાખનું સૌંદર્ય વધુ ધ્યાન ખેંચે છે.

આ ફિલ્મનો સૌથી મોટો ગુનેગાર તેનું ભંગાર રાઇટિંગ જ છે. તેમ છતાં ‘પિતાજી કો શરાબને માર ડાલા, માં કો ગમ ને ઔર ગાંધીજી કો હમને’ જેવાં ગણ્યાં ગાંઠ્યાં વનલાઇનર્સમાં સ્માર્ટનેસનો ચમકારો દેખાય છે ખરો. એ જ રીતે મોટા અવાજે ‘ભારત માતા કી જય’ બોલવું એ જ દેશભક્ત હોવાની સાબિતી નથી, કે પછી બે-ત્રણ પેઢી પહેલાંનું કનેક્શન કે દેખાવ તમને ઓછા ભારતીય નથી બનાવી દેતો એ મેસેજ પણ ક્યુટ રીતે બહાર આવે છે.

સોહૈલ ખાન, મોહમ્મદ ઝીશન ઐયુબ, યશપાલ શર્મા, બ્રિજેન્દ્ર કાલા કે ચાઇનીઝ ઝુ ઝુ જેવા અદાકારો માત્ર પોતાને ફાળે આવેલું પાત્ર ભજવી ગયા છે. પરંતુ સલમાનની ઍક્ટિંગ કરતાં આપણે વધુ ઇમોશનલ ઓમ પુરી સાહેબને પડદા પર જોઇને થઈ જઇએ, કે હવે તેઓ ફરી ક્યારેય આ રીતે જોવા નહીં મળે.

ફિલ્મની સ્લો પૅસને કારણે આપણને એવા સવાલોય થાય કે, ચાલીસીમાં પહોંચ્યા પછીયે સોહૈલે પણ લગ્ન કેમ નથી કર્યાં? એક શહીદની શબપેટી પર ‘મુરલી પ્રસાદ દત્ત’ લખીને ‘મુન્નાભાઈ’માં સંજય દત્તના પાત્રને સળી શા માટે કરાઈ છે? ઈ.સ. ૧૯૯૩માં બહાર પડેલો ઇન્ડિયન પોસ્ટનો લોગો ઈ.સ. ૧૯૬૨માં શા માટે દેખાય છે? બૉટલથી લઇને પહાડ હલાવવા માટે સલમાન કબજિયાતના દર્દી જેવો અવાજ શા માટે કાઢે છે? કોઈ માણસ અડધી મિનિટની અંદર કોમામાંથી બહાર શી રીતે આવી જાય છે?

ક્યા આપકો યકીન હૈ?

‘ટ્યુબલાઇટ’ની શરૂઆતમાં જ આપણને ખબર પડે છે કે આ ફિલ્મ આગામી દિવસોમાં ‘સ્ટાર ગોલ્ડ’ પર અને ઇન્ટરનેટમાં ‘એમેઝોન પ્રાઇમ’ પર આવવાની છે. સલમાનના નામે અત્યારે ટિકિટના ભાવો વધારી દેવાયા છે. એટલે જો તમે ‘ભાઈ કા ફૅન’ નામની બિનસત્તાવાર ઉપાધિ ન ધરાવતા હો, તો આ રિવ્યુનો મેસેજ શું છે એ બરાબર સમજાઈ ગયું હશે.

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

(Reviewed for Gujarati Mid Day)

******************************************************************************

Extended Reading, Spoilers Ahead

960આપણી હીરો સેન્ટ્રિક ઇન્ડસ્ટ્રીમાં જ્યારે એક વિદેશી કૃતિને અડૅપ્ટ કરવામાં આવે ત્યારે ‘લોસ્ટ ઇન ટ્રાન્સલેશન’ જેવો ઘાટ કઈ રીતે થાય તેનું ‘ટ્યુબલાઇટ’ પર્ફેક્ટ એક્ઝામ્પલ છે. હૉલિવૂડની મૂળ કૃતિ, જેના પરથી ટ્યુબલાઇટ બની છે, તે ‘લિટલ બૉય’ એક એવરેજ ફિલ્મ હોવા છતાં ખાસ્સી સંવેદનશીલ છે. લિટલ બૉયના કેન્દ્રમાં છે આઠ વર્ષનો ટેણિયો પેપર, જેની હાઇટ જોઇએ તેવી વધી રહી નથી. એટલે જ બધા એને ‘લિટલ બૉય’ કહીને ખીજવે છે. આપણે ત્યાં સલમાન ભાઈની હાઇટ વિશે તો કોઈ કમેન્ટ કરી શકાય નહીં, એટલે એમને માનસિક રીતે બાળક બતાવવા પડે. એ રીતે જોકે ‘ટ્યુબલાઇટ’ નામ પર્ફેક્ટ છે. લિટલ બૉયનો લિટલ બૉય (ચાઇલ્ડ એક્ટર જેકબ સેલ્વેટી) પણ છે એવો ક્યુટ કે પરાણે વહાલો લાગે અને એનાં તમામ એક્સપ્રેશન્સ સીધાં આપણી અંદર ઊતરી જાય. એ ટાબરિયાના કિસ્સામાં જે નૅચરલી આવે છે, તેના માટે સલમાને પ્રયાસ કરવો પડે છે અને છતાં એ સ્વાભાવિક નથી લાગતો.

ઓછી હાઇટને કારણે લિટલ બૉય પેપર માથાભારે છોકરાઓના બુલિઇંગનો ભોગ બને છે અને એનો આત્મવિશ્વાસ તળિયે છે. દીકરાનો આત્મવિશ્વાસ બુલંદ કરવા માટે એના પિતા એને ‘બેન ઇગલ’ નામના જાદુગર-સુપરહીરોની કોમિક બુક્સ વંચાવે છે-તેની ફિલ્મો બતાવે છે. એ ‘બેન ઇગલ’નો તકિયાકલામ છે, જે દર વખતે કટોકટીની સ્થિતિમાં પોતાના સાઇડકિકને કહેતો રહે છે કે, ‘ડુ યુ બિલીવ પાર્ટનર, યુ કેન ડુ ધિસ?’ ‘બેન ઇગલ’નું એ પાત્ર આખી ફિલ્મમાં નાનકડા પેપરની સાથે રહે છે. બે હાથ લંબાવીને જાદુ કરવાની સ્ટાઇલ પણ એની જ છે. નાનકડો પેપર બેન ઇગલની કોમિક બુકસ વાંચે, એની ફિલ્મો જોવા જાય અને એના લાઇવ શોમાં પણ હાજરી આપે, એટલે ‘ફેઇથ’ અને ‘બિલીવ’વાળી વાત મૂળ સ્ટોરીમાં એકદમ સ્વાભાવિક રીતે મર્જ થઈ જાય છે. પરંતુ ‘ટ્યુબલાઇટ’માં એવું કશું કર્યું નહીં, એટલે જ ‘કેપ્ટન જૅક સ્પેરો’ જેવા ગેટઅપમાં શાહરુખને મહેમાન કલાકાર બનાવીને લાવવો પડ્યો. એ જાદુગર કમ અને મોટિવેશનલ સ્પીકર વધારે લાગે છે.

‘લિટલ બૉય’ના પેપરને બુલી-હેરાન કરતા જાડિયા છોકરાના ડૉક્ટર પિતા (જેની પાસે પેપરની હાઇટ વધારવાની દવા ચાલી રહી છે), તેનો ડોળો પણ પેપરની મમ્મી પર છે. એટલે પેપરને એ ડૉક્ટર બાપ-બેટામાંથી કોઈ દીઠા નથી ગમતા.

‘લિટલ બૉય’માં પિતા બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં લડવા જાય છે. ખરેખર તો પેપરના મોટાભાઈ લંડનને જવું હતું પણ ‘ફ્લૅટ ફીટ’ને કારણે એ જઈ ન શક્યો (‘ટ્યુબલાઇટ’માં મોહમ્મદ ઝીશન અય્યુબને ‘knock knees’ હોય છે).  દરેક પરિવારમાંથી એટલિસ્ટ એક વ્યક્તિ યુદ્ધ લડવા જાય. મોટો દીકરો ન જઈ શક્યો એટલે ૪૦ વર્ષના પિતાએ જવું પડે છે. આ માટે  મોટો દીકરો પોતાની જાતને બ્લૅમ કરતો રહે છે અને ધૂંધવાયેલો ફરતો રહે છે. એના આ ધૂંધવાટનો ભોગ એનો નાનો ભાઈ અને એની માતા પણ બને છે. ‘ટ્યુબલાઇટ’માં એકાવન વર્ષના ‘ભાઈ’ના પિતા તો યુદ્ધમાં જઈ શકે નહીં, એટલે એના ભાઈને લડવા મોકલવો પડે છે. બિગ બ્રધર લંડન અને લિટલ બૉય પેપરના પિતા જપાનીઓ સામે લડવા ગયા છે અને પ્રિઝનર ઑફ વૉર તરીકે કેદ થઈ ગયા છે. એટલે જ જ્યારે નાનો ભાઈ પેપર પોતાનું ‘ફેઇથ’નું લિસ્ટ પૂરું કરવા માટે ગામમાં રહેતા એક જૅપનીસ સાથે દોસ્તી કરે છે ત્યારે મોટો ભાઈ ગુસ્સે થઇને એનું ઘર સળગાવવા પેટ્રોલ બોમ્બ પણ ફેંકે છે (કેમ કે પર્લહાર્બરમાં જૅપનીસોએ કરેલા હુમલામાં પોતાના દીકરાને ગુમાવી ચૂકેલા અન્ય એક આધેડ એને ઉશ્કેરે છે). એક જાહેર કન્ફ્રન્ટેશનમાં નાનો ભાઈ જૅપનીસનો પક્ષ લે એમાં ઇગો પર આવીને મોટો ભાઈ એને આખો પહાડ હલાવી દવા કહે છે અને એ જ વખતે યોગાનુયોગ ધરતીકંપ આવે છે.

ટ્યુબલાઇટમાં આપણા ‘લિટલ બૉય’ સલમાનને હેરાન કરતા બુલી અને મોટાભાઇનો રોલ મર્જ કરીને ગામના એક નવરીબજાર યુવાન નારાયણ (મોહમ્મદ ઝીશન અય્યુબ)નું પાત્ર ઊભું કર્યું. એ જ સલમાનને હેરાન કરે અને એ જ પહાડ હલાવી દેવા માટે પણ ફોર્સ કરે. પરંતુ આવું કરવા માટે એની પાસે કોઈ પર્સનલ રિઝન કે નક્કર મોટિવેશન નથી, સિવાય કે હાઇપર નેશનલિઝમ. ઇવન એના પાત્રમાં યુદ્ધમાં ન જઈ શકવાનો અફસોસ પણ દેખાતો નથી. એટલે જ મોહમ્મદ ઝીશન જ્યારે સલમાનને કે ગામમાં રહેતાં ચાઇનીઝ મા-દીકરાને હેરાન કરે તે વધારે પડતું અને તદ્દન આર્ટિફિશ્યલ લાગે છે. હદ તો એ છે કે ગામમાં એના સિવાય કોઇનેય એ ચાઇનીઝ પરિવાર સામે વાંધો નથી.

એટલે લિટલ બૉયમાં ફેઇથ-યકીન-વિશ્વાસની વાત ઑર્ગેનિકલી જન્મે છે અને સ્ટોરીની સાથે આગળ વધતી રહે છે. પહેલાં એના પિતાએ કહ્યું એટલે પેપરે વિશ્વાસ કર્યો, પછી ખુદ બેન ઇગલે એની પાસે બૉટલ હલાવડાવી એટલે એનો વિશ્વાસ વધુ દૃઢ થયો. પછી સ્થાનિક પાદરીના (જેના રોલમાં અહીં ઓમ પુરી છે) કહેવાથી એ પ્રાચીન વિઝ્ડમના નિયમોનું પાલન કરે છે (ભૂખ્યાને ભોજન આપવું, બેઘરને આશરો આપવો, જેલના કેદીઓને મળવા જવું, નિર્વસ્ત્રને કપડાં આપવાં, બીમારની સેવા કરવી અને મૃત્યુ પામેલાને દફનાવવા), આખું ગામ જેને (અલબત્ત ખોટી રીતે અને માત્ર એના જૅપનીસ હોવાથી) ધિક્કારે છે એ હાશિમોતો સાથે દોસ્તી પણ કરે છે, એક તબક્કે જોગાનુજોગ એેના ફેઇથની કસોટી વખતે (ધરતીકંપથી) પહાડ હલબલી ઊઠે છે, એના વૃદ્ધ જૅપનીસ મિત્ર હાશિમોતો કહે છે કે એ ધરતીકંપ કોઈ ચમત્કારથી નહીં, બલકે કો-ઇન્સિડન્સથી આવેલો, તેમ છતાં નાનકડો પેપર પોતાની ‘શક્તિ’થી યુદ્ધનો અંત લાવવાના પ્રયાસો રોજેરોજ કરતો જ રહે છે. એક તબક્કે તે જૅપનીસ માણસ અને ગામનો પાદરી પાનાંની ગેમ રમતાં રમતાં ચર્ચા કરે છે કે, ‘અત્યારે એ બાળકના પિતાને પાછા લાવવા માટે તમે તમારા કાલ્પનિક મિત્ર (ઈશ્વર)ના નામે વિશ્વાસની લોલીપોપ આપી છે, પણ ધારો કે એના પિતા યુદ્ધમાં ખપી ગયા અને ક્યારેય પાછા ન આવ્યા તો? ત્યારે એના તૂટી ગયેલા વિશ્વાસને કઈ રીતે સાંધશો?’ ત્યારે પાદરી કહે છે, ‘મારો એ ઇમેજિનરી ફ્રેન્ડ જ એને એમાંથી બહાર નીકળવામાં મદદ કરશે.’ જૅપનીસ જવાબ આપે છે, ‘એ બાળકને અટકાવો, નહીંતર એ પોતાની જાતમાંથી વિશ્વાસ કરવાનું બંધ કરી દેશે.’ કહેવાનો અર્થ એ છે કે આખી ફિલ્મમાં વિશ્વાસની તાકાતની વાત સમાંતરે ચાલતી રહે છે અને ક્યાંય આર્ટિફિશ્યલ નથી લાગતી, જેવું ટ્યુબલાઇટમાં થાય છે. ‘ભગવદ્ ગીતા’ના ‘સંશયાત્મા વિનશ્યતિ’વાળા શ્લોકનો પર્ફેક્ટ પડઘો ‘લિટલ બૉય’માં પડે છે, ‘ટ્યુબલાઇટ’માં એ વાત ઊડી ગઈ છે. વળી ફિલ્મની ઘટનાઓ પણ એ રીતે બને છે કે જેથી આપણે સતત એ વિચારતા રહીએ કે જે કંઈ થઈ રહ્યું છે તે ‘લિટલ બૉય’ના વિશ્વાસની તાકાત અને એના બે હાથ લંબાવીને કરાતા પ્રયત્નોને કારણે શક્ય બન્યું છે કે પછી માત્ર જોગાનુજોગ છે? ‘લાઇફ ઑફ પાઇ’ની જેમ આપણને પહેલો વિકલ્પ વધુ પસંદ આવે છે.

‘લિટલ બૉય’ એ ‘ટ્યુબલાઇટ’ કરતાં ક્યાંય વધુ મૅચ્યોર ફિલ્મ છે, તેનાં અન્ય કારણો પણ છે. જેમ કે, અહીં એ વખતે ફિલ્મોની પહેલાં બતાવવામાં આવતી પ્રોપેગન્ડા ફિલ્મોની અસર કેવી થાય તેની પણ ચર્ચા કરાઈ છે. એ ફિલ્મોને કારણે જ લોકો પોતાની આસપાસના જૅપનીસો પર શંકા કરતા થઈ જાય છે. એ પ્રોપેગન્ડા ફિલ્મો અને યુદ્ધની ભયાનકતાની નાનકડા બાળકના મન પર કેવી થાય તેની પણ અહીં ચર્ચા કરાઈ છે. જેમ કે, એ બધું જોઈ-સાંભળીને એ ટેણિયો પણ કહેવા માંડે છે, ‘એ જૅપ્સ (જૅપનીસો માટે વપરાતો તુચ્છકારવાચક શબ્દ) મારા હાથમાં આવે તો હું મારા બે હાથે એમને મસળી નાખું.’ ત્યારે એ જિંદગીમાં કોઈ જૅપનીસને મળ્યો પણ ન હોય. ‘લિટલ બૉય’માં યુદ્ધની સમાપ્તિ વખતનો પ્રાસ બેસાડીને ગામલોકો યુદ્ધનો અંત આણવાનું શ્રેય એ ટાબરિયાને આપે છે. કેમ કે હિરોશિમા પર ફેંકાયેલા પરમાણુ બોમ્બનું નામ હતું ‘લિટલ બૉય’ અને અખબારોની હેડલાઇન બનેલી ‘લિટલ બૉય એન્ડ્સ ધ વૉર’. (અહીં ‘ટ્યુબલાઇટ’માં એ વાતમાં લક્ષ્મણના નામ પરથી ભારત અને ચીન વચ્ચે ‘લક્ષ્મણ રેખા’ અંકિત થઈ એ વાત છે. જોકે આપણે અક્સાઈ ચીન ગુમાવ્યું તેનો કોઈ ઉલ્લેખ નથી.) પરંતુ લિટલ બૉય અખબારો-ન્યુઝ રીલમાં હિરોશિમાની તારાજીનાં દૃશ્યો જોઇને હચમચી ઊઠે છે. અને જ્યારે એને એ કહેવામાં આવે છે કે આખું ગામ સાફ કરી નાખે તેવા બોમ્બમાં કદાચ POW તરીકે રહેલા તારા પિતા પણ માર્યા ગયા હોય, ત્યારે એ આડકતરી રીતે પોતાના વિશ્વાસને પણ બ્લેમ કરે છે.

લિટલ બૉયના વૃદ્ધ જૅપનીસ મિત્ર હાશિમોતો એને જૅપનીસ કલ્ચર વિશે પણ સમજાવે છે, જેના પરથી લિટલ બૉયને સમજાય છે કે યુદ્ધમાં એના પિતા સામે લડનારા અને અહીં એની સાથે રહેતા જૅપનીસમાં ફરક છે. એ માટે એ જ દેશના બધા-નિર્દોષ લોકોને ધિક્કારવાનો કોઈ અર્થ નથી (આ વાત ચીનીઓના સંદર્ભમાં ‘ટ્યુબલાઇટ’માં છે જ નહીં). એ જૅપનીસ હાશિમોતોની પણ એક ટ્રેજિક બૅક સ્ટોરી છે (જેને ‘ટ્યુબલાઇટ’માં બાળવાર્તા જેવી સિમ્પ્લિસ્ટિક બનાવી દેવાઈ છે). એ હાશિમોતો જ લિટલ બૉયને સમજાવે છે કે વિશ્વાસ કરવા માટે પણ હિંમત જોઇએ.

‘લિટલ બૉય’માં પૈસાની તંગીને કારણે પોતાના માટે શૂઝ નહીં લઈ શકેલા પિતા માટે નાનો દીકરો પૈસા એકઠા કરે છે અને તેમાંથી બૂટ ખરીદે છે. એનો ઇરાદો એવો કે પિતા યુદ્ધમાંથી પાછા આવે તો એને એ બૂટ ગિફ્ટમાં આપશે. POW કેમ્પમાંથી ભાગતી વખતે પિતા પોતાનું બૂટ સાથી સૈનિક સાથે બદલાવે છે, જેથી એટલિસ્ટ પોતાની એક નિશાની તો ઘરે પહોંચે. એ બદલાયેલા બૂટને કારણે ઓળખવામાં ઊભી થતી કન્ફ્યુઝન અને લિટલ બૉયે ખરીદી રાખેલાં બૂટના આખા ટ્રેકમાંથી ઇમોશન્સની ‘ટ્યુબલાઇટ’માં બાદબાકી થઈ ગઈ છે. વળી, પઠ્ઠા જેવા બે આધેડ ભાઈ કશું કમાતા ન હોય અને પોતાના માટે બૂટ પણ ખરીદી ન શકે તે વાત ગળે ઊતરે તેવી જ નથી.

‘લિટલ બૉય’ મુવી પણ ખાસ્સું ઇમોશનલ છે, પરંતુ નાનકડા પેપરની સાથે ઇમોશન્સનું પાર્સલ સીધું જ આપણા સુધી પહોંચી જાય છે. આમાંનું લગભગ કશું જ ‘ટ્યુબલાઇટ’માં કનેક્ટ નથી થયું, અને એટલે જ ભાઈ લિટરના હિસાબે આંસુડાં સારતાં હોવા છતાં આપણને તે રડાવતાં નથી.

***

પર્સનલી મને લાગે છે કે સલમાનને લઇને યુદ્ધના બૅકડ્રોપમાં જ ફિલ્મ બનાવવી હતી, તો ‘લિટલ બૉય’ કરતાં ‘હૅકસો રિજ’ જેવી સ્ટોરી પરથી પ્રેરણા લેવાનું વધુ યોગ્ય સાબિત થયું હોત. આ ઑસ્કર વિનર ફિલ્મમાં ડૅસમંડ ડોસ નામના યુદ્ધમાં જતા તબીબી સહાયકની સત્યકથા છે, જે પૅસિફિસ્ટ યાને કે યુદ્ધ વિરોધી હતો અને એણે હથિયારને હાથ સુદ્ધાં ન અડાડવાનું પ્રણ લીધું હતું. તેમ છતાં બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં એણે એક પણ ગોળી ચલાવ્યા વિના યુદ્ધમોરચેથી ૭૫ સૈનિકોના જીવ બચાવ્યા હતા. તેના પરથી ઈ.સ. 2004માં ડૉક્યુમેન્ટરી ફિલ્મ પણ બની હતી. જો આ સ્ટોરી પરથી સલમાનને ‘કોન્શિયસ ઓબ્જેક્ટર’ કે ‘પેસિફિસ્ટ’ તરીકે પ્રોજેક્ટ કરીને ફિલ્મ બનાવાઈ હોત તો વધુ અસરકારક ફિલ્મ બની હોત.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.