Anger Management

abh01291-621x414ક્યારેક મને આશ્ચર્ય થાય કે ફેસબુક પર કાયમ બધા હૅપ્પી હૅપ્પી જ કેમ રહેતા હશે? જાણે બધા ‘ઉડતા પંજાબ’થી લાવેલા કોઈ ડ્રગ્સમાં હાઈ હોય એ રીતે ‘ફીલિંગ હૅપ્પી’, ‘એક્સાઇટેડ’, ‘ઑસ્સમ’, ‘કૂલ’, ‘વન્ડરફુલ’, ‘ગ્રેટ’ એવું જ પોસ્ટ કરતા હોય. એટલે ક્યારેક સવાલ થાય કે આ લોકોને ખરેખર ક્યારેય ગુસ્સો નહીં આવતો હોય? જોકે સાવ એવુંય નથી. લોકોને ગુસ્સો તો આવે, પણ ઢાકા, ઓર્લેન્ડો, દાદરી, મુઝફ્ફરપુર, પૅરિસ, FTII વગેરે મોટી ઘટનાઓ પર આવે. પણ ડેઇલી લાઇફમાં તો આપણી સાથે જોડાયેલી બાબતોને લીધે જ ગુસ્સો આવતો હોય ને? ઑફિસે જવાનું મોડું થતું હોય ને કોઇક આપણા વાહનની હવા કાઢી ગયું હોય અથવા તો મ્યુનિસિપાલિટી કૃપાથી ટાયરમાં પંક્ચર પડે, મહેમાનો આવ્યા હોય ત્યારે જ કામવાળા ખાડો પાડે કે સોસાયટીની પાણીની મૉટર બગડે, બહાર જતી વખતે ઘરનો દરવાજો બંધ કરો એ જ સૅકન્ડે યાદ આવે કે લૅચની ચાવી તો ઘરમાં જ રહી ગઈ, ટાણે જ રેલવેનું ફાટક બંધ થાય અને ઑફિસે અંકે સવા ચાર મિનિટ મોડા પહોંચો એમાંય હિટલરની સરોગેટ ઓલાદો જેવા લોકો તમારો હાફ ડૅ ગણી લે, નવાં કપડાં ધોવાનું માંડ મુહૂર્ત નીકળ્યું હોય અને સૂકવ્યાં હોય, બરાબર એ જ વખતે તમારી ઉપરના ફ્લૅટવાળાઓને બાલ્કની ધોવાનું ચોઘડિયું આવે… આવું કશું કોઈ ફેસબુક પર સતત ‘ઑસ્સમ’ લાઇફ જીવતા લોકો સાથે થતું જ નહીં હોય? હું નથી માનતો. રાધર, પોસિબલ જ નથી. જો દુઃખી અને ફ્રસ્ટ્રેટેડ આત્માઓ આ જગતમાં ભટકતા ન હોત, તો ‘દર્દભરે નગ્મે’ની જથ્થાબંધ સીડીઓ ક્યાંથી વેચાતી હોત?!

જ્યારે તમારી અપેક્ષા મુજબનું ન થાય, કોઈ એ મુજબ ન વર્તે, કશા વાંક વગર તમારી વાટ લાગે અથવા તો વાટ લાગેલી હોય અને તમે એમાં કશું જ ન કરી શકો, ત્યારે ગુસ્સાનું વાદળ ફાટે. સિચ્યુએશન ગબ્બરની જેમ અટ્ટહાસ્ય કરીને કહેતી હોય, ‘અબ આયા સસુરા પહાડ કે નીચે! ચિલ્લા, ઔર ચિલ્લા!’ અને તમે ઠાકુરની જેમ બંધાયેલી હાલતમાં ‘ફડફડાવા’ સિવાય કશું જ ન કરી શકો.

હું એવા કેટલાય લોકોને ઓળખું છું, જેમને મેં લિટરલી ક્યારેય ગુસ્સે થતા જોયા જ નથી. કદાચ ગુસ્સે થયા હોય તોય ટીવી ચેનલ ફેરવવાની સ્પીડે એમના ગુસ્સાની ચેનલ ફરી પાછી ‘સબ ટીવી’માં ચેન્જ થઈ જાય. ઢગલો ડૅટા સાથેની હાર્ડડિસ્ક સાથે આખું લૅપટોપ પતી જાય કે ઇમ્પોર્ટન્ટ ડૉક્યુમેન્ટ ખોવાઈ જાય, તોય જાણે ખાતામાં પેલા પંદર લાખ જમા થઈ ગયા હોય એ રીતે વાત કરતા હોય. એવા સુખી લોકોની મને કાયમ અદેખાઈ આવે. કેમ કે હું એ કેટેગરીથી પચાસ પચાસ કોસ દૂરનો માણસ છું. કંઇક અંશે દુર્વાસા ઋષિને સેઇમ પિંચ કહેવું પડે એવો. બસ, ખાલી હોલસેલમાં શ્રાપ ન દઇએ એટલું જ (અને દઇએ તોય નક્કી જ હોય કે એની હાલત કસ્ટમર કૅરમાં કરેલા કૉલ જેવી જ થવાની છે)! એમાં પાછી મારાં મમ્મીની ફેવરિટ કહેવત યાદ આવે, ‘પ્રાણ ને પ્રકૃતિ લાકડાં હારે જ જાય!’ પત્યું?!

ઍન્ગર મેનેજમેન્ટવાળા ભલે ગમે તે ટ્રિકો બતાવે, ગુસ્સાનું ટ્રિગર દબાય એટલે માણસમાંથી ‘વૅપન ઑફ માસ ડિસ્ટ્રક્શન’ જ બની જઇએ. મારા કિસ્સામાં તો રનિંગ, વૉકિંગ, મ્યુઝિક કશું જ કામ કરતું નથી. ઊલટું જે ગીતો સાંભળીને, ફિલ્મો જોઇને ડિપ્રેશન દૂર થયું હોય એ જ ઘોંઘાટ લાગવા માંડે. અને બીજું કે, આપણે કંઈ રોબિન્સન ક્રૂસો તો છીએ નહીં, એટલે ઍન્ગ્રી બર્ડની જેમ લાલચોળ થઇને જ્યાં ને ત્યાં લોકો સાથે અથડાતા ફરીએઃ ‘મારું આ રબર પ્રિન્ટવાળું ટીશર્ટ લૉન્ડ્રીમાં શું કામ આપ્યું?’, ‘ફરી પાછું આ જ શાક? આઈ એમ ડન!’, ‘અરે યાર, આ અડધી રાત્રે કારને રિવર્સ લેવામાં આખું ગામ સાંભળે એમ સારે જહાં સે અચ્છા શું કામ વગાડે છે? એટલી જ દેશભક્તિ ઊભરાઈ પડતી હોય તો કાશ્મીર જા ને!’, ‘આ મોટે ઉપાડે થિયેટર ખોલીને બેઠા છો તો પાર્કિંગ સ્પૅસ આપવાની તમારી ફરજ નથી? ક્યાં છે તમારો મેનેજર?’, ‘આ ટુ વ્હીલર પાર્કિંગમાં કાર શું કામ પાર્ક કરવા દીધી?’, ‘મહિને હજાર રૂપિયા ઇન્ટરનેટના ઠોકી લો છો, તો કનેક્ટિવિટી આપવામાં તમારા ચોક્કસ ભાગ પર કાંટા શેના વાગે છે?’ આવી અનેક (અ)હિંસક અથડામણો થવા માંડે. એકવાર તો S.G. હાઇવે પર આગળ જતી રિક્ષામાંથી એક નમૂનાએ પાનની પિચકારી મારી અને પવનને લીધે બે કથ્થઈ છાંટા મારા આઠસો રૂપિયાના નવેનવા પર્ફેક્ટ્લી વ્હાઇટ ટીશર્ટ પર પડ્યા ને મારો દિમાગ લાલ. હું ગુજરાતી મીડિયામાં છું અને મારા પપ્પાને સાઉદીમાં એકેય તેલનો કૂવો નથી, તોય મેં પોણો કિલોમીટર સુધી એ રિક્ષાનો પીછો કર્યો અને રિક્ષા રોકાવી. એ ખેંખલી નમૂનો કાનમાં ભૂંગળાં ભરાવીને ડ્રાઇવરની બાજુમાં બેઠેલો. ના, બે ઊંધા હાથની લગાવી તો નહીં, પણ એના બેય ઇયરફોન સહિત કાન ખરી પડે એવી (માઇનસ ગાલી-ગલોચ) સંભળાવી ખરી. આઈ નૉ, એ જડભરત સુધરશે નહીં, પણ બીજીવાર ચાલુ વાહને થૂંકતાં પહેલાં એને આ બનાવ યાદ આવે તોય ઘણું.

પાછા આપણા ગુસ્સાનાય પ્રકાર હોય. અમુક ગુસ્સા સૂતળીબોમ્બની જેમ ફાટીને શાંત થઈ જાય. જ્યારે કેટલાક પેલા ‘ધીમી બળે અને વધુ લિજ્જત આપે’ની જેમ દિવસો સુધી ફાંસની પેઠે હેરાન કર્યા કરે. વીકડેય્ઝમાં તો કામની મજૂરીમાં ગુસ્સે થવાનો ટાઇમ ન મળે, પણ સન્ડે એ ગુસ્સો અને આપણે બેય નવરા હોઇએ. એટલે સ્લોમોશનમાં હીરો-હિરોઇન સામસામાં દોડીને ભેટતાં હોય એમ આપણી અનિચ્છા છતાં એ ગુસ્સો પ્રેતાત્માની જેમ વળગી પડે. એકના એક સવાલ ચામાચીડિયાની જેમ ઘુમરા માર્યા કરે, ‘હાઉ કૅન યુ બિહેવ લાઇક ધેટ? હાઉ કૅન યુ ડુ ધેટ? વ્હાઇટ આર વી સો હેલ્પલેસ? વ્હાય શુડ વી સફર બિકોઝ ઑફ અધર પીપલ્સ મિસ્ટેક્સ?’ વર્ષોના એવા લા-ઇલાજ ગુસ્સાની ‘પ્રૅક્ટિસ’ પછી એક દવા લાગુ પડી છે, અને તે છે ‘ક્રોસવર્ડ.’ ઑનલાઇન શૉપિંગના વાવાઝોડા સામે ટકી રહેલો બુક સ્ટોર.

એક બુક ખરીદવાની અને ત્રણ-ચાર કલાક સુધી જાતભાતની બુક્સ વીખતા રહેવાનું. ઘડીક ન્યુ અરાઇવલમાં ડોકિયું કાઢવાનું, તો ઘડીક સિનેમા સેક્શનમાં નવી આવેલી બુક્સ ફેંદવાની. ક્યાંક ટ્રાવેલ સેક્શનમાં ખૂંપી જઇએ તો ક્યાંક બાયોગ્રાફી, ક્રાઇમ, નોનફિક્શનમાં કલાકો નીકળી જાય. રસ પડે તો કોઇક બુક્સનાં ચૅપ્ટરો ઉલાળી નાખવાનાં. ટેબલ ન મળે તો શાંત ખૂણામાં પલાંઠી વાળીને જામી પડવાનું. બૅકગ્રાઉન્ડમાં કોઈ હળવું મ્યુઝિક વાગતું હોય અને નાનાં બચ્ચાં ‘મમ્મા, યે બુક લેની હૈ’ કરતાં દોડાદોડ કરતાં હોય. ઍસ્કેપિઝમ કહો કે ગમે તે, પણ કલાકો સુધી આ રીતે ક્રોસવર્ડમાં બુક-મૅડિટેશન કરવામાં જાણે આપણી ભંગાર દુનિયામાંથી કોઈ શાંત, સુખદ, રિલેક્સ્ડ દુનિયામાં પહોંચી ગયા હોઇએ એવી ફીલિંગ આવે. શબ્દોથી સર્જાયેલી એ વર્ચ્યુઅલ દુનિયા સાચુકલી લાગવા માંડે અને એક્ચ્યુઅલ વર્લ્ડનો ત્રાસ કરોડો પ્રકાશવર્ષ દૂર લાગવા માંડે. જ્યાં આપણને ગુસ્સે કરવા માટે કોઈ ન હોય, આપણે પણ નહીં. ચાર-પાંચ કલાકે દિમાગમાં એ ખુમાર સાથે બહાર નીકળીએ, ત્યારે પેલો ગુસ્સો તો દૂર ન થયો હોય, પણ એના પર શબ્દોનો મલમ જરૂર લાગી ગયો હોય.

ત્યાં આપણને એક કહેતાં પચાસ બુક્સ ગમે અને બધી ખરીદી લેવાનું મન થાય. પણ પછી મિડલક્લાસ આત્મા ‘એમેઝોન’માં ક્રોસચેક કરવાનું કહે અને ભાવમાં જેટલો ડિફરન્સ દેખાય એટલામાં તો બીજી નવી બુક આવી જાય. ત્યાં નજર સામે બુકનાં બૅક કવર પરની પ્રાઇસ જોયા વગર ખરીદી રહેલા પૈસાવાળાઓ દેખાય ત્યારે મનોમન પ્રાર્થના થઈ જાય કે આ લોકોનાં ખિસ્સાં ભરેલાં રાખજો અને એમની પાસે આમ જ પુસ્તકો પાછળ પૈસા ખર્ચાવતા રહેજો, જેથી આવા સ્ટોર અને અમારા જેવાઓનું ઍન્ગર મેનેજમેન્ટ ચાલતું રહે!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Social Media & Plagiarism

– બહાર નીકળો અને કોઈ ક્યુટ ટાબરિયું દેખાઈ જાય, એટલે તમે એને સ્માઇલ આપો, થોડું રમાડો-કલાવો, એનાં મમ્મી-પપ્પાને ‘બહુ મીઠડું છે, હોં!’ જેવાં કોમ્પ્લિમેન્ટ્સ પણ આપો. પરંતુ ધારો કે બચ્ચાની સાથે એનાં પેરેન્ટ્સ ન હોય, તો એ ટેણિયાને તેડી લઇને ચાલવા માંડો ખરા? એ ટેણિયાને તમારા સંતાન તરીકે ખપાવી દો? નહીં ને?

– પરમ દિવસે મેં ‘ડિયર મોન્સૂન’વાળું (વરસાદને નામ પત્રવાળું) સ્ટેટસ લખીને મૂક્યું, લોકોને ગમ્યું, શૅર કર્યું, વાઇરલ પણ થયું. ફાઇન. ફેલ્ટ ગુડ. પણ થોડાક કલાક પછી જ એ સ્ટેટસને પોતાના નામે ચડાવવાનો સિલસિલો શરૂ થયો. કેટલાય મિત્રોએ ખૂણેખાંચરેથી એવાં અડધો-પોણો ડઝન સ્ટેટસો શોધી કાઢ્યાં, જેમાં એ મહાનુભાવોએ મારા સ્ટેટસને પોતાની કળાકૃતિ તરીકે ઠપકારી દીધેલી. એમાંથી એક સાહેબ પોલીસ અધિકારી હતા, કોઈ અમારા જ પ્રિન્ટ મીડિયા જગતના બાશિંદા હતા અને એમણે નીચે લિખિતંગ પાસે પોતાનું નામ જડાવી દીધેલું. એક કાકો તો અગાઉ મારા ફ્રેન્ડલિસ્ટમાં હતો, અને ખબર નહીં કયા અંગમાં શેનું દર્દ હશે કે કોઈ કાળે એણે મને અનફ્રેન્ડ કરીને બ્લૉક કરી દીધેલો (ચલો, આ બહાને ખબર પડી!). એણેય આ સ્ટેટસ પોતાના નામે ચડાવેલું. કોઇએ ધ્યાન દોર્યું તો મોદી સાહેબની સ્ટાઇલમાં કહે કે, ‘હું ક્રેડિટ આપતોય નથી ને લેતોય નથી.’ (ઐ શાબાશ! તો આ શું હતું?) બાકીનાઓએ જવાબ આપવાની પણ તસ્દી ન લીધી. આખી ક્વાયતમાં માંડ બેએક વ્યક્તિઓએ સ્ટેટસ ઍડિટ કરીને મારા નામની ક્રેડિટ મૂકી (એમને સલામ!).

– દિવસ ચડતો ગયો તેમ મિત્રો સ્ક્રીનશૉટ્સ મોકલતા ગયા કે, ‘તમારા લખાણને લોકો પોતાના નામે ચડાવીને વાહવાહી બટોરે છે, આ જુઓ.’ પછી તો નૉટિફિકેશન આવે ને ફાળ પડે કે વળી પાછું કોણે તફડાવ્યું? એક બાજુ આપણા સર્જનને બધા આટલું પસંદ કરી રહ્યા છે એનો આનંદ થાય અને બીજી બાજુ એ જ લખાણ બીજાના નામે ચડી ગયેલું જોઇને સરોગેટ મધર જેવો વિષાદ પણ થાય. ફેસબુકમાં જ માત્ર ‘ડિયર મોન્સૂન’ લખીને સર્ચ મારો એટલે જે જે લોકોએ ક્રેડિટ વગર કે પોતાના નામે શૅર કર્યું છે એનો ઢગલો હાજર થઈ જશે! હું સ્ક્રોલ કરતાં કરતાં થાકી ગયો! હવે તો કોઇને કહીએ કે એ લખાણ મારું છે, તોય વિશ્વાસ ન કરે એવી સ્થિતિ છે. આખરે દિવસના અંતે હું રીતસર મનોમન પ્રાર્થના કરવા માંડ્યો કે હવે આ સ્ટેટસ મરે, તદ્દન ઠરી જાય, શૅર થતું બંધ થાય તો સારું. પરંતુ હજી એ સિલસિલો ચાલુ જ છે.

– માન્યું કે વ્હોટ્સએપમાં કોઈ વસ્તુ સતત ફોરવર્ડ થતી હોય એટલે તેના મૂળ સર્જકની માહિતી ન હોય, પણ એ જ વસ્તુ ફેસબુક આણિ પ્લેટફોર્મ પર શૅર કરો ત્યારે તમારા નામે ચડાવી દેવાની? એમાં ‘વાયા વ્હોટ્સએપ’ કે ‘ફોરવર્ડેડ’ન લખી શકાય? અને કોઈ ધ્યાન દોરે, ઑરિજિનલ સર્જકના પુખ્તા સબુત મળે, લેખક પોતે આવીને કહે એ પછીયે ક્રેડિટ નહીં આપવાની? આ તે કેવી હલકાઈ? અને ક્રેડિટ સાથે શૅર કરવા માટે જ તો ફેસબુકમાં ‘શૅર’નું બટન આપ્યું છે. આમ તો નિયમિત વાંચનારાઓને લખાણ કોનું છે તેનો આઇડિયા આવી જ જાય. બીજી બાજુ કોઇએ તે લખાણને પોતાના નામે ચડાવ્યું હોય, ત્યારે પણ લોકો જાણતા હોય કે આ નમૂનો કરિયાણાનું લિસ્ટ બનાવવા બેસે તોય પચાસ ભૂલો કરે છે, એને આવું લખવા માટે અંકે ચોર્યાશી લાખ ફેરા કરવા પડે. તોય કદાચ મેળ ન પડે. પણ શું છે કે વ્હોટ્સએપ-ફેસબુકની માલીપા ‘વાહ વાહ! જોરદાર લાયા બાકી હોં!’ની દાદ દેવાતી હોય, ત્યારે મૂછે તાવ દેવાના તોરમાં ક્રેડિટ-બેડિટની બબાલમાં કોણ પડે?

– કોઇને લાગશે કે, ‘આવી તો રોજની પાંચસો ‘આઇટમો’ મોબાઇલમાં ટપકતી હોય છે; વાંચી, ગમી, શૅર કરી, ભૂલી ગ્યા. એમાં આટલી બબાલ શીદને કરો છો?’ વ્હોટ્સએપ એટસેટરામાં ફરતી વાતોને પરમસત્ય માની લેતા અને ફોરવર્ડ કરનારને તેનો સર્જક માની લેતા ભોળા માનુષોની સામે કોઈ ફરિયાદ નથી. એવા લોકો જ પછી બાવા-બાપુઓના સમારંભોમાં ધક્કામુક્કી કરતા હોય છે. ગુસ્સો પેલા જાગતા મૂતરનારા, પારકા ટેલેન્ટના ખીલે ક્રિએટિવ થવા કૂદકા મારતા લોકો સામે છે.

– સોશ્યલ મીડિયાના આ યુગમાં પબ્લિક ડોમેઇનમાં કોઈ વસ્તુ મૂકો અને પછી પ્લેજરિઝમની ફરિયાદ કરો એ સોનાની લગડી ચાર રસ્તા પર મૂકવા જેવું જ છે, આઈ નૉ. લેકિન કુછ તો ડિસન્સી મંગતા કે નહીં? સિવિક સૅન્સની જેમ, સોશ્યલ મીડિયા સૅન્સ જેવું પણ કંઇક હોય કે નહીં? હું ૧૨ વર્ષથી જર્નલિઝમમાં છું, લગભગ એટલાં જ વર્ષોથી સતત લખતો રહ્યો છું. નોકરીના નામે મારે પણ અંગ્રેજીમાંથી ઉતારા કરવા પડ્યા છે. રોટલા રળવા માટે મેં જેટલું ઘોસ્ટરાઇટિંગ કર્યું છે એટલું તો જરા અમથું ચરકીને હુપાહૂપ કરતા વછેરાઓએ પોતાનાં નામ સાથે પણ નહીં લખ્યું હોય. પણ કાલ્પનિક નામે કે નામ વગર લખવું અને તમારું લખાણ બીજી વ્યક્તિના નામે ચડેલું જોવું એ બંનેમાં હૉલિવૂડની (અનકટ) ‘G’ અને ‘R’ સર્ટિફિકેટવાળી ફિલ્મો જેટલો તફાવત છે. વર્ષો પહેલાં એક લેખકશ્રીએ મારી પાસે આખા પુસ્તકનો અનુવાદ કરાવીને તેને પોતાના નામે છપાવડાવી નાખેલું એ પરિસ્થિતિમાંથી પણ હું પસાર થઈ ચૂક્યો છું, એટલે હવે ઍન્જાઇના પેઇન સ્ટાર્ટ થઈ જાય એવો આઘાત નથી લાગતો. અને મારા માટે આ કંઈ પહેલીવારનું પણ નથી. હમણાં 2015ની દિવાળી વખતે પણ થયેલું અને તે પહેલાં પણ બની ચૂક્યું છે. બસ, જાહેરમાં આવો કકળાટ નથી કાઢ્યો એટલું જ. પણ હા, એટલું તો ખરું જ કે માત્ર ગુનેગારો જ નહીં, હીરો, નેતા, ફિલ્મો, સર્જકો સુદ્ધાંમાં આપણે ઍઝ અ સોસાયટી જેને લાયક હોઇએ એવા જ લોકો આપણા માથે ટિચાય છે.

– બેશક આપણા લખાણને લાઇક મળે, લોકો બિરદાવે એ મને પણ ગમે છે. એટલે જ તો ફેસબુક પર મૂકું છું, નહીંતર લખીને કમ્પ્યુટરની ડી ડ્રાઇવમાં જ સૅવ ન કરી દેતો હોત? પણ પછી લાઇક મળે એટલા ખાતર જ સાવ ‘હું હું’થી ખદબદતી સેલ્ફ ઇન્ડલ્જન્ટ પોસ્ટ નથી મૂકતો, અટેન્શન સીકિંગ માટે દિવસમાં બે વાર DP ચેન્જ કરવાની કે PDAવાળી તસવીરો અપલોડ કરવાની વૃત્તિ પણ ટાળી છે. જો માત્ર લાઇકો ઉઘરાવવાનો જ ઇરાદો હોત તો ચિંતન, મોટિવેશન, કુણી કુણી લાગણીઓનો ઘાણ ઉતારવાનું શરૂ કરી દીધું હોત. મારી કોલમ ‘મૂડ ઇન્ડિગો’ના દિવસોમાં ટ્રાય કરી ચૂક્યો છું. બિલીવ મી, ભયંકર ઇઝી છે અને ગાંઠિયા-ભજિયાંની જેમ જોરદાર ઊપડે છે! પણ બને ત્યાં સુધી મને મારા લેવલ પ્રમાણેની ન લાગે ત્યાં સુધી હું ફેસબુકની પોસ્ટ પણ મૂકતો નથી. અરે, હું ક્યારેય વ્હોટ્સએપિયા/ફોરવર્ડેડ જોક્સ કે વનલાઇનર્સ પણ અપલોડ નથી કરતો. (મારું સીધું અને ક્રિએટિવલી એરોગન્ટ લોજિક છે, કે માર્કેટમાં ફરતા એ સબસ્ટાન્ડર્ડ કચરા કરતાં એટલિસ્ટ એક કરોડ ગણું વધુ ક્રિએટિવ હું જાતે સર્જી શકું છું. પછી બીજાનો કચરો શું કામ ચાટવો?! આઈ બૅક માય ઑન બ્રેડ, ઑલ્વેઝ!) પ્રિન્ટ માટેના એક લેખ કરતાં પણ વધુ મહેનત હું ફેસબુકના સ્ટેટસ માટે કરતો હોઉં છું. મારી કોઇપણ પોસ્ટની ઍડિટ હિસ્ટરી ચૅક કરજો, નાની નાની જોડણીઓ સુધારવા માટે પણ મેં અનેક વખત સ્ટેટસો ઍડિટ કરેલાં છે. દરેક વખતે તમને-વાચકોને મજા પડશે કે નહીં, એ વિચાર પાયામાં હોય જ છે. આ ‘ડિયર મોન્સૂન’વાળા સ્ટેટસની મને (‘છુક છુક ગાડી’વાળી) માત્ર એક લાઇન સૂઝેલી અને પછી લખવાનું સ્ટાર્ટ કર્યું એટલે લેટર સ્ટાઇલમાં ડેવલપ કરવાનો આઇડિયા આવ્યો. મોબાઇલના ટાંચા કીબૉર્ડમાં એ સ્ટેટસ ટાઇપ કરવા માટે મેં આખી સવાર બગાડેલી. લેખક તરીકે મારો એક પ્રોબ્લેમ એ છે કે કોઈ ક્રિએટિવ આઇડિયા આવે, કશુંક સૂઝે અને જો એને કીબૉર્ડ પર ન ઉતારું ત્યાં સુધી ચેન ન પડે. વચ્ચે કોઈ બોલાવે-કામ ચીંધે તોય નહોરિયાં ભરી લેવાની હિંસક ઇચ્છા થઈ આવે (જોકે ભર્યાં નથી હજી. મારા નખ પણ એટલા પાવરફુલ નથી! હા, છણકા જથ્થાબંધ કર્યા છે!). આપણે એવા લોહીઉકાળા કરીને એક લખાણ, પ્યોર ક્રિએટિવ પીસ સર્જ્યો હોય, અને બીજું કોઈ માત્ર એક કમાન્ડથી પોતાના નામે ચડાવી દે, તો જનાબ, યે એક્સેપ્ટેબલ નહીં હૈ!

– પણ શું થઈ શકે? અમુક મિત્રોએ સલાહ આપી કે ઇમેજમાં કન્વર્ટ કરીને પોસ્ટ મૂકો. લોચો એ છે કે હું વનલાઇનર, સુવિચારો, કવિતાઓ કે જોડકણાં મૂકતો નથી, કે સુલેખનની સ્પર્ધાની જેમ ચીપી ચીપીને લખેલા અક્ષરોમાં બાજુમાં ઇન્ડિપેન-ફૂલ મૂકીને કે પછી રંગબેરંગી તસવીરો સાથે ટાઇપ કરીને ઇમેજ અપલોડ કરું. મારાં લખાણ (આ પોસ્ટની જેમ જ!) એનાકોન્ડા છાપ લાંબાં હોય છે, એની ઇમેજ વાંચવા યોગ્ય રહે ખરી? લોકો ક્લિક કરીને વાંચવાની તસ્દી લે ખરા? સ્ટેટસ કૉપી કરતી વખતે કોન્શિયસ બાઇટ કરે (યુ નૉ, ધેટ સિલી થિંગ કૉલ્ડ અંતરાત્મા?!) એટલે નીચે કૉપીરાઇટનો સિમ્બોલ [©] મૂકવાનું પણ સ્ટાર્ટ કરેલું. હવે વેબસાઇટો પણ દરેક આર્ટિકલની નીચે ડિસ્ક્લેમર મૂકે છે કે આ પીસ તમે સૌથી પહેલાં અહીં વાંચ્યો છે. પરંતુ એટલો ‘કચરો’ ડિલીટ કરતાં કેટલી વાર લાગે?! તો ફિર કિયા ક્યા જાયે?

– આવા બનાવો પછી એવું સ્મશાન વૈરાગ્ય પણ થઈ આવે કે આના કરતાં તો કંઈ મૂકવું જ નહીં. આમેય પાઈની પેદાશ નહીં, ને ઘડીની નવરાશ નહીં. આ કંઈ આપણી કોલમ તો છે નહીં, અને ઝકરભાઉને ત્યાંથી મહિને દહાડે ચૅક પણ આવવાનો નથી કે, ‘લો આ ડૉલરિયો ચૅક. સિલિકોન વૅલી લેખક મંડળ આપલા આભારી આહે!’ ઘણા સિનિયર મિત્રોએ ભૂતકાળમાં એવી જૅન્યુઇન સલાહ પણ આપી છે કે આવી સોનાની ક્રિએટિવ જાળ સોશ્યલ મીડિયાનાં પાણીમાં ન નખાય. પણ સામે પક્ષે એવુંય થાય કે હજી ‘એન્ગ્રી બર્ડ્સ’, ‘દો લફ્ઝોં કી કહાની’, ‘કન્જુરિંગ-2’થી લઇને કેટલીયે ફિલ્મો વિશે, હમણાં વાંચેલી બુક્સ-મસ્ત આર્ટિકલ્સ-ઇન્ટરવ્યૂઝ વિશે, મજા પડી છે એ રેસ્ટોરાં વિશે તો લખ્યું જ નથી!

– તો ફિર કિયા ક્યા જાયે?!
‘અરે ભાઈ જુગલ, કોઈ કરે તો ક્યા કરે?!’

P.S. મારું આ લખાણ વ્હોટ્સએપ-ફેસબુકમાં બીજાના નામે ચડી ગયેલું જોઇને તેમનું ધ્યાન દોરનારા, મને જાણ કરનારા મિત્રો, સહૃદયીઓ, શુભચિંતકોને દિલી સલામ. વિનયભાઈ (દવે), સ્પેશ્યલ સ્ટેટસ મૂકવા બદલ મૅની મૅની થેન્ક્સ. આપ સૌનો આવો નિઃસ્વાર્થ પ્રેમ જ ફેસબુકની માલીપા લખતા રાખે છે.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Net Neutrality, Facebook & Us

છેલ્લા ઘણા દિવસથી ફેસબુકના નૉટિફિકેશનમાં ‘યોર ફલાણા ફલાણા એન્ડ n અધર્સ સેન્ટ મેસેજિસ ટુ TRAI અબાઉટ ફ્રી બૅઝિક્સ. સૅન્ડ યૉર ઑન મેસેજ’નાં નોટિફિકેશન આવવાના શરુ થયાં, ત્યારે ખાલી ‘ઇત્તુ સુ’ કુતૂહલ થયેલું કે આ છે શું? પણ આજે સવારે ટાઇમ્સમાં આખું બે પાનાંનું જૅકેટ જોયું ત્યારે થયું કે સાલું આ તો મોટી ગેમ છે. થોડુંક ડીપલી ઘુસ કે વાંચ્યું ત્યારે સમજાયું કે હાઇલા, આ તો ‘ઇન્ટરનેટ.ઑર્ગ’ને જ ‘ફ્રી બૅઝિક્સ’ના નવા નામે પેશ કરાયું છે! પછી જરા વધારે વાંચ્યું ત્યારે બધા લોચાલબાચા સામે આવ્યા. અને હવે તો AIBનો વીડિયો પણ આવી ગયો છે.

– સીધી ને સટ વાત છે કે મોબાઇલ-ઇન્ટરનેટ સર્વિસ આપતી કંપનીઓને ઇન્ટરનેટ કે તેના માધ્યમથી ગાડાં ભરીને કમાતી કંપનીઓની જેમ (ઓલરેડી ધૂમ કમાતા હોવા છતાં વધારે) કમાવું છે અને એમની કમાણીમાંથી પણ ભાગ પડાવવો છે.

– બીજી બાજુ, ‘કનેક્ટેડ ઇન્ડિયા’ના નામે ભારતના ગરીબોને ઇન્ટરનેટથી જોડવા નીકળેલા ફેસબુકને પોતે જ ઇન્ટરનેટ બની જવું છે. ઇન્ડોનેશિયામાં ફ્રી બેઝિક્સ અમલમાં છે, અને ત્યાં ઓલરેડી લોકો ફેસબુકને જ ઇન્ટરનેટ સમજવા માંડ્યા છે (સંદર્ભઃ નેટ ન્યુટ્રાલિટીને જાળવી રાખતો ‘ટ્રાઈ’ને મોકલવાનો ૨૮૯૩ શબ્દો લાંબો લેટર). સીધી વાત છે, એકાદી શોપિંગ સાઇટ, એક સોશ્યલ નેટવર્ક, એક ચેટ એપ, એક શો ટાઇમિંગ સાઇટ, એક ન્યુઝ સાઇટ બધું એક જ બુકેમાં ફ્રીમાં મળે તો કોઈ વો (પેઇડ) ક્યું લે? યે (ફ્રી) ન લે?! લેકિન મુદ્દો એ છે કે ફેસબુકના ફ્રી બેઝિક્સનો આ બુકે નેચરલી ફેસબુક પોતે જ નક્કી કરશે અને એમા કોને એન્ટ્રી આપવી એ પણ એ પોતે જ નક્કી કરશે. તો તેમાં સામેલ ન હોય એવા પ્લેયર્સનું શું?

– સૌથી મોટી વાત કે મારા માટે ભલે છદ્મ રીતે આખું ઇન્ટરનેટ ખુલ્લું હોય, પણ દસેક સર્વિસ ફ્રીમાં મળતી હોય તો એક તો એ નેટ ન્યુટ્રાલિટીનો ભંગ થયો. બે, મારે શું સર્ફ કરવું અને શું નહીં એ મોબાઇલ કે ફેસબુક જેવી કંપનીઓ શા માટે નક્કી કરે? ત્રણ, નાની કંપનીઓને અને સ્ટાર્ટઅપ્સને અહીં સીધો અન્યાય થાય છે. ‘ઝોમેટો’વાળા દીપિંદર ગોયલે ‘એરટેલ ઝીરો’ પ્લાન વખતે જ કહેલું કે અગાઉ આવા પ્લાન હોત તો હું આ કંપની ઊભી જ ન કરી શક્યો હોત. આ જ ફેસબુકે અમેરિકામાં ઑપન ન્યુટ્રલ ફેસબુક માટે લેખિતમાં સ્વીકારેલું છે કે, ‘પરમિશન વિનાનું ઑપન ઇન્ટરનેટ જ ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. ઇન્ટરનેટ પર કોને ફાયદો થશે અને કોને નહીં, તેનો હક્ક માત્ર અને માત્ર ગ્રાહકોને જ હોવો જોઇએ. કોમ્પિટિટિવ સર્વિસ અને માહિતીના સોર્સ ફ્રીલી ઉપલબ્ધ નહીં હોય તો નુકસાન ગ્રાહકોને જ છે.’ માત્ર અહીં જ ફેસબુકને મધપુડો દેખાઈ રહ્યો છે. ઝકરબર્ગને કહે, ભાઈ તને જો ભારતના ગરીબોને કનેક્ટ કરવાની આટલી જ ચિંતા હોય, તો પોતાની દાન કરવા ધારેલી ૯૯ ટકા સંપત્તિ ભારતને આપીને ઇન્ટરનેટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઊભું કરવામાં મદદ કરને?!

– આજની જાયન્ટ ઍડમાં ફેસબુકે ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ની તરફેણમાં ભદ્રંભદ્રીય ભાષામાં જે દસ મુદ્દા કહ્યા છે એમાંથી એકેય સાથે સંમત થઈ શકાય કે વિશ્વાસ મૂકી શકાય એવું નથી. ફોર એક્ઝામ્પલ, એ કહે છે કે તેમાં અમે કોઈ એડ્સ બતાવતા નથી. અચ્છા, ભવિષ્યમાં પણ નહીં બતાવો? તે કહે છે કે ૮૦૦ ડેવલપર્સે ભારતમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં સાઇન કર્યું છે. લિસ્ટ ક્યાં? નવમા મુદ્દામાં લખે છે કે ૩૨ લાખ લોકોએ ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં ટ્રાઇને પિટિશન મોકલી આપી છે. અમે કેમ માનીએ? ફેસબુકવાળા આપણે લાઇક ન કરેલાં કમર્શિયલ પેજીસમાં પણ આપણું ખોટેખોટું લાઇક બિનધાસ્ત આખા ગામને બતાવે છે, ત્યારે આ બાબતમાં એનો કેટલો વિશ્વાસ કરવો?

– હમણાં ફેસબુક પર જ મેં ક્યાંક કોઈકના સ્ટેટસમાં વાંચેલું કે, ‘ફેસબુકની આ ઇન્ટરનેટ.ઓર્ગ aka ફ્રી બેઝિક્સ સર્વિસ મસ્ત છે. તમને ન ગમે તો પાછા ક્યાં નથી વળાતું?’ એક્ચ્યુઅલી, મને આ ‘ફ્રી ઇન્ટરનેટ’ની આખી મુવમેન્ટમાંથી જ ફૂટ ઇન ધ ડૉરસ્ટેપ પૉલિસીની વાસ આવે છે. એકવાર ઊંટનો ટાંગો તંબુમાં ઘુસાડી દેવાનો, પછી હળવેકથી આખું ઊંટ તંબુમાં અને તમે તંબુની બહાર. ડિટ્ટો, DTHમાં અત્યારે એવું જ થયું છે. સરકાર એક સમયે એવી વ્યવસ્થા કરવાની હતી કે આપણે જે ચેનલો જોઇએ તેના જ પૈસા ચૂકવવાના. પણ આજેય જાહેરાતો થતી હોવા છતાં એવું કશું થયું નહીં અને અત્યારે ફ્રી ટુ એર ચેનલોનો ઓલમોસ્ટ કાંકરો નીકળી ગયો છે અને મહિને ૪૦૦-૫૦૦ રૂપિયા ચૂકવીએ છીએ. ઉપરથી છાશવારે પેઇડ ચેનલોના કે તેના પેકેજના ભાવો વધ્યા કરે છે, તેની કોઈ જ ટોચમર્યાદા બંધાઈ નથી. અને પેકેજમાં પણ અવારનવાર કઈ ચેનલો ચાલુ-બંધ થાય છે એ કોણ જુએ છે?

– ફેસબુક પોતાની એડમાં મેંદીવાળા હાથ બતાવીને આપણને ઇમોશનલ બ્લેકમેલ કરે છે કે, ’ફ્રી બેઝિક્સ એક અબજ લોકોને જોડવાનો પ્રયાસ છે અને અમુક લોકો તેને બૅન કરાવીને, ભારતમાં ડિજિટલ ઇક્વાલિટીને સ્લો પાડવાનું કામ કરે છે.’ એમને જણાવવાનું કે ભારતમાં ૨૦૧૫માં દસ કરોડ લોકો ઇન્ટરનેટથી જોડાયા છે અને એ ફ્રી બેઝિક્સથી નથી જોડાયા.
***
– સો, ટુ કટ ધ લોંગ થિંગ શોર્ટ. નો લંચ ઇઝ ફ્રી. એટલે ફ્રીના ચક્કરમાં તો ફસાવા જેવું જ નથી. બીજું, સમજ્યા-કારવ્યા કે પૂરતું વાંચ્યા વિના ફેસબુકનાં નોટિફિકેશનમાં આવતા મેસેજ પર ક્લિક કરીને ‘TRAI’ને ‘ફ્રી બેઝિક્સ’ના સમર્થનમાં મેલ ન કરવો. જો મેલ કરવો જ હોય તો ‘સેવઇન્ટરનેટ.ઈન’ પર જઇને TRAI (ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઑથોરિટી ઑફ ઇન્ડિયા)ને મેલ કરો કે આ અમુક કંપનીઓને ઇન્ટરનેટના ચોકીદાર બનાવવાના ધંધા બંધ કરે (આ સાઇટ પર મેલનો ફરમો રેડી જ છે). યાદ રહે, TRAIને આ મેલ મોકલવાની છેલ્લી તારીખ ૩૦ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૫ છે (એટલે જ ફેસબુકે એગ્રેસિવ એડ્સ સ્ટાર્ટ કરી છે. અને આ વખતે તો નેટ ન્યુટ્રાલિટીને બચાવવા નીકળેલા એક્ટિવિસ્ટોનું જ હથિયાર વાપર્યું છે).

– ઇન્ટરનેટ એ લક્ઝરી કે મનોરંજન માત્ર નથી. હવે એ વીજળી, પાણી, રસ્તા, હેલ્થકેર જેવું જ એક જીવનજરૂરિયાતનું માધ્યમ છે. એના પર કોઈ વેપારી હિતોનો કબ્જો હોવો જ ન જોઇએ.

– જો ઉપરની મારી વાતો ન સમજાય કે ગળે ન ઊતરે તો AIBનો આજે જ અપલોડ થયેલો લેટેસ્ટ વીડિયો જોઈ લો. (લિંક: https://www.youtube.com/watch?v=AAQWsTFF0BM)

– સ્ક્રોલ.ઇનમાં ફેસબુકનું ફ્રી બેઝિક્સ કેટલું જોખમી છે એની વાત મુદ્દાસર કરતો લેખ પ્રકાશિત થયો છે એ વાંચી લો. (લિંક: http://scroll.in/article/777599/10-reasons-that-explain-why-you-should-oppose-facebooks-free-basics-campaign)

– અને હા, જો તમારા નોટિફિકેશનમાં ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મેલ મોકલેલા ફ્રેન્ડ્સનાં નામોમાં મારું નામ દેખાય તો મને તરત જાણ કરજો. મેં એ મેઇલ કર્યો પણ નથી અને કરવાનો પણ નથી. અને જો દેખાય, તો સમજજો કે ફેસબુક ફ્રૉડ કરી રહ્યું છે અને તમારે મેઇલ ન જ મોકલવો જોઇએ. બાય ધ વે, સત્ય સમજાયા પછી ફેસબુક દ્વારા ફ્રી બેઝિક્સની તરફેણમાં મોકલેલા મેઇલ પાછા મંગાવી શકવાની કોઈ જોગવાઈ છે ખરી?!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.