Arts, Inner Voice & Passion

‘હલો જયેશભાઈ, ડિસ્ટર્બ તો નહીં કિયા ના?’ આજે વહેલી સવારે અમારા કૂકે ફોન પર બાંગ પોકારી અને બે ઘડી તો મને ‘એક્ઝોર્સિસ્ટ’ જોતો હોઉં એવી ફાળ પડી ગઈ, કે આજ ફિર ગાપચી મારને કી તમન્ના હૈ, ક્યા? પરંતુ મામલો જુદો હતો. મને કહે કે, ‘મારી દીકરીનું દસમાનું રિઝલ્ટ આવ્યું છે, પણ કેવી રીતે જોવું તે એક્ઝેક્ટ્લી ખબર નથી પડતી.’ આ એક જ વાક્ય બોલીને એણે મારા દિમાગનું પૅનિક બટન દબાવી દીધું. મને ખબર જ નહોતી કે આ પર્સન્ટાઇલની ગ્રીક લૅન્ગ્વેજ કઈ રીતે ડિકોડ કરાય છે. પછી એ સાહેબ ઘરે પધાર્યા (થૅન્ક ગોડ!) ત્યારે ક્લિયર થયું કે એની દીકરીને કંઇક પાસ ક્લાસ આવેલો. વાત સાંભળીને મને થયું કે, લો, આજે ‘ટ્વેન્ટી ફર્સ્ટ સેન્ચુરીના ડિજિટલ ઇન્ડિયા’માં પણ ‘ધ ગ્રેટ ઇન્ડિયન કાસ્ટિસ્ટ એજ્યુકેશન બઝાર’નો સિલેબસ જરાય બદલાયો નથી.

આજે જો મારે ટાઇમ ટ્રાવેલ કરીને દોઢ-પોણા બે દાયકા પહેલાંના સમયમાં જવાનું થાય, તો પહેલું કામ હું મારી સાયન્સ સ્ટ્રીમની પસંદગી બદલીને આર્ટ્સ કરવાનું કરું. કેમ કે, અત્યંત ઉદ્ધત અને ઘોર નિરસ સાહેબોના હાથ નીચે એસેમ્બલી લાઇન પ્રોડક્શનના વર્કરની જેમ સાયન્સ ભણવાથી ભયંકર જીવનમાં બીજું એકેય મોટું ટૉર્ચર નથી. ‘રૅન્ચો’એ કહેલું એમ જ, એજ્યુકેશનની બાબતમાં આપણી મૅન્ટાલિટી તદ્દન પૈસા ઓરિએન્ટેડ અને કાસ્ટિસ્ટ છે. ગામ આખાના ચતુરો સાયન્સમાં જાય, નૉટ સો ચતુર કૉમર્સના ચોપડા ચીતરે અને ત્યારબાદ દેશની આમ જનતા જેવા બિચારાઓ આર્ટ્સની બૅન્ચો ગરમ કરે. આ બધી જ પસંદગી ફ્યુચરમાં કમાણીની સૉ કૉલ્ડ સંભાવનાઓ પરથી જ નક્કી થાય.

મારા કેટલાય ‘ચતુર’ ક્લાસમૅટ્સ આજે ડૉક્ટરો બનીને ફેસબુક પર પોતાના દર્દીઓનાં સફળ ઑપરેશનોનાં બિહામણાં ફોટા મૂકતા થઈ ગયા છે. એમને તુંકારે બોલાવીએ તો કન્હૈયા કુમારને દેશભક્ત ગણાવ્યો હોય એવું એમને ખોટું લાગી જાય. પણ મને યાદ છે, એ જ બંદાઓ બારમામાં કૅમિસ્ટ્રીની અઢીસો ફોર્મ્યુલાઓ ગોખીને બેઠા’તા. મૅથ્સના દાખલા-પ્રમેયો એમને રકમ સાથે મોઢે હતા. જ્યારે મારા જેવાને છેક ફર્સ્ટ યરમાં કૅમિસ્ટ્રીની લૅબમાં જઇને કસનળીમાં પ્રવાહી રેડ્યું ત્યારે ખબર પડી કે લે, બૅન્ઝિન તો બીજા પ્રવાહી જેવું જ હોય, એ દેખાવમાં ષટ્કોણિયું ન હોય! વર્ષો સુધી એ જ બૅન્ઝિનમાંથી પાણીથી લઇને પરમાણુ બોમ્બ બની શકે એટલી બધી પ્રક્રિયાઓ કરી નાખી, પણ એ બધું કરવાથી રિયલ લાઇફમાં એનો ઉપયોગ શું તે એકેય સાહેબે સમજાવ્યું નહીં (કેમ કે, પરીક્ષામાં એ જરૂરી નહોતું). સાયન્સના વિષયોમાં ‘સેન્ટર’માં નંબર લાવનારા ‘તેજસ્વી તારલા’ઓને અંગ્રેજીમાં રોકડા 36 માર્ક લાવતા જોયા છે. આજે ભારતીય સંસ્કૃતિની મહાનતા સાબિત કરવા બસો-દુકાનો સળગાવતા, યંગ કપલ્સને ફટકારતા, વિવિધ ડેય્ઝનો વિરોધ કરતા લોકોની જાણ સારુ, કે દાયકાઓથી બૉર્ડના વિદ્યાર્થીઓ સંસ્કૃત માત્ર એટલા માટે જ રાખતા આવ્યા છે કેમ કે તે ‘સ્કોરિંગ સબ્જેક્ટ’ છે. કૅન યુ બિલીવ, મારી વખતે ૧૨ સાયન્સમાં સંસ્કૃતના પૅપરમાં સંસ્કૃતની દેવનાગરી લિપિમાં એક શબ્દ, રિપીટ એક શબ્દ પણ લખ્યા વિના 90 માર્ક્સ લઈ શકાતા હતા. આજે યુટ્યૂબમાં ‘ખાન એકેડમી’ ટાઇપના વીડિયો જોઇએ ત્યારે સમજાય કે પરીક્ષા માટે નહીં, બલકે ‘શીખવવા’ માટે ભણાવવું હોય, તો ફિઝિક્સ, મૅથ્સ, કેમિસ્ટ્રી જેવા વિષયો કેવા અફલાતૂન છે.

અધર્મનો નાશ કરવા શ્રીકૃષ્ણ જન્મે કે ન જન્મે, પણ દરેક સ્ટુડન્ટની લાઇફની વાટ લગાડતા ‘કપૂર સા’બો’નો નાશ કરવા માટે તો કૃષ્ણે પૃથ્વીલોકનો એક આંટો મારવો જ જોઇએ. આવા કપૂર સા’બોનાં સંતાનો નાઇન્ટીઝમાં માર્ક્સ લઈ આવે અને નર્વસ બીજાનાં સંતાનો થાય. એ કપૂર સા’બોના પાપે જ માબાપો એવા કાસ્ટિઝમમાં માનતા થઈ જાય છે કે બોસ, સ્કોપ (વાંચો, પૈસા) તો ખાલી સાયન્સમાં જ છે. જાણે આર્ટ્સમાંથી બહાર પડનારાનું પ્લેસમેન્ટ તો સીધું અન્ડરવર્લ્ડમાં જ થતું હોય! અને કહેવાતી ‘ખોટી લાઇન’ પસંદ કરવાથી કે પરીક્ષામાં ફેલ થવાથી કે ઇવન ઓછા ટકા આવવાથી ટીનએજ સ્ટુડન્ટ આપઘાત કરે એનાથી વધુ વલ્ગર, ડિસ્ટોપિયન સ્થિતિ દુનિયામાં બીજી એકેય નથી.

હવે રિયાલિટીનાં રૅકેટોની વચ્ચે શટલકૉક થયા પછી સમજાયું કે આર્ટ્સ કેટલો મહાન સ્ટ્રીમ છે. કુબરિક, કુરોસાવા, હિચકોક, વૂડી એલન, આલ્મોદોવારથી લઇને આપણા રાય, રામુ, રત્નમ સુધીનાઓની ફિલ્મો જુઓ એટલે સમજાય કે સાઇકોલોજી ક્યા ચીઝ હૈ! સિગ્મંડ ફ્રોઇડ ભણ્યા હોઇએ તો દિમાગના એકેએક ન્યુરોનમાંથી અફલાતૂન સ્ટોરી પોપઅપ થતી દેખાય. એયને એક ક્લાસમાં શૅક્સપિયર ભણીએ અને બીજા ક્લાસમાં પોલિટિકલ સાયન્સમાં ધુબાકા મારીએ (જેથી, જે લોકો માત્ર આપણું જ નહીં, પણ આખા દેશનું ભવિષ્ય નક્કી કરે છે એમની ચાલાકીઓ સમજાય અને નીતિ તથા પ્રોપેગન્ડા વચ્ચેનો ફરક ખબર પડે). ઇન્ડિયન કલ્ચર, સોશિયોલોજી કે હિસ્ટરી ભણીએ એટલે દિમાગમાં થોડાં વાઇપર ચાલે અને સમજાય કે આપણે જેવા છીએ તેવા એક્ઝેક્ટ્લી શા માટે છીએ. હવે (નૅચરલી!) વિદેશી સંશોધનો કહે છે કે નવી નવી ભાષાઓ શીખો તો અલ્ઝાઇમર્સ જેવા રોગ ન થાય. તો એય ને કંઇક નિતનવી દેશી-વિદેશી ભાષા શીખીને ‘ગામ’ને ઇમ્પ્રેસ કરતા અને દિમાગની બૅટરી ચાર્જ કરતા ફરતા હોત. ધૂળની ઍલર્જી હોવા છતાં લાઇબ્રેરીમાં જઇને ઉર્દૂ, પર્શિયન કે ઇસ્લામિક કલ્ચરનાં થોથાં ઉથલાવીને જાણવાનો પ્રયાસ કરત કે એક્ઝેક્ટ્લી લોચો ક્યાં છે? ઇવન થોડું ‘હૉમ સાયન્સ’ ભણ્યા હોત તો ઘરમાં કેટલાય મોરચે શાંતિનાં કબૂતરો ઊડતાં હોત!

કેમિસ્ટ્રીની લૅબમાં એસિડિક રસાયણોની ઍલર્જીથી વલૂરતાં વલૂરતાં કસનળીઓમાં ને ફિઝિક્સની લૅબમાં ગેલ્વેનોમીટરની છેડાછેડી જોડવામાં જવાની કાઢી, એના કરતાં ‘રોમિયો, ઓ રોમિયો’ના જવાબ આપતાં કે ‘ટુ બી ઓર નોટ ટુ બી…’ બોલતાં સમય પસાર કર્યો હોત, તો ક્યા હોતા એ વિચાર માત્રથી દિલમાં વિશાલ ભારદ્વાજ જેવી ફીલિંગ્સ આવવા લાગે છે!

આ વાંચીને દિમાગનો લોજિકલ વિચારતો ડાબી બાજુનો હિસ્સો કહેશે, ‘બરખુરદાર, ગાના તો હમ ભી ગાતે હૈ, ખાને કા ક્યા કરોગે?’ ત્યારે એ જ ડાબી બાજુના હિસ્સામાંથી જવાબ જડે છે કે જો રૂપિયા જ પૅરામીટર હોય, તો સંસદથી લઇને હૉલીવુડ સુધી, બુકરથી પુલિત્ઝર સુધી આર્ટ્સવાળા લોકો ટ્રેક્ટર ભરીને પૈસા કમાય છે. ક્યાંક ઍન્જિનિયરિંગ ભણેલા લોકો TVF બનાવીને દેશના યુવાનોને જલસા કરાવે છે, ઇવન પોતાના શોખ-પૅશન-ટેલેન્ટને ફોલો કરીને આગળ આવેલા સચિનો-કોહલીઓ ચારેકોર છવાયેલા છે. મારું એ જ લોજિકલ દિમાગ ખાનગીમાં કહે છે કે સૌથી વધુ જોક્સ એન્જિનિયરિંગવાળાઓના જ બને છે. ને યુ રિયલી હૅટ ધોઝ રુડ, ઇગોઇસ્ટિક, મની માઇન્ડેડ ડૉક્ટર્સ. એમની પાસે રેલો આવે ત્યારે જ જવું પડે, જ્યારે આર્ટ્સવાળાઓનાં ક્રિએશન ઓશિકાના ટેકે મૂકીને માણવાં ગમે.

સો, ઇમ્તિયાઝ અલીની ફિલ્મોની જેમ સાયન્સ સાથે લગ્ન કર્યાં પછી સમજાયું કે બોસ, આપણે તો આર્ટ્સના પ્રેમમાં હતાં અને આર્ટ્સ સાથેની આપણી લવ સ્ટોરી ‘સૈરાટ’ જેવી અઘરી હતી. સાયન્સની સુંદરીની પાછળ સ્પર્મ-દોટ મૂક્યા પછી સમજાયું કે ‘આર્ટ્સ’ નામની એક ક્યુટ ક્વીન ખૂણામાં ઊભી આપણને બોલાવતી’તી, લેકિન હમને કભી ‘દિલ કી આવાઝ કો સૂના હી નહીં થા!’ તો ક્યા હુઆ, કિ એ દોઢ દાયકો પાછો નહીં આવે. હિન્દુ મૅરેજ એક્ટ તો દર્દીલી દુનિયામાં લાગુ પડે, દિલ-દિમાગની સલ્તનતમાં તો ‘સાયન્સ’ની સાથે બીજી ‘આર્ટ્સવાળી’ને લઈ આવીએ તોય ‘થ્રીસમ’ની જેમ મોર ધ મૅરિયર જ હોય! અગાઉનાં ફરબિડન ફ્રૂટ જેવા આર્ટ્સના વિષયોનું ‘ભણવાનું’ તો મારે ક્યારનુંયે ચાલુ થઈ ગયું છે. બસ, કેજરીવાલ માગશે તોય મારી પાસે એની ડિગ્રી નહીં હોય! પણ દુનિયાને જોવા-સમજવાનો જે પર્સ્પેક્ટિવ ઘડાય છે, જે જલસો પડે છે, એ ક્યાં કોઈ ડિગ્રીમાં લખેલો હોય છે?!

તો, આપ કન્વિન્સ હો ગયે, યા મૈં ઔર બોલું?!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements