રાઝી

‘ગાઝી’ની પ્રિક્વલ ‘રાઝી’*

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

  • raazi_flમેઘના ગુલઝારે પોતાની છેલ્લી ફિલ્મને બહુ સ્માર્ટલી ‘તલવાર’ નામ આપેલું, જેથી ફિલ્મ આરુષિ તલવાર હત્યા કેસ સાથે જોડાયેલી છે તે કહ્યા વિના પણ સાબિત થઈ જાય. એ જ રીતે હવે એણે પોતાની લેટેસ્ટ ફિલ્મનું પણ સ્માર્ટલી નામકરણ કર્યું છે. સ્ટોરી પાકિસ્તાનમાં રહીને ભારત માટે જાસૂસી કરનારી મહિલા સ્પાય સેહમત ખાનની છે, અને સેહમતના સમાનાર્થી તરીકે એણે ફિલ્મને પણ ‘રાઝી’ નામ આપ્યું. એક કોલેજિયન યુવતી કઈ રીતે ભારત માટે જાસૂસી કરવાના હેતુ માત્રથી દુશ્મન દેશમાં પરણવા અને પોતાનો જીવ જોખમમાં મૂકવા ‘રાઝી’ થાય છે એનું પણ સમાનાર્થી છે.
  • જેમ હવે સૌ જાણે છે કે ‘રાઝી’ હરીન્દર સિક્કાની 2008માં આવેલી સ્પાય-થ્રિલર નોવેલ ‘કોલિંગ સેહમત’નું5ad957b72263a-263x405 ઑફિશિયલ ફિલ્મી અડૅપ્ટેશન છે. કારગિલ યુદ્ધ વખતે હરીન્દરને એક સૈનિક પાસેથી એની માતા સેહમત ખાનની સ્ટોરી જાણવા મળી અને એ રિયલ લાઈફ સ્ટોરી પરથી એમણે નોવેલ લખી. (ઑરિજિનલ સેહમત ખાન હમણાં માર્ચ, 2018માં જ અવસાન પામી એ જસ્ટ જાણ સારુ.)
  • મેઘના ગુલઝાર મૅચ્યોર ફિલ્મમેકર છે. જે રીતે એણે ‘રાઝી’ની સ્ટોરી લખી છે, અને ફિલ્મને ટ્રીટ કરી છે, તે ભારત-પાકિસ્તાન વચ્ચેના 1971ના યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમાં આકાર લેતી હોવા છતાં તેમાં ક્યાંય ‘હિન્દુસ્તાન ઝિંદાબાદ અને પાકિસ્તાન મુર્દાબાદ’ ટાઈપનું જિંગોઈઝમ-આંધળો રાષ્ટ્રવાદ દેખાતું નથી. બાકી ‘રાઝી’ બહુ આસાનીથી ‘બોર્ડર’ (‘યે ધરતી મેરી માઁ હૈ… ઈસને મેરી માઁ કો ગાલી દી, સર!) કે ‘ગદર’ (‘હિન્દુસ્તાન ઝિંદાબાદ થા, હૈ ઔર રહેગા…’) ટાઈપની હાઈપર નેશનલિઝમની કેટેગરીમાં ઘૂસી ગઈ હોત. અહીં સરહદની બંને બાજુએ આપણને એવા લોકો દેખાય છે, જે માત્ર દુશ્મન દેશના બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ લોકો નથી. એ જીવતા જાગતા ધબકતા લોકો છે, જે પોતાના દેશ માટે કંઈક કરી છૂટવા માગે છે. ઈવન આલિયાના પાકિસ્તાની પતિ તરીકે દેખાયેલા વિકી કૌશલના પાત્રને પણ આસાનીથી ક્રૂર દર્શાવીને એવું કહી શકાયું હોત કે જુઓ પાકિસ્તાનીઓ કેવા ક્રૂર હોય છે અને આ રીતે ‘ભારતની દીકરી’ અને ફિલ્મની નાયિકા પ્રત્યે એક સિમ્પથી ઉઘરાવી શકાઈ હોત. પણ એવી લાલચ પણ ટાળવામાં આવી છે. એટલે જ આપણે છેક સુધી ફિલ્મમાં કોઈપણ સાઈડ લઈ શકીએ જ નહીં. આપણું ફોકસ માત્ર સેહમત (આલિયા ભટ્ટ)ના કેરેક્ટર પર જ ફોકસ્ડ રહે કે એનું હવે શું થાય છે. હા, ફિલ્મમાં પાકિસ્તાની ગાડીઓ પર અને બીજે ઠેકાણે ‘ક્રશ ઈન્ડિયા પાકિસ્તાન ઝિંદાબાદ’નાં સ્ટિકરો લાગેલાં દેખાય છે, પણ એ વિશે ક્યારેય કોઈ ચર્ચા થતી નથી. એ સ્ટિકર વાંચીને આલિયાના ચહેરાનો ક્લોઝઅપ આવે અને એના ચહેરા પર નિરાશા ફરી વળે એટલું જ. ઈવન, ફિલ્મમાં આપણને ક્યાંય ‘ઈસ્લામોફોબિયા’ પણ મહેસૂસ નથી થતો.
  • ફિલ્મમાં 1971નો સમયગાળો છે. સેહમત (આલિયા ભટ્ટ) એક કાશ્મીરી કોલેજ ગર્લ છે. એના પિતા હિદાયત ખાન (રજિત કપૂર) સરહદની બંને બાજુ સત્તાવાર રીતે આવન-જાવન કરી શકે તેવા ધંધાદારી છે અને પાકિસ્તાનના આલા અફ્સરો સાથે પણ એમની ઊઠ-બેસ છે. એમની પર્સનાલિટીનું બીજું છૂપું પાસું એ છે કે એ પાકિસ્તાનમાં ભારત માટે જાસૂસી કરે છે. હવે એક કારણોસર એ પોતે સ્પાઈંગ કરી શકે તેમ નથી એટલે એ દીકરી સેહમતને તૈયાર કરે છે. સેહમતને પાકિસ્તાનના ઉચ્ચ લશ્કરી અધિકારી બ્રિગેડિયર સૈયદ (શિશિર શર્મા)ના નાના દીકરા ઈકબાલ (વિકી કૌશલ) સાથે પરણીને રાવલપિંડીમાં રહેવાનું ને ત્યાંથી ભારત માથે તોળાઈ રહેલા જોખમની પળ પળની માહિતી ભારત પહોંચાડવાની. સેહમત આ કામ કરી શકે છે કે કેમ એની વાર્તા એટલે આ ફિલ્મ.
  • ‘રાઝી’ પૂરા બે કલાક ને વીસ મિનિટની ફિલ્મ છે, પણ ક્યાંય લાંબી, બોરિંગ કે સ્લો લાગતી નથી. એમાં ગીતો છે, પણ દર થોડી વારે આવતાં નથી. સ્ટોરીનો ફ્લો બ્રેક કરતા નથી. ફિલ્મ સતત સેહમતની મહેનત પર ફોકસ્ડ રહે છે. મેઘના અને એની સહલેખિકા ભવાની ઐયરે બને ત્યાં સુધી સ્પૂન ફીડ કરવાનું ટાળ્યું છે. યાને કે ફોન પર કોઈ ન્યુઝ આવ્યા હોય, કોઈ ભયંકર ઘટના બની હોય, સ્ટોરીમાં મોટો ટ્વિસ્ટ આવ્યો હોય, આલિયા સાથે કંઈક થયું હોય, તો ફોકસ સીધું તે ઘટનાના પછીના સ્ટેપ પર આવી જાય. એક્ઝેક્ટ્લી શું થયું હશે તે આપણે જાતે જ અંકોડા મેળવીને કળી લેવાનું. ઈવન ફિલ્મનું સ્ટાર્ટિંગ ભારતના વિદાય લઈ રહેલા એરક્રાફ્ટ કેરિયર ‘INS વિરાટ’ના ડૅક પર-તેના ત્રીસ વર્ષના સેલિબ્રેશન વખતે ચાલી રહેલી ભારતીય લશ્કરી અધિકારીઓની એક સભાથી થાય છે. તેમાં અદાકાર કંવલજિત સિંહ બોલતા દેખાય છે. આખી ફિલ્મને ફ્લેશબેકમાં લેવાનું અને તે ડૅક પર લશ્કરી અધિકારીઓની સભા બતાવવાનું કારણ પણ આપણને ફિલ્મને અંતે સમજાઈ જાય છે.
  • સ્ક્રીન પર પહેલીવાર જ્યારે આલિયા દેખાય છે ત્યારે એ રસ્તા પર એક ખિસકોલીને ચગદાઈ જતી બચાવવાની ફિરાકમાં લાગેલી દેખાય છે, એમાં એ પોતાના પર આવતું જોખમ પણ ભૂલી જાય છે. એ જદ્દોજહદમાં એને પોતાને ઈજા થાય, એ પોતાનું પણ લોહી જોઈ શકતી નથી ને ઈન્જેક્શનથી ડરે છે. યાને કે એક જાસૂસ તરીકે તમામ માઈનસ પોઈન્ટ્સ. હા, એની મેમરી એકદમ આઈડેટિક (eidetic)-ફોટોગ્રાફિક છે. એક વખત કોઈ નંબર જોઈને એ યાદ રાખી શકે છે. યાને કે જાસૂસ તરીકેનો બિગ પ્લસ પોઈન્ટ. એ પછી આલિયાને ભારતીય ઈન્ટેલિજન્સ ખાતાના અધિકારી ખાલિદ મીર (સુપર્બ જયદીપ અહલાવત) દ્વારા ટિપિકલ ફિલ્મી સ્ટાઈલમાં ટ્રેનિંગ અપાય. તે ટ્રેનિંગને અંતે એ ઘડાય ખરી, છતાં વલ્નરેબલ તો રહે જ. યાને કે આપણને એની ચિંતા થયા કરે કે આ છોકરી આટલું જોખમી કામ કરી શકશે ખરી? આલિયાના પાત્રની પર્સનાલિટીના આ ડ્યુઅલ શૅડ્સ ફિલ્મમાં આપોઆપ સસ્પેન્સ-થ્રિલનું એલિમેન્ટ ઉમેરી દે છે.
  • બીજી મજા છે આ ફિલ્મમાં ક્રિએટ કરાયેલું 1971નું વાતાવરણ જોવાની. કમ્યુનિકેશન માટે ઑપરેટર સંચાલિત ટેલિફોન હોય, ખૂફિયા કમ્યુનિકેશન માટે મોર્સ કોડ હોય, એમ્બેસેડર-ઈમ્પાલા-ઝોડિયાક-ડોજ (Dodge) કંપનીની ગાડીઓ ફરતી હોય, એ વખતનો માહોલ, ગ્રામોફોન પર વાગતી વિનાઈલ રેકોર્ડ્સ, ઉસ્તાદ બડે ગુલામ અલી ખાંની રેકોર્ડ… વગેરે બધું જ સરસ અને સિમ્પલ રીતે ક્રિએટ કરાયું છે.
  • ધીમે ધીમે બિલ્ડ થતું ‘હવે શું થશે’ ટાઈપનું સસ્પેન્સ અને દર થોડી વારે આવતા ટ્વિસ્ટ્સ આપણને ફિલ્મમાં ખૂંચાડી રાખે છે, પણ સ્પાઈંગની પ્રોસેસ આપણી આંખમાં ખૂંચે છે. જે આસાનીથી આલિયા ત્રણ ત્રણ પાકિસ્તાની સૈન્ય અફસરોના ઘરમાં પોતાની સ્પાઈંગ ગેમ ચલાવે છે એ જરાય પચે એવું નથી. એ જે ઈઝીલી સ્પાઈંગ કરે, શંકા પેદા થઈ શકે એવાં ઘણાં પરાક્રમો કરે … અને આ બધું પેલા અફસરોનાં નાક નીચે, એમના સંયુક્ત કુટુંબમાં ને નોકર-ચાકરોની ફોજ ધરાવતા ઘરમાં કરે… છતાં કોઈ કહેતા કોઈનેય શંકા ન જાય એ ઈચ્છિએ તોય ખૂંચ્યા વિના રહેતું નથી. ભારતીય સિક્રેટ એજન્ટ્સ કઈ રીતે બોર્ડર ક્રોસ કરીને પાકિસ્તાનના અતિશય સંવેદનશીલ એરિયામાં પહોંચી જાય એનું પણ કોઈ જ એક્સપ્લેનેશન આપવાની તસ્દી લેવામાં આવી નથી. ભલે પાકિસ્તાની અફસરના ઘરના લોકો સહૃદયી હોય, પણ ટેન્શનના માહોલમાં ઘરમાં હિન્દુસ્તાની વહુ આવે, તો તેના પર સહેજ નજર રાખવાની પણ કોઈ તસ્દી ન લે એ પણ લોજિકલ લાગતું નથી. એવો વિચાર આવે કે જો બધા પાકિસ્તાની અફસરો આવા જ હોય, તો પછી પાકિસ્તાનીઓ આપણી સામે ચાર-ચાર યુદ્ધોમાં ભૂંડા હાલે હારે એમાં શી નવાઈ?!
  • કહેવાની જરૂર નથી કે આલિયા ભટ્ટ ‘રાઝી’ની કરોડરજ્જુ છે. ફરજ, વતનપરસ્તી, જાતની પહેલાં દેશને મૂકવાની ફિતરત, પરિવાર પર તોળાતા કાળને સાઈડમાં ધકેલીને પણ કામ પર ફોકસ રાખવું, કામમાં સતત આવતી (શું સાચું ને શું ખોટું એવી) Moral Dilemma-નૈતિક દ્વિધાઓ, બહારના નક્કર કોટિંગ પર હાવી થઈ જતું ગિલ્ટ અને ડરથી હૃદય ફાટીને બહાર આવી જાય એવો ખોફનાક ભય… આ બધું જ આલિયા મસ્ત રીતે રિફ્લેક્ટ કરે છે. આપણને સતત ખબર પડતી રહે કે ભલે એને જાસૂસ તરીકે ટ્રેઈન કરવામાં આવી હોય, પણ હજીયે એ એક કોડીલી કન્યા પણ છે. આમ તો આલિયાનું ફિમેલ સ્પાય તરીકેનું કેરેક્ટર આલ્ફ્રેડ હિચકોકની બ્લેક એન્ડ વ્હાઈટ ક્લાસિક સ્પાય ફિલ્મ ‘નોટોરિયસ’ની યાદ અપાવે એવું છે. છતાં તેમાં આવતો દેશ માટે કામ કરતા સૈનિક-સ્પાયનો Moral Dilemma સ્પીલબર્ગની ‘મ્યુનિક’ની યાદનું ટ્રિગર પણ દબાવે છે.
  • આ ફિલ્મ ટાઈટ અને સિન્સિયર લાગે છે તેનું કારણ તેની અફલાતૂન સ્ટારકાસ્ટ અને એમનો દમદાર અભિનય પણ છે. જયદીપ અહલાવત, રજિત કપૂર, શિશિર શર્મા, આરિફ ઝકરિયા અને લાંબા સમયે દેખાયેલાં સોની રાઝદાન સહિત સૌએ એકદમ બેલેન્સ્ડ અને મેચ્યોર એક્ટિંગ આપી છે. ફિલ્મમાં નાનકડાં કેરેક્ટર રોલમાં મજબૂત અભિનેતાઓ લેવાથી ફિલ્મ પર ઓવરઓલ કેવી જબરદસ્ત ઈમ્પેક્ટ થઈ શકે છે તે માટે પણ આ ફિલ્મ જોવી જોઈએ.
  • આલિયાએ પાકિસ્તાનથી ભારત મોકલેલી માહિતીનો કેટલો અને કેવો ઉપયોગ થાય છે તે આપણને બતાવવામાં આવ્યું નથી. પરંતુ જે અંકોડા જોડાય છે તે એ જોતાં એ માહિતીને આધારે 1971ના વૉરમાં આપણું લેજન્ડરી એરક્રાફ્ટ કેરિયર ‘INS વિક્રાંત’ ડૂબતું બચ્યું અને તેને ડૂબાડવા નીકળેલી પાકિસ્તાની સબમરીન ‘PNS ગાઝી’એ જળસમાધિ લીધી એવું ધારી શકાય છે. એ ઘટના પરથી ગયા વર્ષે મસ્ત થ્રિલર ફિલ્મ ‘ધ ગાઝી અટેક’ બનેલી. એટલે આ ‘રાઝી’ને ‘ધ ગાઝી અટેક’ની પ્રિક્વલ કહી શકાય.
  • ‘રાઝી’ આમ તો સ્પાય થ્રિલર છે, પરંતુ 1971ના ભારત-પાકિસ્તાન યુદ્ધના અમુક દિવસો પહેલાં આ ફિલ્મની સ્ટોરી આકાર લે છે. એટલે એ રીતે વૉર ફિલ્મની ઝોનરાને પણ ‘રાઝી’ના સહેજ છેડા અડે છે. સામાન્ય રીતે વૉર ફિલ્મ બે પ્રકારની હોય, એકમાં એક્ચ્યુઅલ વૉર ફ્રન્ટ પર સામસામી ધનાધની બોલતી હોય. જ્યારે બીજા પ્રકારમાં યુદ્ધના સમયગાળામાં-યુદ્ધની પૃષ્ઠભૂમાં કોઈ ડ્રામા આકાર લેતો હોય. ‘રાઝી’ આ બીજા ખાનામાં બેસે છે. ફોરેન સિનેમામાં આવી બીજા પ્રકારની ફિલ્મો સતત બનતી રહે છે. ‘રાઝી’ આપણે ટટ્ટાર થઈ જઈએ એવી ‘ઍજ ઑફ ધ સીટ’ પ્રકારની થ્રિલર નથી, પરંતુ આપણે ત્યાં ભાગ્યે જ આવો પ્રયત્ન થાય છે. એટલે આવો મેચ્યોર અનુભવ લેવાનું જરાય ચૂકવું ન જોઈએ.

* ગાઝી= ધ ગાઝી અટેક ફિલ્મ. ‘ધ ગાઝી અટેક’નો રિવ્યુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો અહીં

Heading Courtsey: Charmie Soni

P.S. ઑરિજિનલ ભારતીય જાસૂસ એવી સેહમત ખાનની દિલધડક દાસ્તાન ‘કોલિંગ સેહમત’ના લેખક હરીન્દર સિક્કાના મુખે સાંભળો અહીં.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

One comment

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s