બક્ષી વિનાનાં બાર વર્ષ…

chandrakant_bakshi
ચંદ્રકાંત બક્ષી (તસવીર સૌજન્યઃ સંજય વૈદ્ય)

સમયઃ 2004ના વર્ષની એક સાંજ

સ્થળઃ અમદાવાદનો ભાઈકાકા હૉલ
 
હું અને મારા ચારેક મિત્રો એક સ્પીચ સાંભળવા ગયેલા. અમને હતું જ કે હૉલ ભરાઈ જશે, એટલે સમય કરતાં થોડા વહેલા પહોંચી ગયેલા. થોડી વારમાં તો હૉલ પૅક. એટલે સુધી કે હૉલની બહાર પરસાળમાં પણ ઊભા રહેવાની જગ્યા નહીં. એ વક્તાએ નક્કી કરેલા સમયે સ્ટેજ પર ઍન્ટ્રી મારી. મધ્યમ હાઇટ, ઠીકઠીક શારીરિક બાંધો. થ્રી પીસ સૂટમાં સજ્જ, એમણે માત્ર બે જ શબ્દો બોલવાથી સ્ટાર્ટ કર્યું, ‘યાર બાદશાહો…’ અને આખો હૉલ ગગનભેદી તાળીઓથી ભરાઈ ગયો! ખાસ્સી વાર સુધી તાળીઓ વાગતી જ રહી. એ વક્તાનો અવાજ પણ જાણે ધરતીના પેટાળમાં ખદબદતો જ્વાળામુખી ધડાકાભેર બહાર આવતો હોય એવો ઘેઘૂર. ઊભા રહીને બોલવાને બદલે બેસીને બોલવા બદલ એમણે શ્રોતાઓની આગોતરી માફી પણ માગી. અમારી હાલત તો શ્રીકૃષ્ણનું વિશ્વરૂપ દર્શન કરી રહેલા અર્જુન જેવી હતી. અમને વિશ્વાસ જ નહોતો થતો કે આ એ જ ચંદ્રકાંત બક્ષી છે, જેને વાંચી વાંચીને મોટા થયા છીએ?! જેમનાં પુસ્તકો લાઇબ્રેરીમાંથી ઓલમોસ્ટ ગાયબ જ હોય, ક્યારેક હાથ લાગી જાય તો જાણે જૅકપોટ લાગ્યો હોય એવો રોમાંચ થઈ જાય. ઘરે લઈ ગયા પછી એક જ દિવસમાં પુસ્તક પૂરું! અને એ પછી અમારો મિજાજ પણ એમના લખાણની જેમ ‘સલ્ફ્યુરિક’ થઈ ગયો હોય!
 
યસ્સ, બક્ષી, બક્ષીબાબુ, ચંદ્રકાંત બક્ષી. જૂનાગઢ છોડીને અમદાવાદ આવતાં પહેલાં જ એમનાં જેટલાં પુસ્તકો મળેલાં એ બધાં વાંચી નાખેલાં, નૅચરલી. પ્રિ-ટીનએજમાં ‘અભિયાન’માં ‘વિકલ્પ’ જોતો, હા, જોતો. કેમ કે, એ વાંચવાની-વાંચીને સમજવાની ઉંમર નહોતી. પણ એની સાથે છપાતો શીળીના ચાંઠાવાળો ચહેરો ધરાવતા લેખકનો ફોટો બરાબર મનમાં છપાઈ ગયેલો. સ્ટેમ્પ સાઇઝના એ ફોટોગ્રાફમાંથી છલકાતો મિજાજ ત્યારે પણ એટલી જ તીવ્રતાથી અપીલ કરતો હતો. ત્યારેય તે એટલો તો ખ્યાલ આવતો જ હતો કે આ ભાઈ કંઈક જોરદાર તોપ લાગે છે! પછી તો નવમા-દસમાના વેકેશનમાં વાંચવાનો ચસ્કો લાગ્યા પછી સમજાયું કે એ ખરેખર તોપ નહીં, બલકે મિસાઇલ હતા, એ પણ ઇન્ટર કોન્ટિનેન્ટલ બેલેસ્ટિક મિસાઇલ! ઑપિનિયન એવો કે લેગો બ્રિક્સની જેમ દિમાગમાં ચપોચપ બેસી જાય, ઉર્દૂ-ગુજરાતી શબ્દોની પસંદગી એવી કે જાણે ભાષાના જાદુગરે કોઈ નાયાબ કરતબ કર્યું હોય, લેખનું હૅડિંગ વાંચીને તો ભાગ્યે જ ખબર પડે કે અંદર શું મસાલો ભર્યો હશે! (અને એવાં પણ હૅડિંગ હોઈ શકે એનું આશ્ચર્ય તો માથા પર મંડરાતું જ રહે), લેખમાં પોઇન્ટ ઑફ વ્યુ-દલીલો જાણે સમુરાઈ તલવારની જેમ વીંધી નાખે એવાં… બક્ષીનાં લખાણના પ્રેમમાં ન પડવા માટે દિમાગને ઠેકાણે પથ્થર જોઇએ યા તો દિલમાં દંભનો દરિયો!
 
ક્યારેક ‘પૅરેલિસિસ’નો ઍન્ડ વાંચીને શૉક્ડ થઈ જવાયું હોય, તો ‘વંશ’માં આપણને ગમી ગયેલા પાત્રને એકઝાટકે કાયમ માટે ઍક્ઝિટ કરાવી દેવા બદલ બક્ષીને ધિક્કાર્યા પણ હોય. ક્યારેક થાય કે આ શું દર બીજી નવલકથાનાં લીડ કેરેક્ટર એકસરખાં હોય, ‘શાહ’ અટક ધરાવતાં હોય ને લગભગ સૅમી ઑટોબાયોગ્રાફિકલ હોય, જાવ નથી વાંચવી હવે એમની કોઈ નોવેલ. કિટ્ટા! પછી થોડા દિવસ બીજું કંઈ વાંચીએ… ત્યાં લાઇબ્રેરીમાં બીજા કોઇને છેલ્લા પાને એ જ શીળીના ચાંઠાવાળો ચહેરો છાપેલું પુસ્તક ઈશ્યુ કરાવતા જોઇએ એટલે અંદરખાને સલ્ફ્યુરિક સ્રાવ થવા માંડે અને એમની જે બુક હાથ લાગે તે ઈશ્યુ કરાવીને વાંચી કાઢીએ (એવી બુક્સ સંતાડીને રાખવા બદલ લાઇબ્રેરિયનો સાથે ઝઘડાય કરેલા છે!).
 
એમનાં વનલાઇનર્સ તો આજે પણ વ્હોટ્સએપમાં ફરતાં રહે છે. લેખો-વાર્તાઓ-નવલકથાઓમાં આવતાં એવાં વનલાઇનર્સ નોંધવાનું રાખીએ તો ઓલમોસ્ટ આખી બુક રિરાઇટ કરવા જેવું થાય! એકવાર એમણે 50 ઑલટાઇમ ગ્રેટ ગુજરાતીઓ પર આર્ટિકલ લખેલો. એ ‘લિસ્ટિકલ’નું ફોર્મેટ એવું કે એક પછી એક વ્યક્તિનું નામ આવે અને તેની સામે એક લાઇનનો પરિચય અથવા કોઈ ટૂંકી નોંધ. એમાં મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધીની ઓળખમાં લખેલું, ‘મોહનદાસ કરમચંદ ગાંધી.’ ત્યારે થયેલું કે, માન ગયે બૉસ!
 
હરકિસન મહેતા, અશ્વિની ભટ્ટ, તારક મહેતા, વિનોદ ભટ્ટની જેમ બક્ષીબાબુના પણ અનેક ‘કટ્ટર’ ચાહકો જોયા છે. મને યાદ છે, એકવાર જૂનાગઢના રેડક્રોસ હૉલમાં પુસ્તક મેળો હતો (આ એ સમય હતો જ્યારે પુસ્તક મેળાને ‘બુક ફૅર’ થવાને હજી વાર હતી!). હું તો સાઇકલનાં પૅડલ મારતો થનગનતો પહોંચી ગયેલો. રમકડાંની દુકાનમાં ભૂલા પડેલા બાળકની મુગ્ધતાથી પુસ્તકો વચ્ચે ડૉલ્ફિન કૂદકા મારતો હતો. ત્યાંના ઉત્સાહી સ્વયંસેવકને લાગ્યું હશે કે આ છોકરો વાંચે એવો લાગે છે. એટલે એણે બડી શિદ્દતથી મને બક્ષીનું ‘મહાત્મા અને ગાંધી’ ખરીદવા માટે સમજાવવા માંડ્યો. એ ખરીદવા માટે હું પૂરેપૂરો કન્વિન્સ જ હતો, પણ એને કેમ કહેવું કે ભાઈ, આ મહિનાનું પોકેટ મની પૂરું થઈ ગયું છે! અત્યારે ફેસબુક વૈરાગ્ય ભોગવી રહેલા મારા એક મિત્રે તો અમારા જર્નલિઝમના અભ્યાસના સમયમાં અમારા વાંઢાવિલાસના એક મોકાના ખૂણે લિટરલી બક્ષીબાબુનું સ્થાપન કરેલું! ખૂણે ચોખ્ખો કરી, એના પર ચોખ્ખું કપડું પ્રોપર્લી પાથરી (આ બંને ક્રિયાઓ હેલીના ધુમકેતૂ જેવી દુર્લભ હતી!) અને તેના પર બક્ષીની એક બુક ઊભી રાખવામાં આવતી. એ પણ બૅક કવર આગળ રહે એ રીતે, જેથી બક્ષીનો ફુલપૅજ ફોટોગ્રાફ આખા રૂમનું અવલોકન કર્યા કરે. જો બક્ષી એ ફોટામાંથી બહાર નીકળ્યા હોત તો કહેત, ‘છોકરાઓ, તમને હજી મર્દ બનવાને વાર છે!’
 
હા, અમે એ વખતે ગળાડૂબ મુગ્ધ હતા. એ અવસ્થાને મુગ્ધતા કહેવાય એ પણ ખબર ન પડે એવી મુગ્ધતા! અમદાવાદના સોલા રોડથી સાઇકલ ખેંચીને મીઠાખળી ‘ક્રોસવર્ડ’ જવું, કેમ કે ત્યાં ‘મીટ ધ ઑથર’માં બક્ષી આવવાના હતા. સ્પીચ પછી ‘Q & A’ સેશનમાં એમને ચિઠ્ઠીમાં સવાલ પણ પૂછેલો કે, ‘હેં બક્ષીબાબુ, ગુજરાતી ભાષામાં અંગ્રેજી શબ્દો આવે તો ગુજરાતી ભાષા અભડાઈ જાય?’ બક્ષી કહે, ‘ભાષાને ખોલી નાખો. જો તેને બંધિયાર બનાવી રાખીશું તો તે ગંધાઈ જશે. ચારેકોરથી નવા શબ્દો ગુજરાતીમાં આવવા દો…’ અમારા જ વિચારનો અદ્દલ પડઘો પાડ્યો એટલે હરખ તો એવો થયો કે બક્ષીની ફરતે ગરબાનો એક રાઉન્ડ લઈ લઉં! પછી તો બક્ષીને એકથી વધુ પ્રસંગોએ સાંભળેલા. દરેક વખતે એમનું વિશ્વરૂપ દર્શન અને હું હાથ જોડીને ઘૂંટણિયે પડેલો અર્જુન (અલબત્ત, આખું ઑડિયન્સ પણ એ જ સ્થિતિમાં રહેતું!).
 
બક્ષીને ચાહનારાઓના દરિયામાં એમને ધિક્કારનારાઓને પણ સાંભળેલા. એમના ‘કુત્તી’ વખતના કૅસથી લઇને ‘બક્ષીનામા’ અને ‘રાઇફલ પકડેલી તસવીરોવાળા અને એક્ચ્યુઅલ બક્ષી જુદા છે’ એવી જાતભાતની વાતો કાને પડેલી. કલાકો સુધી એવી કૂથલીઓ સાંભળ્યા (અને બીજા કાનેથી કાઢી નાખ્યા) પછી એક જ વિચાર આવતો, ‘બક્ષીની ગેરહાજરીમાં પણ જો એ તમારા દિમાગનો આ હદે કબ્જો લઈને બેઠા હોય તો એ જ એની સૌથી મોટી સફળતા છે!’
 
અમે તો એ બધા (ગમતા લેખકોના) સૂર્યોને મનના આકાશમાં જડી દીધેલા. એ આખો વખત પોતાનો પ્રકાશ રેલાવ્યા કરે, અને અમે દરિયાકિનારે રેતીની ઢગલી બનાવતાં બાળકોની જેમ સનબૅધિંગ કર્યા કરીએ. લઘુતાગ્રંથિ કહો કે બેદરકારી, ક્યારેય ફોન કરીને સામેથી એમને મળવા જવાની અને એમની સાથે ગપાટા હાંકવાની હિંમત થઈ જ નહીં. અમે તો મારા મિત્રે ‘ગુરુ દ્રોણ’ની જેમ સ્થાપેલા બક્ષીના એકલવ્યો હતા અને અમારા બક્ષી તો બે પૂંઠા વચ્ચેના શબ્દોમાં જીવતા હતા.
 
જર્નલિઝમમાં માસ્ટર્સ કરતાં કરતાં ‘આરપાર’ મેગેઝિનમાં જોબ પણ કરતો હતો, એ વખતે બક્ષીબાબુનો એક લેખ મંગાવવામાં આવેલો. લેખ તો પછી જોકે છપાઈ પણ ગયો, પરંતુ તેની હસ્તપ્રત નજર સામે પડી હતી. એ જ પરિચિત શબ્દો, જે એમનાં પુસ્તકો પર હસ્તાક્ષર તરીકે છપાય છે. જોખીને બરાબર શબ્દમર્યાદામાં જ લખેલો એ લેખ. ત્યારે એવો હિંસક વિચાર આવેલો કે એ હસ્તપ્રત ચોરી લઉં, પણ હિંમત જ ન ચાલી. ખાલી તેના પર હાથ ફેરવીને સંતોષ માની લીધો!
***
કટ ટુ 25 માર્ચ, 2006
સ્થળઃ ગુજરાત યુનિવર્સિટીનો જર્નલિઝમ ડિપાર્ટમેન્ટ
 
સવારના 10-11ના સુમારે અમે સૌ દોસ્તાર-ક્લાસમૅટ્સ લાઇબ્રેરીમાં અખબારોનાં પાનાં ઊથલાવતાં બેઠા હતા. ત્યાં મારા મોબાઇલ પર બીજા એક મિત્રનો ફોન આવ્યો. એ માત્ર એટલું જ બોલ્યો, ‘યાર, બક્ષી ગયા.’ મારે શું રિએક્ટ કરવું એ સમજાયું જ નહીં. મારો ધોળોધબ્બ ચહેરો જોઇને બીજા મિત્રોએ પણ પૂછ્યું, ‘લ્યા, શું થયું?’ મેં કહ્યું, ને સન્નાટો. કોઈને વિશ્વાસ જ નહોતો આવતો. ગંદી મજાકની અટકળ કરીને મન મનાવવાની કોશિશ કરી, પણ ત્યાં બીજે ઠેકાણેથી પણ એ કાળોતરા સમાચાર કન્ફર્મ થયા.
 
શું કરવું? હજી એક-બે લૅક્ચર્સ બાકી હતાં, પણ પેટમાં અજીબ ચૂંથારો અને આખા શરીરમાં હળવી ધ્રુજારી. નક્કી કર્યું, ગમે તે થાય, હું તો જાઉં છું, બક્ષીબાબુને ઘેર. આજે નહીં જાઉં તો પછી ક્યારે જઇશ? બીજા બે મિત્રો પણ જોડાયા. ત્યાં અમે જે જોયું એ અત્યારે આંખ સામે ક્લિયર કટ દેખાય છે, પણ એનું વર્ણન નથી કરવું. એ અમે જીવેલું દુઃસ્વપ્ન છે. પાછા ફરતી વખતે કોઈનામાં કશું બોલવાની કે ઇવન એકબીજાની સામે જોવાની પણ હિંમત નહોતી.
***
દિવસો, મહિનાઓ, વર્ષો વીત્યાં. પ્રોફેશનલિઝમના તાપમાં રિસ્પોન્સિબિલિટીનો રંધો ફરતો ગયો એમ અમારી મુગ્ધતા પણ ખરવા લાગી. જેમના શબ્દો ઊકેલી ઊકેલીને ટીનએજમાંથી જવાનીનો ઉંબરો ચડેલા એ લેખકો વિદાય લઈ રહ્યા હતા. માર્કેટમાં પણ તકલાદી, ઇનસિક્યોર, ‘હું તેજાબી છું, યુવા છું, અલગ છું, મને વાંચો’ એવા ચીપિયા પછાડતા છીછરા, ચાપલૂસ લેખકોનો ફાલ આવવા લાગ્યો. વિચારો, અત્યારે ફેસબુકની લાઇક્સમાં પણ પાંચ-પચીસનો ઘટાડો થાય તોય એ લેખકોને ભૂંસાઈ જવાનો ડર લાગવા માંડે છે, ત્યારે બક્ષીએ તો કાગળની જમીન પર શબ્દોનાં તીર મારીને ચાહકોની બાણગંગા પેદા કરેલી. એ ક્યારેય સુકાવાની નથી.
 
અત્યારે આ લખું છું ત્યારે થાય છે કે પૅશનની આંગળી પકડીને શબ્દોની દુનિયામાં આવ્યો અને ચપટીક ગમતું લખવા મળે એ માટે દોથા ભરી ભરીને અણગમતાં કામો કરવાના કળણમાં ખૂંપીને ગિરમીટિયો બની રહ્યો હોઉં, પણ હજીયે ક્યાંક પેલી મુગ્ધતા તો ધબકે જ છે. ભલે, સંકોચાઈને ક્યાંક ખૂણામાં જતી રહી હોય, પણ એ જીવે તો છે જ. જેને ગણતરીબાજ, પ્રેક્ટિકલ દુનિયા સાથે કશી જ લેવાદેવા નથી.
 
અને હા, અમારા બક્ષી તો એ મારી નજર સામેના કબાટમાં ધબકી રહ્યા છે. એમના સલ્ફ્યુરિક મિજાજની સાંદ્રતા જરાય ઓછી થઈ નથી. ખોલું એટલે એવાં જ આંગળાં દાઝે છે. શબ્દોની સમુરાઈ તલવાર વીંઝાય છે. હૈયું છલ્લી થાય છે અને છતાં વિન્ટેજ વાઇનની જેમ ખુમાર ચડે છે.
 
લેખક બનવું એટલે અમરત્વનો શૉર્ટકટ, મર્યા પછીયે જીવતા રહેવાનો કસબ ને પાંચ ફૂટના દેહમાંથી પાંચ ઇંચના પુસ્તકમાં સમાઈ જવાની કળા!
 
લોંગ લિવ બક્ષીબાબુ!
(25 માર્ચ, 2018 બક્ષીબાબુની વિદાયને બાર વર્ષ થયાં નિમિત્તે લખાઈ ગયેલું કંઇક…)
Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.
Advertisements

2 comments

  1. આજે સવાર સવાર ફરી બક્ષીબાબુએ દીલ દીમાગનો કબજો કરી લીધો છે….

    Thanks To You…..

    Like

  2. મેં અકિલામાં બક્ષીબાબુ વિશે 2007માં લાંબો લેખ લખેલો
    એની પહેલી વાર્તા-મકાનમાં ભૂત અને બહુચર્ચિત કુત્તી ગુ*સ માં આવેલી
    આપની સરસ વાતો,અહીં રાજકોટમાં હરણેશભાઇ સોલંકી ારા ચાલતી બક્ષી ફેનક્લબ…આ
    બધું ખૂબ ગમે,ખાસ તો છોટે બક્ષી,ખોટે બક્ષી અને બક્ષીની 700મી ધૂંધળી ઝેરોક્ષ
    જેવા લખવૈયાઓને વાંચીને બક્ષીબાબુ વધારે ઊંચા સાબિત થતા જાય છે
    -મહેશ એન.શાહ-રાજકોટ

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

w

Connecting to %s