Arrival

  • દર થોડાં વર્ષે ‘અરાઇવલ’ જેવી એક ફિલ્મ આવે, જેને જોતી વખતે આપણું મોં આઈ-મૅક્સના સ્ક્રીન જેવું પહોળું રહી જાય. બે-એક કલાકની અંદર તો તે આપણા દિમાગનો એવો કબ્જો લઈ લે કે ફિલ્મ જોઇને બહાર નીકળો તે પછી ફિલ્મમાં ઉઠાવેલી વાતો જ ચાલ્યા કરે. કેટલીયે વસ્તુઓ સમજાય નહીં, જેને જાણવા માટે તમે દોસ્તો સાથે અનલિમિટેડ કપ ચા-કૉફી (કે પસંદગીનાં કોઇપણ પીણાં) સાથે ડિસ્કશન્સનો દોર ચલાવો, ઇન્ટરનેટ ઊલેચી નાખો, બીજા સિનેફાઇલ્સ એ વિશે શું કહે છે તે જાણો. સાથોસાથ અમુક એવી વાતો પણ તમારા મગજમાં ટ્રિગર થાય, જે ક્યાંય કોઇએ ન કહી હોય પરંતુ ફિલ્મ જોયા પછી સિમ્પ્લી તમારા જ પર્સેપ્શનને આધારે તમને સૂઝી હોય. આવી એક ફિલ્મ આ શુક્રવારે રિલીઝ થઈ, ‘અરાઇવલ’ (એટલે કે આગમન). મેઇન સ્ટારકાસ્ટ ઍમી ઍડમ્સ અને જેરેમી રેનર. ફિલ્મની ઝોનરા એટલે કે પ્રકાર કહીએ તો પ્યોર સાયન્સ ફિક્શન-ઍલિયન મુવી. પરંતુ આ ફિલ્મ ‘ઇન્ડિપેન્ડન્સ ડે’ કે ‘મૅન ઇન બ્લૅક’ નથી. બલકે તેનાથી તદ્દન સામા છેડાની છે. ઘણે અંશે ‘2001: અ સ્પેસ ઑડિસી’, કે ‘ઇન્ટરસ્ટેલર’ની પણ નજીક જાય છે. કદાચ એ ફિલ્મો જેટલી મહાન ન લાગે, પરંતુ એમનાથી ખાસ ઊણી ઊતરે એવી તો નથી જ. એટલે ઍલિયન્સ, ટાઇમટ્રાવેલ પ્રકારની થીમ ધરાવતી સાયન્સ ફિક્શન ફિલ્મો જોવાનો શોખ હોય એમણે તો બીજાં બધાં પડતાં કામ મૂકીને પણ વહેલી તકે આ ફિલ્મ જોઈ પાડવી જોઇએ.
  • લુઇસ બૅન્ક્સ (ઍમી ઍડમ્સ) લિંગ્વિસ્ટ એટલે કે ભાષાશાસ્ત્રી છે અને અમેરિકાની કોઈ યુનિવર્સિટીમાં ભણાવે છે. એને છાશવારે અમુક દૃશ્યો દેખાય છે, જેમાં એ પોતે એક નાનકડી બૅબી સાથે ઉંમરના અલગ અલગ તબક્કે હસી-રડી-રમી રહી છે. ત્યાં જ અચાનક પૃથ્વી પર બાર અલગ અલગ સ્થળોએ જાયન્ટ UFO (અનઆઇડેન્ટિફાઇડ ફ્લાઇંગ ઑબ્જેક્ટ) આવીને ગ્રેવિટીની ઐસીતૈસી કરીને જમીનથી થોડે ઉપર ઊભા રહી જાય છે. એટલું તો ક્લિયર છે કે પૃથ્વીવાસીઓનું આ કારસ્તાન નથી. તો પછી કોણ છે એ? અને શા માટે અહીં આવીને અડિંગો જમાવ્યો છે? તે આપણો નાશ કરવા આવ્યા છે? સ્વાભાવિક રીતે જ આ જવાબોના અભાવે આખી દુનિયામાં હાહાકાર ફેલાય છે અને તોપોનાં નાળચાં તે UFO સામે તકાય છે. પરંતુ એક તો તે ગંજાવર બહિર્ગોળ લૅન્સ જેવી દેખાતી UFOમાંથી કોઈ હલચલ થતી નથી. હા, દર ૧૮ કલાકે તેનો નીચેનો ભાગ ખૂલે છે, જેમાંથી અંદર જઈ શકાય તેવું છે. અધૂરામાં પૂરું અંદર જે કંઈ કે જે કોઈ છે તેની ભાષા કોઇને સમજાતી નથી. આથી એક નિર્ણય લેવાય છે કે આ લુઇસ બૅન્ક્સને અમુક બીજા લોકો સાથે તેની અંદર મોકલવી અને તે જે કોઈ છે તેમની સાથે કમ્યુનિકેટ કરાવવું. પછી જે થાય તે બાકીની ફિલ્મ.
  • આ ફિલ્મ વિશે પુષ્કળ વાતો કહી શકાય તેમ છે, પરંતુ કંઈ પણ કહીએ તોય સ્પોઇલર આપી દેવાનું જોખમ છે. છતાં આપણે સ્પોઇલરની બાઉન્ડરી વટાવ્યા વિના શક્ય તેટલી વાતો કરવાની ટ્રાય કરીએ.
  • મસ્ત અણિયાળું નાક ધરાવતી સુપરક્યુટ ઍમી ઍડમ્સને જો પોતાના કરિયર માટે ‘તુમ્હારે પાસ ક્યા હૈ?’ જેવા કોઈ સવાલના જવાબમાં પોતાની કોઈ એક જ ફિલ્મનું નામ આપવાનું થાય તો તે બિનધાસ્ત ‘અરાઇવલ’નું નામ આપી શકે. મિનિમમ ડાયલોગ્સ અને મૅક્સિમમ ઍક્સપ્રેશન્સ સાથે આ આખી ફિલ્મ લિટરલી એના જ ખભા પર ઊભી છે. ‘અરાઇવલ’ની સ્ટૉરી ઍમીના જ પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી કહેવાઈ છે. એટલે તે જે જુએ-સાંભળે એટલું જ આપણને દેખાય-સંભળાય. ક્લાસરૂમમાં હાજરી આપવાને બદલે વિદ્યાર્થીઓ શા માટે બહાર ટેલિવિઝન સ્ક્રીનની સામે ટોળે વળ્યા છે તે આપણને ઍમી ન્યુઝ જુએ ત્યારે જ ખબર પડે. હૅલિકોપ્ટરના ઘોંઘાટમાં એને બીજા કોઇનો અવાજ ન સંભળાતો હોય અને હૅડફોન પહેરે પછી જ ક્લિયર સંભળાય, તો આપણને પણ ડિટ્ટો એ જ અનુભવ કરાવાય. ઇવન જાયન્ટ UFO પણ જ્યાં સુધી ઍમી ન જુએ ત્યાં સુધી આપણને પણ ન જોવા મળે (યાદ કરો ‘જુરાસિક પાર્ક-1’ જેમાં બે પૅલિએન્ટોલોજિસ્ટ્સ જ્યાં સુધી ડાયનોસોર ન જુએ ત્યાં સુધી આપણને પણ માત્ર ડાયનોસોરની વાતો જ સંભળાવાય. પછી પહેલી વાર જીવતો ડાયનોસોર (બ્રેકિયોસૉરસ) જુએ અને એમને જેવું આશ્ચર્ય થાય એવું આપણને પણ થાય!). એ જ રીતે એને જે દૃશ્યો દેખાય છે તે શું છે, તે UFOની અંદર શું છે એ જાણવા માટે પણ આપણે ઍમી ઍડમ્સ પર જ આધાર રાખવો પડે.
  • મિનિમમ હૅપનિંગ છતાં ફિલ્મનો ફર્સ્ટ હાફ એટલો બધો ગ્રિપિંગ અને ડરામણો છે કે ક્યારે ઇન્ટરવલ પડે એ જ ખબર પડે. હૉન્ટિંગ મ્યુઝિક, ડિમ લાઇટિંગ સાથે ફિલ્મમાં ‘ઝેનોફોબિયા’ (Xenophobia) એટલે કે ફિઅર ઑફ અનનૉનનું ઍલિમેન્ટ એટલું બધું તીવ્ર છે ગમે તે ઘડીએ કશુંક અણધાર્યું થવાની ધાસ્તી રહે (છતાં આ ફિલ્મ ઝેનોફોબિયાની સારવાર જેવી છે!). આમેય આપણે જેના વિશે જાણતા નથી અથવા તો જે આપણા કરતાં જુદા છે, જુદી ભાષા બોલે છે તેમનાથી ડરવું અને એની સાથે યુદ્ધે ચડી જવું તે આપણી હજારો વર્ષો જૂની મૅન્ટાલિટી છે. પરંતુ એવું ન કરવું હોય, તો બીજો કયો વિકલ્પ છે આપણી પાસે? રાઇટ, એમની સાથે સંવાદ સાધવાનો. એમની સાથે કેવી રીતે સંવાદ સાધશો? તો કહે, એમની ભાષા શીખીને. ઍક્ઝેક્ટ્લી એ જ વાત આ અરાઇવલ ફિલ્મ આપણને કહે છે. પરંતુ ધારો કે કોઇની ભાષા લૅંગ્વેજ વિશેના આપણા કન્સેપ્ટ કરતાં તદ્દન જુદી હોય તો? કહે છે કે નવી ભાષા શીખો તો તમારા મગજનું વાયરિંગ પણ નવેસરથી થવા માંડે. બે ભાષાશાસ્ત્રીઓએ આપેલી ‘સૅપિર-વ્હોર્ફ હાઇપોથિસિસ’ એવું પણ કહે છે કે લોકો જે રીતે વિચારે છે તેના પર એમની ભાષાનો જબ્બર પ્રભાવ હોય છે. તેને પણ આ ફિલ્મ સ્પર્શે છે. તો પછી ભાષા એ ટૂલ-સાધન છે કે હથિયાર? વેલ, સમજો તો ટૂલ, નહીંતર હથિયાર.
  • ‘અરાઇવલ’નો એક પાયાનો વિચાર છે કમ્યુનિકેશન. ધારો કે આપણે આ ફિલ્મમાં બતાવાયેલા UFOને કમ્યુનિકેશનના-સંઘર્ષના-મુશ્કેલીના-પરિવર્તનના-તકના કે કોઈ અજ્ઞાત પ્રશ્નના એક મૅટાફર તરીકે લઇએ તો? આપણે તેને સમજવાનો, તેની સાથે કમ્યુનિકેટ કરવાનો પ્રયત્ન કરીએ છીએ કે પછી સીધાં તેની સામે તોપનાં નાળચાં માંડીએ છીએ? જ્યારે પણ બે વ્યક્તિથી લઇને બે રાષ્ટ્રો વચ્ચે વિવાદ ઉપસ્થિત થાય એટલે પહેલો ભોગ કમ્યુનિકેશનનો લેવાય. વાતચીત બંધ થાય. પરિણામે બંને પક્ષ એકબીજાને સમજી શકે નહીં અને પ્રશ્ન ઊકલવાને બદલે વકરતો ચાલે. જ્યારે ઘણી વાર માત્ર વાત કરવાથી, એકબીજાને-એકબીજાના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂ સમજવાથી જ પ્રશ્નનું નિરાકરણ આવી જતું હોય છે. ફિલ્મમાં UFOની અંદર જે કંઈ છે તેની અને માણસોની વચ્ચે કમ્યુનિકેશન સ્ટાર્ટ થાય છે તે બંને વચ્ચે પારદર્શક કાચ જેવી એક અદૃશ્ય દીવાલ છે. એ જ આ ઇન્વિઝિબલ બૅરિયર છે, જે વિશ્વનાં મોટાભાગનાં પ્રશ્નોનું મૂળ છે.
  • ‘અરાઇવલ’માં UFO સાથે તો કમ્યુનિકેટ કરવાની અને તેમના દ્વારા આવતા સંદેશા સમજવાની માથાકૂટ છે જ, પરંતુ બીજી એક વાત એ છે કે આ UFO પૃથ્વી પર ૧૨ અલગ અલગ જગ્યાએ આવીને ઊભા રહે છે. એકબીજાથી તદ્દન અલગ ભાષાઓ બોલતા તે દેશોને પણ એકબીજા સાથે કમ્યુનિકેટ કરવાની, એમનું આ વિશેનું જ્ઞાન શૅર કરવાની ફરજ પડે છે. આ આખી વાતને વધુ એક્સ્પ્લોર કરવા માટે ‘ટાવર ઑફ બૅબેલ’ની દંતકથા અને (‘બર્ડમેન’, ‘રેવેનન્ટ’વાળા) ઍલેહાન્દ્રો ગોન્ઝાલેસ ઇનારિતુની ‘બૅબેલ’ ફિલ્મ પણ રિફર કરી શકો.
  • ત્રીજી એક વાત છે સમય. ટાઇમ તો આમેય સાયન્સ ફિક્શન રાઇટરોનો ફેવરિટ સબ્જેક્ટ રહ્યો છે. આ ફિલ્મમાં ટાઇમના કન્સેપ્ટને લઇને જે કહેવાયું છે તેની વાત કરવામાં તો ભારોભાર જોખમ છે જ. કેમકે ફિલ્મના અંતે જે સિક્રેટ આપણી સમક્ષ છત્તું થાય તેની મજા ત્યારે જોવામાં જ છે. પણ હા, એટલું જરૂર કહી શકાય કે આપણા હૃષિકેશ મુખર્જી ‘આનંદ’માં જે કહી ગયા છે તે સનાતન સત્ય છે. કોનું ‘અરાઇવલ’ ક્યારે થશે, ‘ડિપાર્ચર’ ક્યારે થશે તે કોને ખબર છે? તેના પર કોનો કંટ્રોલ છે? આપણા હાથમાં શું છે? તો કહે કે, આ ક્ષણ, વર્તમાન. આવી લાખો-કરોડો ક્ષણોને જીવીએ-માણીએ-વાગોળીએ એનો સરવાળો એ જ જીવન. અરાઇવલ-ડિપાર્ચરના ચક્કરમાં પડીને દુઃખી થઇશું કે તે ક્ષણોને જીવી જાણીને ખુશ રહીશું?
  • વિકિપીડિયા પરથી ખબર પડે છે કે આટલા બધા વિચારોનું ટ્રિગર દબાવતી આ ફિલ્મ ટૅડ ચિઆંગ નામના લેખકની લઘુનવલ ‘ધ સ્ટૉરી ઑફ યૉર લાઇફ’ પરથી અડૅપ્ટેડ છે. તે અવૉર્ડ વિનિંગ નૉવેલાનો અન્ય વાર્તાઓ સાથેનો સંગ્રહ લગભગ બે દાયકાથી અવેલેબલ છે, પરંતુ આપણને તેનું અસ્તિત્વ સુદ્ધાં ખબર નથી. એય ‘ટાવર ઑફ બૅબેલ’ પ્રકારની જ એક વક્રતા છે. તો પછી આપણે શું જાણતા હોવાનું અભિમાન કરવું?
  • જોકે અધવચ્ચે અરાઇવલ થોડી સ્લૉ લાગે છે. ઇવન જ્યાં કોઈ થ્રિલિંગ મોમેન્ટ આવવાની થાય, ત્યાં તે ઍક્શન બતાવવાને બદલે સીન કટ્ થઈ જાય જે એક દર્શક તરીકે આપણને અકળાવી મૂકે. ફિલ્મના પોસ્ટરમાં પુછાયેલો સવાલ (‘વ્હાય આર ધે હિયર?’)નો જવાબ મળશે, પરંતુ ધારો કે ફિલ્મમાં અમુક સવાલો વણઊકલ્યા લાગે તો અકળાયા વિના શાંતિથી ફિલ્મ પૂરી થવા દેજો, પૂરી થયા પછી એ વિશે વિચારજો-વાંચજો. શા માટે ઍમી ઍડમ્સના ચહેરા પર સતત એક ઉદાસી છવાયેલી રહે છે એ પણ જાણવા મળશે. ફિલ્મની બ્યુટિફુલ સિનેમેટોગ્રાફી, તેના લાર્જ લૅન્ડસ્કૅપ, આંખો આંજી નાખે તેવી ફ્રેમ્સ બધું જ અફલાતૂન છે અને મીનિંગફુલ છે. થૅન્ક ગોડ કે આમાં પરાણે 3D નથી ઘુસાડ્યું. હા, હિન્દી ડબિંગ કે ઇવન ઇંગ્લિશ સબટાઇટલ્સ અવેલેબલ નથી એટલો પ્રોબ્લેમ થશે. અગેઇન, એક સાયન્સ ફિક્શનની સાથોસાથ અનેક લેવલે વિચારતા કરી મૂકે તેવી આ ફિલ્મમાં અગાઉ જોયેલું કશું જ ક્લિશૅ કન્ટેન્ટ નથી. આ ફિલ્મ કોઈ કાળે ચૂકવા જેવી નથી અને શક્ય હોય તો થિયેટરમાં જ જોવી. ‘અરાઇવલ’ એટલિસ્ટ **** (ચાર સ્ટાર) અને તમારું અટૅન્શન ડિઝર્વ કરે છે.

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits

Advertisements

One thought on “Arrival

  1. રીવ્યુ આટલુ મસ્ત છે તો ફીલ્મ કેટલી જોરદાર હશે….. અમારે ત્યા આવે એટલીજ વાર છે પહેલાજ દિવસે જોશુ…!

    Like

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s