મોહેંજો દારો

પ્રેમ સાચો, ઇતિહાસ કાચો

***

સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિમાંથી આશુતોષ ગોવારિકર બસ એક રસપ્રદ સ્ટોરી શોધતાં જ ભૂલી ગયા છે.

***

સ્કૂલ-કોલેજકાળમાં અમુક પ્રોફેસરોના પિરિયડ ક્યારેય પૂરા થવાનું નામ જ ન લેતા. આશુતોષ ગોવારિકરની ફિલ્મો પણ લગભગ એવી જ સમયની ગતિને પડકારે તેવી હોય છે. આ વખતે તો તેઓ ઇતિહાસના વિષયમાં મોટાભાગના વિદ્યાર્થીઓને જેમાં (અલબત્ત, બોરિંગ શિક્ષકો અને પાઠ્યપુસ્તકોનાં પાપે) ઝોકાં આવતાં હતાં, તે ‘મોહેંજો દારો’ની આખેઆખી ફિલ્મનું ઉત્ખનન કરી લાવ્યા છે. એમણે ચાર હજાર વર્ષ પહેલાંનું નગર બેઠું કર્યું છે. જોકે તેની સાથોસાથ નવી વાર્તા પણ શોધી લાવ્યા હોત તો આ પિરિયડ વધુ રસપ્રદ થઈ શક્યો હોત.

વાર્તા રે વાર્તા

અત્યારે જે વિસ્તાર પાકિસ્તાનમાં પડે છે ત્યાં આજથી ચાર હજાર વર્ષ પહેલાં સિંધુ નદીને કાંઠે ‘મોહેંજો દારો’ની સંસ્કૃતિ પાંગરી હતી. ત્યાંના આમરી ગામમાં ગળી પકવતા ખેડૂત દુર્જન (નીતીશ ભારદ્વાજ)નો ભત્રીજો સરમન (હૃતિક રોશન)ને નાનપણથી જ એ ‘મોહેંજો દારો’ નગર જવાનાં (એક્સ્ટ્રા સ્મૉલ સાઇઝના યુનિકોર્નવાળાં) સપનાં આવતાં. એક વખત ગાડું લઇને ત્યાં ગળી વેચવા ગયો પણ ખરો. ત્યાંની મોહમયી નગરીની માયામાં એને રૂપસુંદરી ચાની (પૂજા હેગડે) સાથે પ્રાગઐતિહાસિક પ્રેમ થઈ ગયો. પરંતુ સ્ટાર ક્રોસ્ડ લવર્સના એ પ્રેમની આડે તે વખતના પ્રેમ ચોપડા જેવો ક્રૂર રાજા મહમ (કબીર બેદી) અને એમનો દીકરો મુંજા (અરુણોદય સિંહ) ઊભા છે. હવે સરમન સામે બે ટાસ્ક છે, એક તો ચાનીને પોતાની બનાવવી અને ક્રૂર બાપ-બેટાની ગેમ ઑવર કરીને ગામલોકોને છોડાવવા. આ બે ટાસ્ક પૂરાં થાય ત્યાં ત્રીજું એક જાયન્ટ ટાસ્ક પણ એની સામે આવીને ઊભું રહે છે. એ વિશે વધુ જાણવા માટે તમારે આખી ફિલ્મનું ઉત્ખનન કરવું પડે.

ઇતિહાસ કો બદલ ડાલો

શરૂઆતની અડધા કલાકની ફિલ્મમાં જ ક્લિયર થઈ જાય કે આ ‘મોહેંજો દારો’ ‘બાહુબલિ’ના રિપીટ ટેલિકાસ્ટ જેવી જ છે. તમે બંને ફિલ્મોનાં એકસરખાં પાત્રો અને સ્ટોરી પ્રોગ્રેશન કળી શકો એટલી બધી સામ્યતા તેમાં છે. એટલે દર્શક તરીકે આપણા માટે ઝાઝું કશું વિચારવાનું રહેતું નથી. છતાં તમે થોડું વિચારવાનું કષ્ટ લો તો તમને અમીશ ત્રિપાઠીની સુપરહીટ નવલકથા ‘ધ ઇમ્મોર્ટલ્સ ઑફ મેલુહા’થી લઇને આપણી ‘શોલે’, ‘દીવાર’ અને ખુદ આશુતોષની જ ‘લગાન’ અને છેલ્લે ‘સ્વદેશ’ યાદ આવ્યા વિના રહેતી નથી.

આ ફિલ્મ એક ચીકણા પ્રોફેસર જેવા આશુતોષ ગોવારિકરની છે. એટલે એમણે સિંધુ ખીણની એ સંસ્કૃતિ પડદા પર સરસ દેખાય એનું સારું એવું ધ્યાન રાખ્યું છે. શરૂઆતમાં જ જ્યારે સ્ક્રીન પર વાર્તાનો સમયગાળો દર્શાવતી સાલ ‘2016’ દેખાય અને પછી હળવેકથી તેની પાછળ ‘BC’ યાને કે ‘બિફોર ક્રાઇસ્ટ’, ગુજરાતીમાં બોલે તો ‘ઈસવીસન પૂર્વે’ લખાયેલું આવે એટલે આપણા હોઠના ખૂણેથી હળવા સ્મિત સાથે ‘બહોત અચ્છે’ નીકળી જાય. હૃતિક રોશનનું પાત્ર કેવું બહાદૂર છે તેવું સ્થાપિત કરતી મગરમચ્છ સાથેની દિલધડક ફાઇટથી શરૂ કરીને આપણા આશ્ચર્યનો અને પ્રોફેસર ગોવારિકરની ચીકાશનો સિલસિલો ચાલુ રહે છે. શરૂઆતમાં તે અરસાના ગામલોકો કોઈ અજાણી પ્રાચીન ભાષામાં બોલે છે, પણ હળવેકથી હોઠ પર કેમેરા ફોકસ કરીને આપણને સમજાય તેવી ભાષા પ્લે કરી દે છે. અગેઇન ગુડ. આપણે માત્ર ઇતિહાસનાં પાઠ્યપુસ્તકોમાં બ્લેક ઍન્ડ વ્હાઇટ ઇમેજ તરીકે જ જોયું હોય તેવા નગરમાં ભારે ઝીણવટથી જીવ ફૂંકવામાં આવ્યો છે. એકદમ ડિટેલમાં કરાયેલી નગરરચના, ઇંટોનું ચણતર, પૈસાદારોનું અપર સિટી-ગરીબોનું લોઅર સિટી, ચકમકના પથ્થર અફળાવીને પ્રગટાવાતો અગ્નિ, વેપાર માટેની બાર્ટર સિસ્ટમ, નગારું વગાડીને પ્રહર બદલાયાની કરાતી જાહેરાત, એ વખતનાં ચિહ્નો, મુદ્રાઓ, બજારમાં વેચાતાં શીંગડાં, દંતશૂળ, હાર્પ, માટીનાં રમકડાં, ત્યારની સમકાલીન સંસ્કૃતિઓ જેવી કે હડપ્પા, આપણે ત્યાંની ધોળાવીરા, લોથલ વગેરેના ઉલ્લેખો વગેરે બધું જ મળીને આપણને જાણે અંકે ૪૦૩૨ વર્ષ પહેલાંની ટાઇમ ટ્રાવેલ પર લઈ જાય છે.

આમ તો ફિલ્મની શરૂઆતમાં જ જવાબદારીમાંથી હાથ ખંખેરવા માટે એક ડિસ્ક્લેમર મૂકી દેવાયું છે, પરંતુ હિસ્ટોરિકલ ઍક્યુરસીના મામલે આ ફિલ્મ કેટલાય સવાલો ઊભા કરી દે છે. જેમ કે, સિંધી નામ ‘મોહેંજો દારો’ (અર્થાત્ ‘મરેલાનો ટેકરો’) તો આ આખી સંસ્કૃતિને મળેલું મૉડર્ન નામ છે. જ્ઞાનકોષના કહેવા પ્રમાણે ત્યારે એ નામ હતું જ નહીં. વળી કોઈ નગર પોતાને આવા અશુભ નામે શા માટે ઓળખાવે? ફિલ્મમાં પાંચેક ઇતિહાસકારોને ક્રેડિટ અપાઈ છે, પરંતુ ફિલ્મ મોહેંજો દારોના વિકિપીડિયા પેજથી આગળ વધી હોય એવું લાગતું નથી. દાખલા તરીકે, માથે ભેંસ જેવાં શીંગડાંનો મુગટ ‘શિવ પશુપતિ સીલ’માંથી લઇને વિલન કબીર બેદીના માથે પહેરાવી દેવાયો છે. ‘ડાન્સિંગ ગર્લ’ની કાંસાની મૂર્તિને સિંધુમાતા બનાવી દેવાઈ છે. પુજારી (મનીષ ચૌધરી)નો પહેરવેશ પણ ‘પ્રિસ્ટ-કિંગ’ની મૂર્તિમાંથી જ લઈ લેવાયો છે. જે ‘બુખારા’ નગરનો ફિલ્મમાં ઉલ્લેખ છે તેનો પહેલો ઉલ્લેખ જ ફિલ્મની વાર્તાનાં ૧૫૦૦ વર્ષ પછી મળે છે. જો શરૂઆતમાં બતાવ્યા પ્રમાણે ફિલ્મની બોલી અત્યારના સમયની કરી નાખી હોય, તો વચ્ચે ‘સપિના’, ‘લાજવરત’, ‘લખ લખ થુરા’ જેવા શબ્દપ્રયોગો કરવાની શી જરૂર? ધારો કે મોહેંજો દારો વાસીઓ સિંધુમાતાને પૂજતા હોય, તો એ કોઈ ઇન્ડૉર સ્વિમિંગ પૂલની શુંકામ પૂજા કરે, બાજુમાં જ વહેતી વિશાળ નદીની પૂજા ન કરે? સિંધુ નદી પોતાનું વહેણ બદલે એટલા માત્રથી એ ‘ગંગા’ થઈ જાય? એ પણ સિંધ પ્રાંતમાં? ટૂંકમાં આ આશુભાઈનું મોહેંજો દારો છે.

પૂરા ૧૫૫ મિનિટ લાંબી આ ફિલ્મને અત્યંત ક્રૂરતાથી એકલા હૃતિકના ખભા પર નાખી દેવાઈ છે. કેમ કે, વિલન કબીર ‘બૉટોક્સ’ બેદી લોચાવાળી પ્લાસ્ટિક સર્જરીના અને અરુણોદય સિંઘ કાર્ટૂન નેટવર્કના પ્રમોશન જેવો જ લાગે છે (હીરોનું નામ ‘સરમન’ અને વિલનનું નામ ‘મુંજા’ ગુજરાતીઓના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી બહુ સારું ન કહેવાય). બંને વિલન હીરોની સામે ચૅલેન્જ ઊભી કરે તેવા ખોફનાક લાગતા નથી. ફિલ્મમાં સુહાસિની મૂળે, શરદ કેલકર, મનીષ ચૌધરી અને ‘મહાભારત’ના શ્રીકૃષ્ણ એવા નીતીશ ભારદ્વાજ છે, લેકિન કમ્પ્લિટ વેસ્ટ. હા, ગ્રીક ગૉડ જેવો હૃતિક અને ઇજિપ્શિયન ગૉડેસ જેવી પૂજા હેગડે, બંનેને જોવાની મજા પડે છે. બંનેની ક્યુટ લવસ્ટોરીને પણ આશુભાઈએ ઝાઝી ખીલવા નથી દીધી. નબળી સ્પેશ્યલ ઇફેક્ટ્સવાળી હૃતિક રોશનની મગરમચ્છ સાથેની, બે માનવભક્ષીઓ સાથેની ‘ગૅમ ઑફ થ્રોન્સ’ ટાઇપની ફાઇટ, તોફાની ઘોડાઓને વશમાં કરવાની કાબેલિયત કે ગોવર્ધનધારી શ્રીકૃષ્ણની જેમ લોકોને બચાવવાની ક્વાયત બધું જ એક લાર્જર ધેન લાઇફ હીરો બતાવવાની મહેનત છે તે ચોખ્ખું દેખાઈ આવે છે (હૃતિક અહીં એવો ચમત્કારિક હીરો છે જેનો છાતી પરનો ઊંડો ઘા બીજી જ ક્ષણે ગાયબ થઈ જાય છે).

આપણી જેમ એ. આર. રહેમાનને પણ ઇતિહાસના પિરિયડમાં કંટાળો આવતો હશે કે કેમ, પરંતુ એમનો એ કંટાળો આ ફિલ્મના મ્યુઝિકમાં ચોખ્ખો દેખાય છે. માત્ર એક જ ગીત ‘તુ હૈ’ એમણે દિલથી બનાવ્યું છે. એ ગીતની શરૂઆતમાં આવતી સાઉન્ડ ઇફેક્ટમાં પણ એ વખતનો પડઘો સંભળાય છે.

પિરિયડ ભરવો કે કેમ?

બેશક. થોડો કંટાળો આવે કે બાળવાર્તા જેવી લાગે તોય આ ફિલ્મ એક વખત મોટા પડદે અવશ્ય જોવી જોઇએ. તેનું કારણ છે આ ફિલ્મમાંથી મળતો મેસેજ. ‘મોહેંજો દારો’માં ચોખ્ખું કહેવાયું છે કે નદીનાં વહેણ સાથે કે ફોર ધેટ મૅટર ડૅવલપમેન્ટના નામે પ્રકૃતિ સાથે છેડછાડ કરીએ, જંગલો કાપીએ-નદીના પટમાં બાંધકામો કરીએ અને પછી જ્યારે પ્રકૃતિ પોતાનું રૌદ્ર રૂપ બતાવે ત્યારે કેદારનાથથી કોશી સુધીના જળપ્રલય આવતાં વાર નથી લાગતી. તમે ઇચ્છો તો ફિલ્મના અપર સિટી-લૉઅર સિટીમાં અત્યારની વર્ણવ્યવસ્થાનાં દર્શન પણ કરી શકો.

રેટિંગઃ **1/2 (અઢી સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s