તમાશા

IFFI-2015, ગોવાથી પાછો ઘરે આવ્યો એ સવારની વાત છે. બૅગ ખોલીને સામાન અનપૅક કરતો’તો. ટૂથબ્રશ-શૅવિંગ કિટ એની જગ્યાએ, ન પહેરાયેલાં કપડાં પાછાં કબાટમાં, પહેરેલાં કપડાં લૉન્ડ્રીમાં, કેમેરા-પાવરબૅન્ક ડ્રૉઅરમાં… આ વખતે-ટચવૂડ-મને એવું લાગ્યું જાણે મારી પાછળ એક કેમેરા ફરે છે અને મારી આ હરકતોને રેકોર્ડ કરે છે. બધી વસ્તુઓ ફરી પાછી એની જગ્યાએ ગોઠવાઈ રહી છે અને સરવાળે હું પણ રુટિન નામના બૉક્સમાં ગોઠવાઈ રહ્યો છું. રુટિનનો રાક્ષસ મારા પર સાઇલન્ટ અટ્ટહાસ્ય કરી રહ્યો હતો કે, કેમ બેટા, થવું પડ્યું ને બૅક ટુ પેવિલિયન? ગમે ત્યાં ગમે તેટલું રખડી લે, અંતે તો હું જ સત્ય છું, હું જ શાશ્વત છું. મારી જ આંખ સામે હું ‘મૉડર્ન ટાઇમ્સ’ના ચાર્લી ચૅપ્લિનની જેમ દિવસોના એસેમ્બલી લાઇન પ્રોડક્શનની બીબાંઢાળ જિંદગીમાં ફરી પાછો ફિક્સ થઈ રહ્યો હતો.

એ વખતે તમાશા નહોતું જોયું. હવે ફાઇનલી જોઈ નાખ્યું છે, પણ અત્યારે હવે ફિલ્મ સારી છે કે ખરાબ, ફાસ્ટ છે કે સ્લો, જોવી કે ન જોવી એ ભાંજગડમાં પડવાનો સમય વીતી ગયો છે. તમાશાએ મારા કયા વિચારોનું ટ્રિગર દબાવ્યું એ જ વાત બાકી રહી જાય છે.

પહેલી વાત તો એ કે મને તમાશા ગમી. ‘રૉકસ્ટાર’ કે ‘જબ વી મેટ’ જેટલી તો નહીં, પણ ઇમ્તિયાઝ અલીની સાથે બેસીને ચર્ચા કરવા જેવી ગમી. ગમી રણબીર-દીપિકાની લગભગ રિયલ ઍક્ટિંગ માટે; ફિલ્મમાં કિસ્સાગો-સ્ટોરી ટેલરનું પાત્ર આવ્યું એટલા માટે; ‘લવ સ્ટોરી હોય કે મિથોલોજી, વાર્તા તો અંતે એ જ હોય છે’ એ વાત કરી એ માટે; શરૂઆતની એ સોહની મહિવાલ- રોમિયો જુલિયેટ- રામાયણની વાર્તાના અત્યારના બૅકડ્રોપવાળા પ્રેઝન્ટેશન માટે; ઇર્શાદ કામિલનાં મીનિંગફુલ શબ્દો માટે અને અબોવ ઑલ ઇમ્તિયાઝે અસંખ્ય લોકોના દિમાગમાં વિચારોના ઘોડા છુટ્ટા મૂકી દે તેવી વાત કરી તે માટે.

ગમી મને એ વાત માટે કે ઇમ્તિયાઝે કહ્યું કે ભાઈ આ બધું એક સ્ટોરી જ છે અને આપણે એ સ્ટોરીના ભાગ છીએ એવું સ્વીકારી લો પછી જુઓ મજા આવવા માંડે છે કે નહીં. શૅક્સપિયરની જેમ ‘ધ હૉલ વર્લ્ડ ઇઝ અ થિયેટર’ અને હમ સબ તો ઇસ રંગમંચ કી કઠપુતલિયાં હૈ એ વાત સ્વીકાર્યા પછી આપણે આપણી અંદરથી બહાર નીકળીને આપણી જ લાઇફના પ્રેક્ષક બની જઇએ. પછી પેલું સુખ-દુઃખ- ફ્રસ્ટ્રેશન- અપેક્ષાઓ ખાસ કશું સ્પર્શે નહીં. આવું લખવા-વાંચવાની બહુ મજા આવે, પણ લોચો એ છે કે આપણી ડોર ઉપરવાળાના હાથમાં તો છે જ, પણ બીજી કેટલીયે દોરીઓ સાથે આપણે પેલા કરોળિયાના જાળામાં ફસાયેલા જંતુની જેમ ફસાયેલા છીએ. એની વાત પર જરા એક પેરેગ્રાફ પછી આવું.

બીજી વાત એ ગમી કે લાઇફમાં એ ‘તારા’ જેવી એક સાથી હોવી જોઇએ. તારા એટલે ધ્રુવતારો સમજી લો ને, ગાઇડિંગ સ્ટાર. એ ગર્લફ્રેન્ડ-પત્ની પણ હોય, મમ્મી-પપ્પા-ભાઈ-બહેન-દોસ્ત-ટીચર-રોલમૉડલ કોઈપણ. પેલી પાકિસ્તાની ફિલ્મ ‘મૂર’માં પણ એ જ હતું. પતિ-દીકરો-પ્રેમી ખોટા રસ્તે ચડે એટલે લડી ઝઘડી કે જીવ આપીને પણ એને સાચા રસ્તે લાવ્યે જ છૂટકો કરે. ઘણી એવી મહાન આત્માઓ હોય છે, જે ખુદ પોતાના ગાઇડિંગ સ્ટાર હોય છે, પણ આપણે વાત ઇમ્તિયાઝ કહે છે એમ ‘મેંગો પીપલ’- ધ આમ આદમીની કરીએ છીએ, જે અત્યાર સુધી તો ઇમ્તિયાઝની ફિલ્મોમાં જ એ કન્ફ્યુઝનમાં હતો કે આ હું જે કરું છું એ પ્રેમ છે કે વહેમ? હવે આ ફિલ્મથી એને એ તો ખબર છે કે એ છે તો પ્રેમ, પણ એ માણસ કોણ છે? અને ‘મૈં જો હૂં, વો મૈં હૂં? યા મૈં ભી વો હૂં, જો મૈં નહીં હૂં? મૈં કૌન હૂં?’

ત્યાં આવે છે મારો ઇમ્તિયાઝને પૂછવાના પ્રશ્નવાળો મુદ્દો. માત્ર ઇમ્તિયાઝને જ નહીં, આ વાત કરનારા અભિજાત-હિરાણી, અયાન, ઝોયા-ફરહાન, અભિષેક કપૂર આણિ મંડળીને પણ. કે તમારી વાત તો જાણે સમજી ગયા કે તમારા અંતરનો સેલ્ફી લો અને શોધી કાઢો કે એક્ઝેક્ટ્લી તમારે શું બનવું છે? તમે શેને માટે સર્જાયેલા છો? મમ્પી-પપ્પા તો કહે છે કે ડૉક્ટર-એન્જિનિયર-એમબીએ બન. પણ આપણે તો એક્ટર બનવું છે, લેખક બનીને લમણે બોલપેનવાળા હાથ મૂકીને ફોટા પડાવવા છે, મોટિવેશનલ વાતો કરીને છવાઈ જવું છે, ક્રિકેટર બનવું છે, આરજે-વીજે-પેઇન્ટર-સિંગર-ટ્રાવેલર… કંઇપણ બનવું છે, બસ, આ રુટિનથી ફાટફાટ થતી બોરિંગ લાઇફ નથી જીવવી. હજારો લોકોને આ ફિલ્મમાંથી બહાર નીકળતાં પહેલો વિચાર એ આવ્યો હશે કે બોસને એક મેઇલ ટાઇપ કરીએ અને લખી નાખીએઃ ‘ડિયર બૉસ, F@#$ યૉર જોબ.’

પણ પછી ફિલ્મનો હૅંગઓવર ઓછો થાય એટલે આફ્ટરથૉટ આવે કે એક મિનિટ, મેડિસિન-ઍન્જિનિયરિંગ છોડીને ક્રિએટિવ ફિલ્ડમાં આવીએ, પણ પછીયે મોનોટોની આવી તો? ફ્ર્સ્ટ્રેશન આવ્યું તો? એક્ચ્યુઅલી, આ રુટિન સાલું પહોંચેલી માયા છે. રુટિન છે તો સવારે છાપું આવે છે, દૂધ આવે છે, ગામમાં શાકભાજી આવે છે, બસ-ટ્રેન-પ્લેન નિયમિત દોડે છે, દેશ-દુનિયા ચાલે છે. મને તો લાગે છે કે આ ઇશ્વરેય ભગવાન બનવાના ખોટા ધંધામાં આવી ગયો હશે, એટલે જ જુઓને, એનું ય બધું સાવ બીબાંઢાળ રુટિનમાં ચાલે છેઃ રાત-દિવસ ઊગે, ઋતુઓ બદલાય, ફળો-ફૂલો ઊગે-કરમાય-ખરી પડે, માણસેય જન્મે-આખી લાઇફ એનું હૃદય સાવ એકધારી બોરિંગ રીતે ધબકતું રહે ને એક દિવસ કંટાળીને બંધ થઈ જાય. ક્યારેક ઈશ્વર કંટાળે તો વાવાઝોડાં-ધરતીકંપો લાવે, માણસ કંટાળે તો ત્રાસવાદનાં તોફાન કરે. ફરી પાછા બંને થાકે અને એ જ રુટિન. ટૂંકમાં, ઉમ્મીદ ઉપરાંત રુટિન પે દુનિયા કાયમ હૈ!

એટલે ઇમ્તિયાઝભાઈ, રુટિન ભલે ગમે તેટલું બોરિંગ, ફ્ર્સ્ટ્રેટિંગ અને બીબાંઢાળ હોય, પણ મને લાગે છે કે એનાથી છટકવું અશક્ય છે. અને એને ધિક્કારવું બેવકૂફી છે. તમારો વેદિયો, આઈ મીન વેદ તો ગળથૂથીથી સ્ટોરીટેલર છે, તો આ વાત કેમ સમજી શકતો નથી? એનો આત્મા માત્ર કોર્સિકામાં જ કેમ જાગે છે? નાઇન ટુ ફાઇવમાં એણે ઝોમ્બી બની જવાની જરૂર નથી. ભલે કામ એને ગમતું નથી, પણ એણે આખો વખત એક્ઝિક્યુટિવ બની રહેવાની પણ જરૂર નથી. વેદ પાસે લક્ઝરી છે નોકરી ફગાવી દેવાની, એણે એની અંદરનો અવાજ સાંભળી લીધો છે, પણ કરોડો લોકો છે જે છેક સુધી એ જ જદ્દોજહદમાં પડ્યા રહે છે કે એક્ઝેક્ટ્લી આપણે અહીં શા માટે મોકલવામાં આવ્યા છીએ. લેકિન એવા લોકોનો આ દુનિયાને સ્મૂધલી ચલાવવામાં બહુ મોટો ફાળો છે. અને આવી ફિલ્મો જોઇને તો એવું જ લાગે કે આવા એક્ઝિસ્ટેન્શિયલ ક્રાઇસિસ ક્રિએટિવ દિમાગના લોકોને કદાચ વધારે હેરાન કરે છે. બધા જો સ્ટોરીટેલર બની જશે તો કાર કોણ રિપેર કરશે? દર્દીઓને કોણ સાજા કરશે? બસ-ટ્રેન કોણ ચલાવશે? અને પ્લીઝ, એવું તો કહો જ નહીં કે એ લોકો તો આત્મા વિનાના સાવ પેલા ‘વર્કર બી’ જેવા હાર્ટલેસ-માઇન્ડલેસ સેકન્ડ ગ્રેડ સિટીઝન્સ છે.

હમણાં જ મેં જોયેલી જૅપનીઝ ફિલ્મ ‘સ્વીટ રેડ બીન પેસ્ટ’માં હીરોને તો પબ ખોલવું છે, ગળપણ ગમતું જ નથી. પણ એ ગળપણની દુકાન છોડીને મધુશાલા ખોલી શકતો નથી. એ નિરાશામાં જ એની વાનગીમાં ટેસ્ટ નથી આવતો. એ ટેસ્ટ એને એક વૃદ્ધ સ્ત્રી લાવતા શીખવે છે, પણ આખરે તો એ પબને બદલે સ્વીટ રેડ બીનમાં જ ટેસ્ટ લાવીને જ છૂટકો કરે છે, કેમ કે એને એક દેવું ચૂકવવાનું છે. એક્ઝેક્ટ્લી, બધા જો નારાજીનું રાજીનામું આપીને કવિતાઓ કરવા માંડશે, તો લોનના હપ્તા કોણ ભરશે? એટલે ક્યારેક એવુંય બતાવો કે તમે જેને રુટિન-મોનોટોનસ ગણો છો એ લોકોય લાઇફ તો એન્જોય કરે છે. અને તમારા ‘વેદ 1.0’ને એક સારા સાઇકાયટ્રિસ્ટને બતાવો, એનામાં ફ્રસ્ટ્રેશન કરતાં મલ્ટિપલ પર્સનાલિટી ડિસઑર્ડરનાં લક્ષણો વધારે દેખાય છે.

અને અંતરનો અવાજ સંભળાઈ પણ ગયો, ઇનર કૉલિંગને અનુસરીને ગમતા ફિલ્ડમાં આવી પણ ગયા, પણ ત્યાં ફિલ્મ પૂરી નથી થતી. પહાડની પેલે પાર ઘાસ વધારે લીલું હશે એ આશાએ ગયા પછી ત્યાં રણપ્રદેશ નીકળે ત્યારે તમારા વેદની શી હાલત થાય છે એય ક્યારેક બતાવો તો પલ્લું બેલેન્સ થાય.

બાય ધ વે, ઇમ્તિયાઝમિયાં, હવે આ ‘પાઇલ ઑન’ શબ્દ બહુ થયો. ‘લવ આજ કલ’ અને ‘કોકટેલ’ પછી ત્રીજીવાર આવ્યો. એકસરખા સીન અને એકસરખી થીમનું રિપિટેશન બંધ કરો, પ્રભુ!

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s