મસાન

જિંદગીનું ઘમસાણ

***

ગંગાને સમાંતરે વહ્યે જતી બે વાર્તાઓ કહેતી આ ફિલ્મ રિયલ સિનેમાના ચાહકોએ ચૂકવા જેવી નથી.

***

masaan_ver3_xlgબે પ્રકારની ફિલ્મો હોય. એક, તમને વાસ્તવિકતા ભુલાવીને કલ્પનાની પાંખે ડિરેક્ટરે સર્જેલી દુનિયામાં લઈ જાય. બીજી ફિલ્મો સિનેમાના પડદાને સપાટ અરીસામાં બદલી નાખે અને આપણા સમાજનું જ પ્રતિબિંબ પાડે. આ શુક્રવારે રિલીઝ થયેલી નવોદિત દિગ્દર્શક નીરજ ઘૈવાનની ફિલ્મ ‘મસાન’ આ બીજા પ્રકારમાં આવે છે. આ વર્ષના ‘કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ’માં ધૂમ મચાવનારી આ મસાન (ગુજરાતીમાં કહીએ તો મસાણ એટલે કે સ્મશાન)ને પહેલી નજરે કોઈ આર્ટ ફિલ્મ ગણીને એનાથી દૂર ભાગે, પરંતુ આપણી લાગણીઓને હચમચાવી મૂકે, વિચારતા કરી દે અને છતાં જીવન ચલને કા નામનો ઉમદા મેસેજ આપે એવી ફિલ્મ જોવી ગમતી હોય તો એણે તો આ ‘મસાન’ ચૂકવી પાલવે તેમ જ નથી.

બે વાર્તાનો સંગમ

પહેલી વાર્તા છે દેવી પાઠક (રિચા ચઢ્ઢા)ની. એક કમ્પ્યુટર ક્લાસમાં ટીચર એવી દેવી એક યુવાન મિત્ર સાથે સસ્તી હૉટેલમાં સમય પસાર કરવા જાય છે. ત્યાં જ પોલીસની રેડ પડે છે અને કઢંગી હાલતમાં બંને ઝડપાય છે. પરંતુ દુનિયાની બીક બતાવીને પોલીસ દેવી અને એના સંસ્કૃતના નિવૃત્ત પ્રાધ્યાપક વિદ્યાધર પાઠક (સંજય મિશ્રા)ને બ્લેકમેલ કરવાનું શરૂ કરે છે. વિદ્યાધર પાઠક ગંગાના એક ઘાટ પર પૂજાપાની હાટડી ચલાવે છે. બીજી બાજુ દેવી મન મક્કમ કરીને જિંદગીને પાટે ચડાવવામાં લાગી જાય છે.

બીજી વાર્તા છે સિવિલ એન્જિનિયરિંગના છેલ્લા વર્ષમાં ભણતા દીપક ચૌધરી (વિકી કૌશલ)ની. દીપકને પ્રેમ થઈ જાય છે શાલુ ગુપ્તા (શ્વેતા ત્રિપાઠી) નામની એક ક્યુટ છોકરી સાથે. પરંતુ દીપક એક વાસ્તવિકતાથી ભાગવા માગે છે, તે છે એની ઓળખ અને એનું કામ. દીપક વારાણસીના અસ્પૃશ્ય ગણાતી ‘ડોમ’ જ્ઞાતિનો છે. એનો પરિવાર પેઢીઓથી ત્યાંના હરિશ્ચંદ્રઘાટ પર મડદાં બાળવાનું કામ કરે છે. દીપક પણ કરે છે. આખરે ગંગામૈયાનો પ્રવાહ એવો વળાંક લે છે કે આ બંને વાર્તાઓ એક સંગમ પર આવીને ભેગી થઈ જાય છે.

મસાન શા માટે જોવી?

નદી, દરિયામાં ઉપરથી શાંત વહ્યે જતા પ્રવાહની નીચે બીજા કેટલાય પ્રવાહો વહેતા હોય છે. ‘મસાન’ ફિલ્મમાં દિગ્દર્શક નીરજ ઘૈવાન અને લેખક વરુણ ગ્રોવરે એકદમ સરળ લાગતી આ બે વાર્તામાં એટલા બધા પ્રવાહો વણી લીધા છે કે થિયેટરમાંથી બહાર નીકળીએ તેના દિવસો સુધી તે આપણા દિલ-દિમાગ પર કબ્જો જમાવીને બેસી રહે છે.

પ્રવાહ-૧: દરેક પાત્રનું આંતર્દ્વન્દ્વઃ દેવી એના પિતાની આબરુ લીલામ કર્યાનો અને પિતાની મરણમૂડીને લાલચુ પોલીસ અધિકારીને હવાલે કરી દેવાનો ભાર લઇને ફરે છે. છતાં પોતાની પીડા બહાર છલકાવા દેતી નથી અને પોતે જે કર્યું તે વિશે ગિલ્ટી ફીલ કરવાને બદલે મક્કમપણે આગળ વદ્યે જાય છે. છતાં એના મનમાં એક્ઝેક્ટ્લી શું ચાલે છે તે ક્યારેય કળાવા દેતી નથી. પિતાના મનમાં ગિલ્ટ છે કે ક્યાંક ને ક્યાંક એ પોતાની પત્નીના મૃત્યુ માટે નિમિત્ત છે અને દીકરીનો અપરાધી છે. રેતીની જેમ સરકતી આબરુ બચાવવાના સંઘર્ષમાં પિતાની નૈતિકતા ઢીલી પડી રહી છે. બીજી બાજુ મડદાં બાળીને મોટો થયેલો યુવાન આ ઓળખને, આ કામને ફગાવી દેવા માગે છે. ઇવન એના પ્રેમની આડે પણ આ ઉચ્ચ જ્ઞાતિ અને નિમ્ન વર્ણની ખાઈ આવીને ઊભી રહે છે. દિગ્દર્શકનાં બંને સ્ત્રીપાત્રો એટલાં મજબૂત છે કે સમાજનાં બંધનોને ફગાવીને કોઇપણ ભોગે આગળ વધવા મક્કમ રહે છે.

પ્રવાહ-૨: ભારતીયતાઃ ‘મસાન’ની એકેક ફ્રેમમાંથી વિશુદ્ધ ભારતીયતા ટપકે છે. મોટાં શહેરો, મૉલ, મલ્ટિપ્લેક્સ, કોન્વેન્ટિયું અંગ્રેજી બોલતા યુવાનો, સુંવાળી ગાડીઓ ધરાવતા ‘ઇન્ડિયા’થી દૂર ધબકતું ‘ભારત.’ જ્યાં આબરુની જેલમાંથી આઝાદ થવું આકરું છે. આ ફિલ્મનાં પાત્રો ફેસબુક-મોબાઇલથી સંપર્કમાં રહે છે, પણ પ્રેમમાં પડે છે દુષ્યંત કુમાર, નિદા ફાઝલી, બ્રિજ નારાયણ ચકબસ્તની કવિતાઓથી. એ કોઈ પૉશ કૉફી શૉપમાં નહીં, પણ દુર્ગાપુજાના પંડાલમાં કે ગંગાને કિનારે મળે છે. વ્હોટ્સએપથી નહીં, મેળામાં ફુગ્ગા ઉડાડીને પ્રેમનો એકરાર કરે છે.

પ્રવાહ-૩: સચ્ચાઈઃ તમે તેને ફિલ્મના કલાકારોની એક્ટિંગનો પાવર કહો કે ડિરેક્ટર નીરજ ઘૈવાનનો કમાલ, પરંતુ ક્યાંય કોઈ પાત્ર એક્ટિંગ કરતું હોય એવું એક પળ માટે પણ લાગતું નથી. એકબીજાંનાં શરીરના સ્પર્શ અને જાતીયતાની પહેલી અનુભૂતિ વખતે વર્તાતો ખચકાટ, નાના શહેરનો ૨૪ કેરેટનો શુદ્ધ દેશી રોમાન્સ, પોલીસની ક્રૂરતાનું વિકરાળ સ્વરૂપ, જવાબદારી, લાચારી, અપરાધભાવ, ક્રોધ વચ્ચે પીસાતા પિતાની અકળામણ, પિતા-પુત્રી વચ્ચે એકબીજાની સામે પણ જોયા વિના થતી ટપાટપી અને માથું ફાટી જાય એવું મૌન વગેરે બધું જ જાણે સેલાઇનની બૉટલની જેમ આપણી નસોમાં ઊતરતું અનુભવી શકાય છે. અરે, ચિતાઓની આગની ગરમી અને બળતા માંસની વાસ પણ તમે અનુભવી શકો. ગંગાને કિનારે સળગતી ચિતાઓમાં તમે સંબંધો, પ્રેમ, આશા, સપનાં બધું જ ભડભડ બળતું જોઈ શકો. ડિરેક્ટરે કલાકારોને કાશીને આખેઆખું યથાતથ સ્વીકારી લેવાનું કહ્યું હતું. આપણેય એવું કરીએ એટલે ક્યાંય એવું ન લાગે કે ડિરેક્ટર ‘ઍક્શન’ બોલ્યા હશે અને પાત્રોએ ડાયલોગ બોલવાનું શરૂ કર્યું હશે. છેલ્લી એક સિક્વન્સને બાદ કરતાં ક્યાંય ફિલ્મી નાટ્યાત્મકતાનો છાંટો પણ ન મળે.

પ્રવાહ-૪: સંગીતઃ ‘મસાન’માં ગણીને ત્રણ જ ગીત છે, એય પાત્રો હોઠ ફફડાવતાં હોય એવા ‘લિપ-સિંક’વાળાં નહીં. અગરબત્તીની સુગંધની જેમ વાતાવરણમાં ભળી જાય એવાં. હિન્દી કવિ દુષ્યંત કુમારની પ્રસિદ્ધ રચના ‘તુ કિસી રેલ સી ગુઝરતી હૈ, મૈં કિસી પૂલ સા થરથરાતા હૂં’ને વરુણ ગ્રોવરે ‘મેઘદૂત’ જેવો ટર્ન અને સ્વાનંદ કિરકિરેએ પોતાનો પહાડી અવાજ આપ્યો છે. બાકીનાં બંને ગીતો ‘મન કસ્તુરી’ અને ‘ભોર’ને પણ રૉક બૅન્ડ ‘ઇન્ડિયન ઑશન’એ સૂફી મિજાજ બક્ષ્યો છે. આ બધું જ ભેગું થઇને ‘મસાન’ એક ફિલ્મથી આગળ વધીને એક એક્સપિરિયન્સ બની રહે છે.

ચાલો, મોક્ષનગરી

અહીં આપણી રેગ્યુલર મસાલા ફિલ્મોમાં બને છે એવું આપણી અપેક્ષા મુજબનું કશું બનતું નથી. એટલે જ કેટલેક ઠેકાણે આપણે અકળાઈ ઊઠીએ, ક્ષુબ્ધ થઈ જઇએ એવુંય લાગશે. ફિલ્મને જાણે વરવી વાસ્તવિકતાનો ડૉક્યુડ્રામા બનાવી દેવા માગતા હોય એમ દિગ્દર્શકે નિરાંતે સળગતી ચિતાઓ અને ક્યાંક બળતાં મડદાં બતાવ્યાં કર્યાં છે (જે ખાસ કરીને ૨૦૦૮માં આવેલી ડૉક્યુમેન્ટરી ‘ચિલ્ડ્રન ઑફ ધ પાયર’ની યાદ અપાવે છે). વાતને રિયાલિસ્ટિક ટચ આપવા માટે ઘણે ઠેકાણે બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક પણ નથી. ગંગામાં તરતી હોડીની જેમ ધીમે ધીમે આગળ વધતી આખી ફિલ્મમાં સતત એક સૅડ ફીલિંગ, એક પીડા, મોતનો ભય હવામાં તર્યા કરે છે. આ બધું જ માત્ર મનોરંજન ઝંખતા દર્શકોને આ ફિલ્મથી છેટા જ રાખશે. તેમ છતાં તમને જો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે નામના મેળવી ચૂકેલી અને ‘સિનેમા’ની કેટેગરીમાં મૂકી શકાય તેવી ફિલ્મ જોવામાં મજા પડતી હોય તો આ ફિલ્મ ચૂકવા જેવી નથી. ફિલ્મ જોઇને બહાર નીકળશો ત્યારે તો તમે એવો જ પોઝિટિવ મેસેજ લઇને બહાર આવશો કે આ જીવન પણ આખરે ગંગા નદીની જેમ વહેતું જ રહે છે, તો આપણે પણ શા માટે કોઈ પડાવ પર અટકી રહેવું?

અને હા, જો આ ‘મસાન’માં મજા પડે તો નીરજ ઘૈવાને અગાઉ બનાવેલી શૉર્ટ ફિલ્મો ‘ઇપિફની’ (Epiphany) અને ‘શોર’ જેમાં સામેલ હતી તે પાંચ ટૂંકી ફિલ્મોના સંગ્રહવાળી ‘શૉર્ટ્સ’ પણ જોઈ પાડવી જ જોઇએ. (‘મસાન’નો એક સીન તો ‘શૉર્ટ્સ’ ફિલ્મમાં સામેલ નવાઝુદ્દીન સિદ્દિકી સ્ટારર એક શૉર્ટ ફિલ્મ ‘મેહફુઝ’ની જ કાર્બન કૉપી છે). આ બધી જ ફિલ્મો ‘યુટ્યૂબ’ પરથી મળી રહેશે.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s