માર્ગરિટા વિથ અ સ્ટ્રો

વ્હીલચેર પર ઇન્દ્રધનુષ

***

બેધડકપણે એવું કહી શકાય કે આ ફિલ્મથી આપણું સિનેમા ગુણવત્તાનાં કેટલાંય પગથિયાં એકસાથે ચડી ગયું છે.

***

kalki-koechlins-inspirational-film-margarita-with-a-straw-launched-its-first-poster-1કેટલીયે બાબતો આપણને કોઈ પણ જાતના સવાલ કર્યા વિના, તેનો બીજો ઍન્ગલ તપાસ્યા વિના જ ગળથૂથીની જેમ ગળાવી દેવામાં આવી હોય છે. જેમ કે, વિકલાંગતા અને સેક્સ્યુઆલિટી. ફિઝિકલી ચેલેન્જ્ડ લોકો પ્રત્યે આપણે સહાનુભૂતિ દાખવીશું, ‘ડિફરન્ટ્લી એબલ્ડ’નો દંભ પણ કરીશું, પણ અંતે તો એમને બાપડા-બિચારાનું લેબલ લગાવીને હાંસિયામાં જ ધકેલી દઇશું. એ પછી એમની શારીરિક-માનસિક ઇચ્છાઓ, એમનાં સંવેદનો, પણ હરકોઈ વ્યક્તિના જેવાં જ હોય છે, એ બધું જ સિફતપૂર્વક અભેરાઈએ ચડાવી દઈશું. અને સેક્સ્યુઆલિટી તો આમેય આપણા માટે કોઈ ચેપીરોગ જેવો જ વિષય બનીને રહી ગયો છે. એમાંય હોમોસેક્સ્યુઆલિટી કે એનાથીયે આગળ વધીને બાયસેક્સ્યુઆલિટીની વાત આવે એટલે તો જાણે મધપુડા પર પથરો ફેંકવો. પરંતુ થૅન્ક ગોડ, આપણી પાસે શોનાલી બોઝ જેવાં ફિલ્મમેકર્સ છે, જે આ બંને વિષયોને ભેગા કરીને પણ એક અફલાતૂન, ભારોભાર સંવેદનશીલ ફિલ્મ બનાવી શકે છે.

સાત રંગ જિંદગીના

ઓગણીસ વર્ષની લૈલા (કલ્કિ કોચલિન) સેરેબ્રલ પાલ્સીથી પીડાય છે. બેટરીથી ચાલતી વ્હીલચેર વિના ક્યાંય જઈ શકતી નથી, અને મોંમાંથી શબ્દો પણ યોગ્ય રીતે નીકળે નહીં. પરંતુ એના વિચારો, સંવેદનો, એનું ટેલેન્ટ વ્હીલચેરનું મોહતાજ નથી. એ કોલેજના રૉક બૅન્ડ માટે ગીતો કમ્પોઝ કરે છે, લેટેસ્ટ ટેક્નોલોજી વાપરે છે. એના જથ્થાબંધ દોસ્તારો છે. મિત્રો બનાવવામાં કે જીવન જીવવામાં એ ક્યારેય પોતાની શારીરિક વિવશતાને વચ્ચે આવવા દેતી નથી. એનું ફેમિલી પણ મજાનું છે. પપ્પા પંજાબી સરદારજી છે, મમ્મી શુભાંગિની દામલે (રેવતી) મરાઠી છે. એક ક્યુટ નાનો ભાઈ છે. ઘરમાં એક વિકલાંગ વ્યક્તિને ઉછેરી રહ્યાં છે એવો કોઈ ભાર ક્યાંય વર્તાતો નથી. બસ, એમની લાઇફસ્ટાઇલ એ રીતે ગોઠવાઈ ગયેલી છે. ક્યાંય કોઈ ફરિયાદ, કડવાશ કે દયાની અપેક્ષા જોવા ન મળે.

પરંતુ ઉંમરને કારણે લૈલા પોતાના શરીરમાં સળવળતી જાતીયતા અંગે ખાસ્સી ઉત્સુક છે. એક છોકરા પ્રત્યેનો ક્રશ-ભંગ થયા પછી એ અમેરિકાની વાટ પકડે છે અને સીધી ન્યુ યૉર્ક યુનિવર્સિટીમાં ક્રિયેટિવ રાઇટિંગના કૉર્સમાં એડમિશન લઈ લે છે. ત્યાં એની મુલાકાત થાય છે બંગલાદેશી-પાકિસ્તાની ખાનુમ (સયાની ગુપ્તા) નામની અંધ યુવતી સાથે. આ સ્માર્ટ સ્વતંત્ર યુવતી સાથેની ગાઢ મિત્રતામાં એને ખ્યાલ આવે છે કે એ તો હોમોસેક્સ્યુઅલ છે. એટલું જ નહીં, પોતાની અંદર પણ લેસ્બિયાનિઝમનાં બી પડેલાં છે. પરંતુ બીજા એક પ્રસંગે એને ખ્યાલ આવે છે કે એ પુરુષો પ્રત્યે પણ એટલું જ આકર્ષણ ધરાવે છે. મતલબ કે લૈલા બાયસેક્સ્યુઅલ છે. ત્યાં જ અમેરિકાથી ભારત આવ્યા પછી લૈલાને ખબર પડે છે કે…

માટીના ચાકડે પોલાદી વિચારો

શોનાલી બોઝની ‘માર્ગરિટા વિથ અ સ્ટ્રો’ માત્ર ૧૦૧ મિનિટની જ ફિલ્મ છે, પણ એમાં ખરલ પર ઘૂંટાતી દવાની જેમ ધીમે ધીમે એક પછી એક વિચારો ઘૂંટાતા જાય છે. એ પણ જરાય મૅલોડ્રામેટિક બન્યા વિના. ‘શમિતાભ’માં શ્રુતિ હાસન કહે છે તેમ અહીં ક્યાંય ‘હેન્ડિકેપ્ડ મશ’ મતલબ કે વિકલાંગતાના નામે ખોટા લાગણીવેડા નથી. ફિલ્મમાં એક કોમ્પિટિશનમાં પોતાના ગીતને એટલા માટે અવૉર્ડ મળે છે કે તે ગીત એક વિકલાંગ યુવતીએ રચ્યું છે, ત્યારે સ્ટેજ પરથી લૈલા પોતે જ નિર્ણાયકને ગુસ્સામાં  ‘મિડલ ફિંગર’ બતાવી દે છે. રોજિંદી લાઇફ હોય કે એકલાં અમેરિકા રહીને ભણવાનું હોય, લૈલા બધી વાતે સ્વાવલંબી છે. એની મમ્મી રેવતી પણ ક્યાંય સમાધાન કર્યા વગર એના ઉછેરમાં ક્યાંય કચાશ રાખતી નથી. ઇવન એને કોલેજે લાવવા-લઈ જવા માટે રેવતી પોતે જ રોજ મેટાડૉર ચલાવે છે. ઇન ફેક્ટ, મેટાડૉર ચલાવતી રેવતીનું દૃશ્ય એટલું પાવરફુલ લાગે છે કે આપણા શરીરમાં શેર લોહી ચડી જાય. ફિઝિકલી ચેલેન્જ્ડ લૈલા પોતાની દયા ખાઇને સહાનુભૂતિ ઉઘરાવતાં કે પોતાને જ ઉતારી પાડતાં વાક્યો બોલે ત્યારે, એને એની મિત્ર ખાનુમ તરત જ ચોપડાવે છે, ‘તુમ હમેશા અપની બેઇઝ્ઝતી ક્યોં કરતી હો? મુઝે મૌકા દો…’

હા, અભિનેત્રી સયાની ગુપ્તાએ ભજવેલું ફિલ્મનું ત્રીજું સશક્ત પાત્ર ખાનુમ. એ છોકરી અંધ છે, પણ દયાની ભીખ માગવાને બદલે એકલી રહે છે, ભણે છે, મ્યુઝિયમમાં-પબમાં જાય છે અને સરકારની સામે વિરોધ પ્રદર્શનોમાં બાંયો પણ ચડાવીને ઊભી રહે છે. પોતાની સેક્સ્યુઆલિટીનો રૂઢિચુસ્ત પરિવારમાં એકરાર કરી ચૂકી છે.

પચરંગી લાગણીઓની વચ્ચે સ્વસ્થતા પણ એટલી જ શિદ્દતથી વહેતી રહે છે. પોતાની દીકરી પૉર્ન સાઇટ્સ જુએ છે, એને કોઈ છોકરો ગમે છે કે બાયસેક્સ્યુઅલ છે તે જાણ્યાની વેળાએ ગુસ્સે થઈ ગયેલી રેવતી થોડા સમય પછી અત્યંત સ્વસ્થતાથી પરિસ્થિતિ સ્વીકારી પણ લે છે. પ્રેમનો અસ્વીકાર હોય કે જાતીયતાનો અનુભવ હોય, સ્વજનને ગંભીર બીમારીનું નિદાન હોય કે તેનું મૃત્યુ હોય, અહીં ક્યાંય  ‘મૈં હી ક્યોં’ ટાઇપની મગજમારી નથી.

શરીરમાં ઈશ્વરે છોડેલી ત્રુટિઓને ટેક્નોલોજી કેવી સરસ રીતે ભરી આપે છે એ પણ અહીં મસ્ત રીતે વ્યક્ત થયું છે. લૈલા જાતે ચલાવી શકાય તેવી બેટરીપાવર્ડ વ્હીલચેર વાપરે છે. ખાનુમ વિઝ્યુઅલને ઑડિયોમાં કન્વર્ટ કરી આપતી ડિવાઇસ વાપરે છે. ટાઇપ કરેલા શબ્દોને ઑડિયોમાં બદલી આપતું લેટેસ્ટ આઇપૅડ ખરીદવા માટે પોતાનાં નાનીએ આપેલી સોનાની ચેન વેચી નાખતાં પણ લૈલા અચકાતી નથી. એક પણ શબ્દ બોલ્યા વિના આપણા અને અમેરિકા જેવા દેશોમાં ટાઉન પ્લાનિંગમાં વિકલાંગ લોકો પ્રત્યેના અપ્રોચમાં કેવો ડિફરન્સ છે, તે પણ સમજાય છે.

પાવરફુલ પર્ફોર્મન્સ

‘લૈલા’ના પાત્રમાં કલ્કિ કોચલિન એટલી સ્વાભાવિક લાગે છે, એક સેકન્ડ માટે પણ એવું લાગતું નથી કે એ એક્ટિંગ કરી રહી છે. બૉડી લૅંગ્વેજ, અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારો, ચહેરાના હાવભાવ આ બધામાં કલ્કિનું પરફેક્શન ઑસ્કરવર્ધી છે. આપણે ગર્વ લેવા જેવી વાત છે કે આપણી પાસે રેવતી જેવી સશક્ત અભિનેત્રી છે. કૅરિંગ છતાં સખત મમ્મી, આખા ઘરને એક તાંતણે બાંધી રાખતી ગૃહિણી, પતિની અનિચ્છા છતાં વિદેશી ધરતી પર દીકરીને ભણવા મોકલતી માતા, ત્યાં એને સેટ કરવા માટે એકેએક વસ્તુની ગોઠવણ કરવાની એની ચીવટ, એક વિદેશી પાસે પોતાની અટકના સાચા ઉચ્ચારનો આગ્રહ રાખતી સ્વાભિમાની સ્ત્રી અને જીવલેણ બીમારીમાંય હાર ન માનવાનો અડીખમ એટિટ્યૂડ, તેમ છતાં ક્લાસિકલ મ્યુઝિકના શોખથકી જાળવી રાખેલું પોતીકાપણું… આ બધા જ શૅડ્સ રેવતીએ અત્યંત ઑથોરિટીથી રિફ્લેક્ટ કર્યા છે. ‘ક્વીન’ ફિલ્મમાં જે રીતે લિઝા હેડન યાદ રહી ગયેલી, એમ અહીં બોલકી આંખોવાળી બિનધાસ્ત સયાની ગુપ્તા પ્રભાવિત કરી જાય છે. ફિલ્મની લાગણીઓનો પડઘો પાડતું મ્યુઝિક પણ જસ્ટ પરફેક્ટ છે.

એક સેરેબ્રલ પાલ્સીથી પીડાતા બાળકને ઉછેરવાનો દિગ્દર્શક શોનાલી બોઝનો જાણે પર્સનલ અનુભવ હોય એવી ઑથોરિટીથી એમણે આ આખો વિષય હેન્ડલ કર્યો છે. એક નાની ચમચીની ડિઝાઇનથી લઇને જરાય દૃશ્યો ચોર્યાં વિના વિકલાંગોની સેક્સ્યુઆલિટી સુધીની બાબતો એમણે અત્યંત ચીવટ અને સ્વસ્થતાથી બતાવી છે.

પણ એક સેકન્ડ

‘માર્ગરિટા વિથ અ સ્ટ્રો’ ટિપિકલ બૉલીવુડિયન ફિલ્મ નથી. અહીં યુવાન દીકરીને માતા નવડાવે છે, દીકરી પણ માતાને સાબુ ચોળી આપે છે, બે સ્ત્રી વચ્ચેનાં ઉત્કટ પ્રણયદૃશ્યો છે, યુવતી પોર્ન સાઇટ જુએ છે-હસ્તમૈથુન કરે છે, પોતાના માટે વાઇબ્રેટર નામનું સેક્સ ટૉય ખરીદવા જાય છે… અલબત્ત, આ બધું જ એકદમ ડિગ્નિટીથી ફિલ્માવવામાં આવ્યું છે, તેમ છતાં તમારા મોંમાંથી ‘હાય હાય’ નીકળી જતું હોય, તો જરા સાચવવું. વાર્તા પણ એ રીતે કહેવાઈ છે કે બધી વાતોનું સ્પૂન ફીડિંગ કરી આપવાને બદલે આપણે જાતે સમજી જવું પડે. ૧૦૧ મિનિટની જ હોવા છતાં સામાન્ય ફાસ્ટ પૅસ્ડ ફિલ્મો જોવા ટેવાયેલા લોકોને આ ફિલ્મ સ્લો પણ લાગશે.

ચિયર્સ

કમિંગ ઑફ એજ પ્રકારની આ ફિલ્મ જોઇને સુખદ આશ્ચર્યનો એક ઝટકો એ પણ લાગે કે વાતેવાતે કાતર ચલાવતું આપણું સૅન્સર બૉર્ડ આ ફિલ્મને પાસ કરી દેવા માટે આટલું મૅચ્યોર ક્યારે થઈ ગયું? જે હોય તે, જેમને ખરેખરું સિનેમા જોવાનો શોખ હોય, એમણે તો અઢળક લાગણીઓને સ્વસ્થતાભેર વ્યક્ત કરતી આ ફિલ્મ જરાય મિસ ન જ કરવી જોઇએ.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s