ક્યા દિલ્લી ક્યા લાહોર

ફીલિંગ સાચી, પણ ફિલ્મ કાચી

***

માત્ર પ્યાદાં બનીને રહી જતા બે સૈનિકોની વાત કહેતી આ ફિલ્મનો મેસેજ છે કે યુદ્ધથી કોઈનું કલ્યાણ થતું નથી.

***

kya-dilli-kya-lahore-songsભારતના ઈતિહાસનું સૌથી લોહિયાળ પ્રકરણ એટલે 1947ના ભાગલા. રાતોરાત બે દેશો વચ્ચે સરહદ ઊભી થઈ ગઈ. એક તરફ હિન્દુસ્તાન અને બીજી તરફ પાકિસ્તાન. એ સાથે જ બંને બાજુએ લાખો નિર્દોષોની હત્યાનો સિલસિલો ચાલ્યો. ભાગલાની એ પીડાને ખુશવંત સિંઘ, મન્ટો, ઈસ્મત ચુગતાઈ, ગુલઝાર જેવા સર્જકોએ સુપેરે વ્યક્ત કરી છે. ગુલઝારની ભાગલાની વાતને બખુબી બયાન કરતી પંક્તિઓથી શરૂ થતી ફિલ્મ ‘ક્યા દિલ્લી ક્યા લાહોર’નું હૈયું સાબૂત છે, લાગણીઓ નક્કર છે, પરંતુ કોઈ ટ્વિસ્ટ વિનાની એકધારી ચાલતી ફિલ્મ અંતે કંટાળો આપે છે.

67 વર્ષ જૂનો ઘા

વર્ષઃ 1948. સ્થળઃ નોર્થ-વેસ્ટ ફ્રન્ટિયરનો સરહદી વિસ્તાર. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેના ભીષણ ગોળીબારમાં બંને તરફ માત્ર બે જ સૈનિકો સહીસલામત બચ્યા છે. પાકિસ્તાની સૈનિકને એનો ઓફિસર હુકમ કરે છે કે ભારતની સરહદી ચોકીમાં ઘુસીને દિલ્હીથી લાહોર સુધી ખોદાનારી એક સુરંગનો નકશો લઈને આવ, નહીંતર તને ગદ્દાર સાબિત કરી દઈશ. વખાનો માર્યો એ પાકિસ્તાની સૈનિક રહેમત અલી (વિજય રાઝ) ભારતની ચોકી પાસે આવે છે. ત્યાં પણ માત્ર સૈન્યનો રસોઈયો સમર્થ પ્રતાપ શાસ્ત્રી (મનુ રિશી) જ બચ્યો છે. બંને વચ્ચે બંદૂકની ભાષામાં શરૂ થયેલી વાતચીત ગાળોની ભાષામાંથી આગળ વધીને તૂતૂ મૈંમૈંની બોલીમાં અને પછી પ્રેમ-દોસ્તીની ભાષામાં પરિણમે છે. વાત આગળ વધે છે ત્યારે ખબર પડે છે કે પાકિસ્તાનનો સૈનિક તો ત્રણ દાયકાથી દિલ્લીમાં રહેતો હતો. જ્યારે ભારતીય સૈનિકનું ઘર હજી આજની તારીખે પણ લાહોરમાં છે. બે દેશ વચ્ચે કોઈ ખૂફિયા સુરંગ બને છે કે કેમ એ તો ખબર નથી, પણ ભાગલાનો શિકાર બનેલા લોકોની પીડા સરહદની બંને બાજુએ સરખી જ છે. પાકિસ્તાન ગયેલા મુસલમાનોને ‘મુહાજિર’ કહીને ઉતારી પાડવામાં આવ્યા, તો ત્યાંથી અહીં આવેલા હિન્દુઓને ‘રેફ્યુજી’ કહીને બાજુએ બેસાડી દેવામાં આવ્યા. આ પીડા લઈને જ તમે હૉલમાંથી બહાર નીકળો છો.

વાત સાચી, પણ સમય?

ક્યા દિલ્લી ક્યા લાહોરમાં ગણીને ચાર જ પાત્રો છે. એમાંય ફિલ્મની મોટા ભાગની વાર્તા તો બે મુખ્ય પાત્રોની આસપાસ જ ફર્યા કરે છે. ફિલ્મમાં એક પણ ફીમેલ કેરેક્ટર નથી. વળી, લગભગ આખી ફિલ્મ ઘટના આધારિત નહીં, બલકે સંવાદો આધારિત છે. માત્ર બે જ દિવસના સમયગાળામાં આકાર લેતી સમગ્ર ફિલ્મ ભારતની એક ચોકીના જ લોકેશન પર છે. આ બધાને કારણે આપણે ફિલ્મને બદલે કોઈ નાટક જોતા હોઈએ એવી ફીલ આવે છે.

ઉમદા અદાકાર વિજય રાઝ બોલિવૂડના કદાચ સૌથી અંડરરેટડ એક્ટર્સમાંના એક છે. એમણે આ વખતે એક્ટિંગ ઉપરાંત ડિરેક્શનનું સુકાન પણ સંભાળ્યું છે. જ્યારે એમની સાથે ભારતીય સેનાના રસોઈયાના પાત્રમાં ડાયલોગ રાઈટર મનુ રિશી છે, જેમણે અગાઉ ઓયે લક્કી લક્કી ઓયેના ડાયલોગ્સ લખવા માટે ફિલ્મફેર અને આઈફા એવોર્ડ્સ મેળવેલા. અહીં પણ એમણે ડાયલોગ્સ લખવા માટે કલમ ઉપાડી છે. એક્ટિંગ ડિપાર્ટમેન્ટમાં તો બંને જણા પૂરા માર્ક્સ લઈ જાય છે. લાગણીઓ સાચી હોવા છતાં ફિલ્મમાં મોટા કહી શકાય એવા કોઈ ટ્વિસ્ટ છે જ નહીં. જાણે ભાગલાની વ્યથા કહેવા માટે જ આ ફિલ્મ બનાવી હોય એવું લાગે. એને કારણે માત્ર 98 મિનિટ્સની જ હોવા છતાં આ ફિલ્મ લાંબી અને કંટાળાજનક લાગવા માંડે છે.

એક દેશના ઈતિહાસ માટે 67 વર્ષ એ મોટો સમયગાળો નથી, પરંતુ આટલા સમયમાં બે પેઢીઓ પસાર થઈ જાય છે. અત્યારે ભાગલાની પીડાને યાદ કરીને આંસુ સારનારા લોકો કેટલા બચ્યા હશે? વળી, ફિલ્મમાં તો ‘અંતે તો હેમનું હેમ હોયે’ની જેમ ભાગલા છતાં બંને દેશો એક જ છે એવી વાત કરાઈ છે. જ્યારે અત્યારે ક્રિકેટથી લઈને કારગિલ અને 26/11 સુધીના ઘટનાક્રમમાં બંને દેશો વચ્ચે કટ્ટરતા એટલી વધી ગઈ છે કે ‘ભારત-પાકી ભાઈ ભાઈ’ એવો મેસેજ એટલિસ્ટ અત્યારના યુવાનોને તો હજમ થાય જ નહીં. સશક્ત રાઈટર હોવા છતાં ફિલ્મમાં છૂટાછવાયા ચમકારાને બાદ કરતાં સતત પીડા જ વહેતી જોવા મળે છે. કંઈક આ જ વાત કહેતી ફિલ્મ ‘વૉર છોડ ના યાર’એ હળવા ટોનમાં પીડા અને કટાક્ષ બંને ચાબખા માર્યા હતા.

‘ક્યા દિલ્લી…’માં નાનકડા રોલમાં રાજ ઝુત્સી અને વિશ્વજીત પ્રધાન છે, જોકે એમના ભાગે ટિપિકલ વિલનગીરી કરવા સિવાય ખાસ કશું આવ્યું નથી. ગુલઝારે લખેલું અને સંદેશ શાંડિલ્યએ કમ્પોઝ કરેલું  ગીત ‘કિસ્સે લમ્બે ને લકિરાં દે’ સુખવિંદરે અદભુત રીતે ગાયું છે. બીજી એક રસપ્રદ વાત એ છે કે આ ફિલ્મની ભારત-પાકિસ્તાનની બોર્ડર ફિજીમાં ઊભી કરવામાં આવી હતી. જોકે એ આઉટડૉર લોકેશનને જરા પણ એક્સપ્લોર કરવામાં આવ્યું નથી.

માત્ર ફીલિંગ માટે લાંબા થવું

સરહદ પર લડતા સૈનિકો પણ આખરે માણસ છે અને એમને પણ ઘર-પરિવાર જેવું હોય છે, એ વાત રાષ્ટ્રવાદી નારાઓમાં ક્યાંય દબાઈને રહી જાય છે. જો આ ફીલિંગ ફરી એકવાર મેળવવી હોય, તો જ આ ફિલ્મ જોવા લાંબા થજો. નહીંતર આ ફિલ્મની ડીવીડી રિલીઝ થાય એની રાહ જોવામાં જ સમજદારી છે.

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s