શાહિદ

સીધી બાત, નો બકવાસ

***

બહુ ઓછી ફિલ્મો જજમેન્ટલ થયા વિના આપણને વિચારતાં કરી મૂકે છે. શાહિદ તેમાંની એક છે.

***

1387367060_shahiddvdfront2010ના ફેબ્રુઆરીમાં કુર્લાની ટેક્સી મેન કોલોનીમાં આવેલી એક વકીલની ઓફિસમાં ચાર બંદૂકધારીઓ ઘુસી આવ્યા અને 32 વર્ષના યુવા વકીલ શાહિદ આઝમી પર પોઇન્ટ બ્લેન્ક રેન્જથી ગોળીઓ છોડીને ફરાર થઇ ગયા. કોણ હતો શાહિદ આઝમી? શા માટે થઇ એની હત્યા? કોણે કરી એની હત્યા? હંસલ મહેતાની ‘કાય પો છે’ ફેઇમ રાજકુમાર (યાદવ)ને ચમકાવતી ફિલ્મ ‘શાહિદ’ આ સવાલોના જવાબો તો શોધે જ છે, પરંતુ સહેજ પણ જજમેન્ટલ થયા વિના આપણને વિચારતા કરી મૂકે છે.

સવારનો ભૂલેલો

‘શાહિદ’ વાત છે મુંબઇના ગરીબ ઘરના યુવાન શાહિદ આઝમી (રાજકુમાર રાવ)ની. બાબરી ધ્વંસ પછી ફાટી નીકળેલા કોમી રમખાણોમાં દિશા ભૂલેલા ઘણા યુવાનો પૈકી શાહિદ પણ એક હતો. એ કાશ્મીર જાય છે અને બોર્ડર ક્રોસ કરીને પાકિસ્તાન ઓક્યુપાઇડ કાશ્મીર (પીઓકે)માં આવેલા ત્રાસવાદી કેમ્પમાં સામેલ થાય છે. પરંતુ ત્યાં ધર્મના નામે થતું બ્રેઇનવોશિંગ અને નિર્દોષની હત્યા જોઇને તે ઘરે પરત ભાગી આવે છે. પણ ત્રાસવાદીની ડાયરીમાં એનું નામ નીકળતાં એને ટાડામાં અંદર ધકેલી દેવાય છે. ભારે ટોર્ચર પછી એને સાત વર્ષની સજા થાય છે. જેલમાં જઇને બધા વધુ રીઢા ગુનેગાર જ થઇને બહાર આવે એવું જરૂરી નથી. જેલવાસ દરમિયાન શાહિદને કે. કે. મેનન જેવા રિફોર્મિસ્ટની સલાહ મળે છે કે આ દેશની સિસ્ટમને ગાળો દેવાથી કશું વળવાનું નથી. સિસ્ટમ બદલવી હોય તો એના ભાગ બનવું પડે. આ માર્ગદર્શનથી એ જેલમાં રહીને કોલેજનું ભણતર પૂરું કરે છે.

બહાર નીકળીને વકીલ બને છે. પરંતુ અનુભવે એ જુએ છે કે ત્રાસવાદના નામે ઘણા બધા નિર્દોષ લોકો પણ જેલમાં સબડી રહ્યા છે. શાહિદ એને છોડાવવાનું બીડું ઝડપે છે. આ દરમિયાન એ મરિયમ નામની એક ડિવોર્સી સ્ત્રીના પ્રેમમાં પડે છે અને પરણે છે. પરંતુ જેમના પર ત્રાસવાદીનું લેબલ લાગી ગયું હોય એવા લોકોને છોડાવવા બદલ એને મારી નાખવાની ધમકીઓ મળવાનું ચાલુ થાય છે, પરંતુ શાહિદ પોતાના રસ્તેથી પાછા વળવાનું મુનાસિબ માનતો નથી. પરિણામે શાહિદને પોતાના જાનથી હાથ ધોવા પડે છે.

સોચતે રહ જાઓગે

એક રિયલ લાઇફ સ્ટોરીનું નાટ્ય રૂપાંતર હોવા છતાં શાહિદમાં બધું જ રિયલિસ્ટિક લાગે તેવી રીતે કથા કહેવામાં ડિરેક્ટર હંસલ મહેતા સફળ થયા છે. પછી તે કોમી રમખાણો હોય કે ટેરરિસ્ટ ટ્રેનિંગ કેમ્પ હોય, પોલીસનું ટોર્ચર હોય કે કોર્ટરૂમ સીન્સ હોય. એક પણ ઠેકાણે આ ફિલ્મ ‘ફિલ્મી’ કે ક્લિશે-ચવાયેલી લાગતી નથી.

‘શાહિદ’ની બીજી અને સૌથી મોટી સફળતા એ છે કે અત્યંત સંવેદનશીલ વિષયની વાત કરતી હોવા છતાં આ ફિલ્મ ક્યાંય જજમેન્ટલ બનતી નથી. ભારે હિંમતભેર આ ફિલ્મ સમાજના એક ભાગ તરીકે આપણું પર્સેપ્શન, આપણા ન્યાયતંત્રની ખૂબી-ખામીઓ, દેશમાં સત્ય બોલવાનું પરિણામ, ઇસ્લામની રૂઢિચુસ્તતા, આપણા મીડિયાની ખામીઓ વગેરે બાબતો પર આપણું ધ્યાન દોરે છે. એક દૃશ્યમાં શાહિદની વાતનો સંદર્ભ સજ્યા વિના ઉશ્કેરાયેલા કેટલાંક તત્ત્વો એના મોઢા પર મેશ ચોપડી જાય છે, પરંતુ ફિલ્મમાં ક્યાંય એ સંગઠનનું (ભલે કાલ્પનિક) નામ લઇને ફિલ્મને કોન્ટ્રોવર્શિયલ બનાવવાનો પ્રયાસ પણ નથી થયો.

મજાની વાત એ છે કે આપણે વાર્તાના પ્રવાહમાં વહેતા રહીએ છીએ અને ફિલ્મમાંથી બહાર નીકળીએ ત્યારે ઘણા બધા પ્રશ્નો આપણા મગજમાં ચકરાવા લેવા માંડે છે. જેમ કે, શું ટાડા (કે પોટા) જેવા કાયદા હેઠળ પોલીસ કોઇની ધરપકડ કરે એટલા માત્રથી વ્યક્તિ ત્રાસવાદી કે ગુનેગાર સાબિત થઇ જાય? એકવાર જેલમાં જઇ આવેલી વ્યક્તિને શા માટે સમાજ કાયમ માટે ગુનેગાર જ માની લે છે? મીડિયાની જવાબદારીઓ શું છે? સમાચારોના નામે શું આડકતરી રીતે લોકોના મનમાં પૂર્વગ્રહો ઠાલવવાનું કામ થઇ રહ્યું છે? શું ઇસ્લામ અને સુધારાવાદી-પ્રગતિવાદી હોવું એ બંને વિરોધી બાબતો છે? શા માટે આપણે દર વખતે વ્યક્તિને એના ભૂતકાળની ફૂટપટ્ટીથી જ માપીએ છીએ?  શા માટે આપણે આપણા કરતાં અલગ ધર્મની વ્યક્તિને માત્ર એના ધર્મને કારણે એને ધિક્કારવા લાગીએ છીએ? આપણા કાયદાની ચક્કી ભલે બારીક દળે, પણ અત્યંત ધીમું દળે છે એના ઉપાય રૂપે શું કરી શકાય? શા માટે આપણા દેશમાં સાચું બોલતા, સત્ય માટે લડતા લોકોને બંદૂકની અણીએ ખામોશ કરી દેવામાં આવે છે?

ફિલ્મના સંવાદો પણ એટલી પરિપક્વ છે કે મેલોડ્રામેટિક થયા વિના સીધાસટ ચાબખા મારી દેવાયા છે. જેમ કે, એઝ અ મીડિયા પર્સન મૈં આપસે યે એક્સપેક્ટ નહીં કરતા કિ આપ કો સચ્ચાઇ પતા હો, લેકિન આપ ઉસકે નઝદીક તો હોની ચાહિયે ના…

અહીં જબરદસ્ત કોર્ટરૂમ ડ્રામા પણ છે, પરંતુ ‘તારીખ પે તારીખ’ ટાઇપના નાટ્યાત્મક સંવાદો ગેરહાજર છે. જ્યાં વાત ‘લાઉડ’ બને ત્યાં તરત જ જજ વકીલોને અટકાવી દે છે. ફિલ્મના દરેક સીનમાં કટ્સ પણ એવી જ રીતે અધવચ્ચે વાગે છે, કે દરેક સીનને અંતે એમાં ખરેખર શું થયું હશે એ આપણે પછીનો સીન જોઇએ ત્યારે જ સમજાય.

બીજાં ડિપાર્ટમેન્ટ્સ

‘શાહિદ’માં લગભગ મહેમાન કલાકાર તરીકેની ભૂમિકામાં કે. કે. મેનન અને તિગ્માંશુ ધુલિયા જેવા ઉમદા કલાકારો છે, પરંતુ આપણું ધ્યાન ખેંચે છે, રાજકુમાર યાદવ, એનો મોટો ભાઇ બનતો મોહમ્મદ ઝિશન અય્યુબ (રાંઝણાનો બોલકો ‘મુરારી’) અને મરિયમની ભૂમિકા ભજવતી પ્રભલિન સંધુ. રાજકુમારે જે આત્મવિશ્વાસથી આખી ફિલ્મ પોતાના ખભે ઉપાડી છે એ જોતાં બિનધાસ્ત કહી શકાય કે એ લાંબી રેસનો ઘોડો છે. ફિલ્મમાં સ્ટોરીને આડા પાટે ચડાવતાં કે ફિલ્મી બનાવી દેતાં ગીતો નથી. જે બે કર્ણપ્રિય ગીતો છે, એ બેકગ્રાઉન્ડમાં શાંતિથી વાગ્યા કરે છે.

કુલ મિલાકે

આપણા ન્યાયતંત્ર માટે કહેવાય છે કે સો દોષી ભલે છૂટી જાય પરંતુ એક નિર્દોષને સજા ન થવી જોઇએ. પરંતુ જ્યારે નિર્દોષ ખોટી રીતે જેલમાં સબડતો હોય, ટોર્ચર સહન કરતો હોય, ત્યારે એને છોડાવવા માટે કામ કરતા શાહિદ જેવા માણસની સ્ટોરી બહાર લાવતી અને આપણને વિચારતા કરી મૂકતી ફિલ્મો બને તે સરાહનીય છે. દરેક વિચારતા ભારતીયે જોવા જેવી ફિલ્મ. બ્રાવો હંસલ મહેતા!

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s