સત્યાગ્રહ

સત્યાગ્રહની સાઇડ ઇફેક્ટ્સ

***

પ્રકાશ ઝાના ચાહકોને ગમે એવી અને અન્નાના ચાહકોને કદાચ ન ગમે એવી છતાં વિચારવા પ્રેરે એવી ફિલ્મ.

***

satyagraha_xlg2011માં જ્યારે અન્ના હઝારેએ જનલોકપાલ બિલ લાવવા માટે ‘ગાંધી ચીંધ્યા માર્ગે’ આંદોલન કરેલું, ત્યારે એવી હવા હતી કે જો તમે અન્ના હઝારે આંદોલનની સાથે નથી, તો એમની વિરોધમાં છો. વાસ્તવિકતાની ધરતી પર પગ રાખીને મસાલા ફ્લેવરવાળી ફિલ્મો બનાવવા માટે જાણીતા પ્રકાશ ઝાની ‘સત્યાગ્રહ’ પબ્લિક એક્શનના નામે થયેલી એ મુવમેન્ટ પર ઘણા બધા સવાલો ઊભા કરે છે.

રિયલિસ્ટિકલી ફિલ્મી

અંબિકાપુર ગામમાં રહેતા દ્વારકા આનંદ (અમિતાભ બચ્ચન) નખશિખ પ્રામાણિક, સિદ્ધાંતોને વરેલા અને ભારતની ભ્રષ્ટ સિસ્ટમથી ત્રસ્ત સિત્તેર વર્ષીય વૃદ્ધ છે, જે ત્યાં એક નાનકડી સ્કૂલ ચલાવે છે. એમનો દીકરો અખિલેશ (ઇન્દ્રનીલ સેનગુપ્તા) ટેલેન્ટેડ એન્જિનિયર છે અને સુમિત્રા (અમૃતા રાવ) અખિલેશની પત્ની છે. માનવ રાઘવેન્દ્ર (અજય દેવગણ), અખિલેશનો જિગરી દોસ્ત અને આજના ભારતનો બિલ્યનેર ટેલિકોમ આંત્રપ્રેન્યોર છે, જે ઉંગલી ટેઢી કરીને ઘી કાઢી લેવામાં માને છે. અચાનક એક દિવસ રોડ એક્સિડન્ટમાં અખિલેશનું મૃત્યુ થાય છે. લાશ પર રોટલા શેકવા આવી ગયેલા નેતાજી (બલરામ સિંહ) મનોજ બાજપાયી પચ્ચીસ લાખનું વળતર જાહેર કરે છે, પરંતુ એ લેવા માટે અમૃતા રાવ બિચારી ધક્કા ખાઇ ખાઇને થાકી જાય છે, પણ એનું કામ થતું નથી. કેમ કે ત્યાં દરેક ફાઇલનો રેટ નક્કી છે. આખરે ત્રાસેલા અમિતાભ કલેક્ટરને ભર ઓફિસમાં કલેક્ટરને થપ્પડ મારી બેસે છે. બદલામાં અમિતાભ જેલમાં જાય છે.

બચ્ચનજીને છોડાવવા આવેલા અજય દેવગણના બધા પ્રયાસો નિષ્ફળ જાય છે, ત્યારે એ સોશિયલ મીડિયાની મદદથી એક ચળવળ ઊભી કરે છે, જેમાં એને સ્થાનિક યુવા નેતા અર્જુન (અર્જુન રામપાલ)ની અને ન્યૂઝ ચેનલ રિપોર્ટર યાસ્મીન અહેમદ (કરીના કપૂર)ની મદદ મળે છે. આખરે કળથી કામ લેવા નેતાજી મનોજ બાજપાયી કલેક્ટર પાસે માફી મગાવીને જાહેરમાં બચ્ચનજીને કેબીસી જેવો ચેક અર્પણ કરે છે. પરંતુ ભ્રષ્ટાચારથી ત્રાસેલા બચ્ચનજી કહે છે કે હવે ત્રીસ દિવસની અંદર આખા ગામની ફાઇલો ક્લિયર કરો. લોકોની ફાઇલો અમુક સમયમાં ક્લિયર થઇ જાય એવો કાયદો લાવવા માટે આમરણાંત ઉપવાસ પર બેસે છે. બચ્ચન એન્ડ કંપનીની લોકપ્રિયતા જોઇને નેતાઓ અકળાઇને ધમપછાડા કરીને આંદોલન તોડવાની ફિરાકમાં પડી જાય છે.

અન્ના, આંદોલન અને સવાલો

પ્રકાશ ઝા અને અમિતાભ બચ્ચન એવી દલીલ કરતા હતા કે અમારી ફિલ્મ અન્ના હઝારે અને એમના આંદોલનથી પ્રેરિત નથી. પરંતુ ફિલ્મમાં ટીમ અન્નાના એકેએક સભ્ય સાથે સાંકળી શકાય એવાં પાત્રો મોજુદ છે. જેમ કે, અન્ના હઝારે (અમિતાભ), અરવિંદ કેજરીવાલ (અજય દેવગણ), શાઝિયા ઇલ્મી (કરીના કપૂર) અને ઇવન કિરણ બેદી તથા પ્રશાંત ભૂષણનાં પણ પાત્રો છે. અન્નાના રાલેગણ સિદ્ધિ જેવું અંબિકાપુર ગામ છે. અહીં ‘મૈં અન્ના હૂં’ જેવી ગાંધી ટોપી પણ છે, રામલીલા મેદાન પણ છે અને લોકો પર તૂટી પડતી પોલીસ પણ છે, કાયદા સડક પર ન બને એવું કહેતા નેતાઓ પણ છે અને કેજરીવાલ પર થયેલા આક્ષેપો અને તપાસ પણ છે, આંદોલનને વેગ આપતું સોશિયલ મીડિયા પણ છે અને રામલીલા મેદાન પર પરફોર્મ કરતાં મ્યુઝિક બેન્ડ પણ છે (અહીં ‘ઇન્ડિયન ઓશન’ બેન્ડવાળા રાહુલ રામ પરફોર્મ કરે છે), અજય દેવગણ (કેજરીવાલ) પર ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો અને તપાસ પણ છે અને ટીમ અન્નામાં સર્જાયેલો વૈચારિક મતભેદ પણ છે.

પરંતુ ફિલ્મ અન્ના આંદોલનથી આગળ જઇને વાત કરે છે. ડિરેક્ટર પ્રકાશ ઝાએ નેતાઓ દ્વારા આચરવામાં આવતા ભ્રષ્ટાચારને તો ઉપાડ્યો છે જ, પરંતુ અન્ના મુવમેન્ટના જુવાળની સામે પણ સવાલો ઊભા કર્યા છે. જેમ કે, સત્યાગ્રહના નામે થતો ઉપવાસ બ્લેકમેઇલિંગ બની જાય ત્યારે? સોશિયલ મીડિયાનો આધાર લઇને અને યુવાનોને ઇમોશનલ અપીલ કરીને ઊભું કરેલું આંદોલન કેટલું નક્કર હોય છે? એમાં કેટલી સચ્ચાઇ હોય છે? ખરેખર આ રીતે અનશન-ઉપવાસ કરીને કાયદા ઘડવાની ફરજ પાડી શકાય ખરી? વિરોધની ચરમસીમા એવું આત્મવિલોપન કેટલું યોગ્ય છે? શા માટે પબ્લિકના હાથમાં કાયદો ઘડવાની સત્તા ન આપવી જોઇએ? લોકો કાયદો હાથમાં લઇ લે ત્યારે શું થાય? નેતાઓ જનતાના સેવક છે, પણ એમને કેટલી હદ સુધી અને કઇ રીતે આદેશ કરી શકાય? સૂચક રીતે જ ગાંધીજીના પૂતળા નીચે આકાર લેતી ઘટનાઓમાં કરીના કપૂર ગાંધીજીનો જ સિદ્ધાંત કહે છે કે સાધ્ય માટે સાધન શુદ્ધિ પણ એટલી જ મહત્ત્વની છે. અને હિંસા ક્યારેય કોઇ સમસ્યાનું સમાધાન ન હોઇ શકે (આંખ સામે આંખ તો આખા વિશ્વને અંધ બનાવી દે). વળી, બચ્ચનસાહેબ સ્પષ્ટ રીતે કહે છે કે આપણે આ કેવો દેશ બનાવ્યો છે, જેમાં નેતાઓ જનતાથી સાવ કપાઇ ગયા છે!

આ મુદ્દા ઉઠાવવાની હિંમત કરવા બદલ પ્રકાશ ઝા અને લેખક અંજુમ રજબઅલીને શાબાશી આપવી જોઇએ, પરંતુ આપણી જનતાને ફિલ્મોમાંથી સોલ્યુશન શોધવાની ટેવ છે. અને આ ફિલ્મ સોલ્યુશનના નામે એક જ વિકલ્પ આપે છે કે સિસ્ટમને બદલવી હોય તો લોકતાંત્રિક રીતે ચૂંટાઇને સિસ્ટમની અંદર આવો (આ જ સંવાદ ‘પેજ થ્રી’ ફિલ્મમાં પણ હતો). એ સિવાય ફિલ્મ કોઇ નક્કર છેડા પર આવીને પૂરી થવાને બદલે અચાનક જ પૂરી જાહેર કરી દેવામાં આવે છે. ઊલટું વાસ્તવિકતા (કેજરીવાલની ‘આમઆદમી પાર્ટી’ તરીકે) વધુ લોજિકલ એન્ડ સુધી પહોંચી છે.

સત્યાગ્રહને નડતા મુદ્દા

જે પાયા પર ફિલ્મ છે, તે સત્યાગ્રહ કરવાનું નક્કર કારણ ફિલ્મમાંથી ઊઠીને બહાર આવતું નથી. ઇવન એમની નક્કર માગણીઓ પણ ખૂલીને બહાર નથી આવતી. વળી, ફિલ્મમાં ઉઠાવેલા મુદ્દા બાદ કરી નાખો, તો ગંભીર સ્થિતિમાં પણ ડ્રાયફ્રૂટ્સ ખાતા અને તડજોડ કરતા ભ્રષ્ટ નેતાઓ, ત્રસ્ત પ્રજા, નેતાની ગુલામી કરતી પોલીસ, ઉસૂલના પક્કા એવા હીરોલોગ, માઇક લઇને આગળ પાછળ દોડતું મીડિયા વગેરે. અહીં ભ્રષ્ટાચાર તો જાણે નેતાઓ અને સરકારી અધિકારીઓ જ કરતા હોય એ રીતે તેનું એકપક્ષી નિરુપણ થયું છે. કરપ્શનમાં જનતાની ભાગીદારી ચર્ચાઇ જ નથી.

ફિલ્મમાં બચ્ચન ભ્રષ્ટાચારના એક કારણ તરીકે કોર્પોરેટ સેક્ટરની લાલચને પણ ટાંકે છે. પરંતુ (ખર્ચો કાઢવા માટે) ફિલ્મમાં જે સંખ્યાબંધ પ્રોડક્ટ્સનું બેશરમ માર્કેટિંગ કરાયું છે, એ ફિલ્મના ગંભીર વિષયવસ્તુની હાંસી ઉડાવતું વધારે લાગે છે. જિલ્લા કલેક્ટરને બિન્ધાસ્ત થપ્પડ ખેંચી લેતા બચ્ચનમોશાય એ પછી અહિંસાના માર્ગે ચાલે એ વિરોધાભાસ ઊડીને આંખે ખૂંચે છે. કદાચ પહેલી જ વાર પડદા પર ‘કરીના કપૂર ખાન’ તરીકે દેખાયેલી કરીના અહીં ટીવી ચેનલની પત્રકાર બની છે, પરંતુ સાથોસાથ એ આંદોલનની સભ્ય પણ બની જાય છે. એ કોઇ ટીવી ચેનલ કઇ રીતે ચલાવી લે? અને હા, પરાણે ઉમેરાયેલો કરીના અને અજય દેવગણનો રોમાન્સ ફિલ્મના એકધારા પ્રવાહને ક્રૂર રીતે તોડી નાખે છે. અધૂરામાં પૂરું ‘રસ સે ભરે તોરે નૈન’ ગીત પ્રકાશ ઝાની જ ‘રાજનીતિ’ ફિલ્મના ‘મોરા પિયા મોસે બોલત નાહીં’ની બાકી વધેલી તર્જમાંથી બનાવ્યું હોય એવું છે. ફિલ્મના એક દૃશ્યમાં ખુદ પ્રકાશ ઝા માથે ગમછો વીંટીને આવી ગયા છે, જે એક સિરીયસ સીનને હાસ્યાસ્પદ બનાવી દે છે.

પરફોર્મન્સ ડિપાર્ટમેન્ટ

અજય, કરીના, અર્જુન બધાંની એક્ટિંગ સરસ છે, પરંતુ એક લાચાર પિતા અને ઉપવાસીના રોલમાં બચ્ચનમોશાય તથા એક ધીટ રાજકારણીની ભૂમિકામાં મનોજ બાજપાયીએ કમ્માલ કરી છે! અમૃતા રાવના ભાગે દુઃખી થવા સિવાય ઝાઝું કામ નથી આવ્યું. મ્યુઝિક સારું છે, પણ પ્રસૂન જોશીએ ‘જનતા રોક્સ’ સિવાય ખાસ કમાલ બતાવી નથી.

કુલ મિલા કે

પહેલા જ દૃશ્યથી ઉપદેશાત્મક થઇ જતી અને પ્રકાશ ઝાની અગાઉની ફિલ્મો જેવી જ ફીલ આપતી આ ફિલ્મ સારી હોવા છતાં બધા લોકોને અપીલ નહીં કરી શકે. ‘સત્યાગ્રહ’ ભ્રષ્ટાચાર, જન આંદોલન અને તેની મર્યાદાઓ વિશે વિચારવાલાયક મુદ્દા ઉપસ્થિત કરે છે એ લોકો સુધી પહોંચે એ ઇચ્છનીય છે.

રેટિંગઃ *** (થ્રી સ્ટાર)

(Published in Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s