સિમરન

બેન્ડિટ ક્વીન

***

આ ફિલ્મ ક્વીનની ભંગાર સિક્વલ બનીને રહી ગઈ છે.

***

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

***

simranposter‘આર યુ ટાયર્ડ? બિકોઝ યુ આર રનિંગ ઇન માય માઇન્ડ!’ (‘તમે થાકેલા છો? કેમકે, મારા મનમાં તમે જ ચાલી રહ્યા છો!’) ‘લડકી પટાઓ સંહિતા’માં આ પ્રકારનાં વાક્યોને ‘પિકઅપ લાઇન્સ’ કહે છે. આવી એકદમ ચીકણી-ચીઝી લાઇન્સ માત્ર લડકાલોગનો જ ઇજારો રહી છે. આવી લાઇન્સ બોલાયા પછી દાળ ગળે તો મામલો ક્યારેક પ્યાર-ઇશ્ક-મોહબ્બત સુધી પહોંચે અથવા તો તેનું સીધું લક્ષ્ય બૅડરૂમ પણ હોઈ શકે. અહીં ‘સિમરન’ મુવીમાં લક્ષ્ય તો બૅડરૂમ જ છે, લેકિન લાઇન બોલાઈ છે કંગનાના મુખેથી. જે ફિલ્મ માટે કંગનાએ આટલા બધા ધમપછાડા કર્યા, ‘હરિકેન કંગના’ બનીને અડધો ડઝન લોકો પર ત્રાટકી એ ફિલ્મ કમનસીબે ખાસ્સી કંગાળ છે.

ઝિંદગી એક જુઆ

ઇન્ટરનેટના પ્રતાપે આપણને ખબર છે કે ‘સિમરન’ સંદીપ કૌર નામની NRI નર્સની લાઇફ પરથી બની છે. જુગારને રવાડે ચડી. બહુ બધા પૈસા હારી એટલે એ છોકરીએ બૅંકો લૂંટવાની શરૂ કરી અને અત્યારે અમેરિકન જેલમાં છે. નૅચરલી, આ ફિલ્મની સ્ટોરીલાઇન પણ એ જ છે. આપણે સ્ટોરીની ગલીમાં ઝાઝા ઊંડા ઊતર્યા વિના ઑબ્ઝર્વેશન્સના હાઇવે પર આવી જઇએ.

દિલ લે ગઈ કુડી ગુજરાત કી

‘સિમરન’માં કંગના બની છે એટલાન્ટામાં રહેતી ગુજરાતી ગર્લ પ્રફુલ પટેલ. રામ જાણે ત્રીસ વર્ષની યુવતીનું નામ કયા માતાપિતા ‘પ્રફુલ’ રાખે? પ્રફુલ પટેલ બોલો એટલે આંખ સામે NCPના જાડી મૂછોવાળા નેતા દેખાવા લાગે, અને ‘પ્રફુલ’ સાંભળીને ‘ખીચડી’ સિરિયલના ‘બાબુજી’ અનંગ દેસાઈનો અવાજ સંભળાય, ‘પ્રફુલ, તૂ તો ગધા હૈ ગધા!’ (અને એ પ્રફુલ હોય અમેઝિંગ એક્ટર રાજીવ મહેતા.) આપણને આવા કોઈ કુવિચારો ન આવે તે માટે આ ફીમેલ પ્રફુલને ‘પ્રફ’ જેવું ગ્લોસી નિકનેમ આપી દેવાયું છે. અને અડધી ફિલ્મે કંગના પ્રફમાંથી સિમરન બની જાય છે (એનો ઇન્સ્પિરેશન સોર્સ શું હશે એ સમજવા માટે ‘યશરાજ સ્ટુડિયો’ સુધી લાંબા થવાની જરૂર નથી જ!)

આ સિમરન ઉર્ફ પ્રફુલ ઉર્ફ પ્રફ ઉર્ફ ‘હરિકેન કંગના’નું કેરેક્ટર છે એકદમ ઇન્ટરેસ્ટિંગ. એ ડિવોર્સી છે, પણ એ વિશે દુઃખિયારી થઇને નથી ફરતી. લડકાલોગને સામેથી પટાવે છે (શરૂઆતમાં કહી એવી લાઇનો બોલી બોલીને) ને કહે છે કે ‘લડકે પટાના તો એક આર્ટ હૈ!’ મમ્મી-પપ્પા સાથે તડ ને ફડ કરે છે. અમેરિકાનું આકાશ પણ નાનું પડે એવા એના એના આઝાદ ખયાલો છે. એકલી હોવા છતાં પેરેન્ટ્સથી અલગ પોતાનું ઘર લેવાની ફિરાકમાં છે. ઘરમાં દેકારો મચ્યા બાદ રડીને બેસી રહેવાને બદલે કઝિન સાથે લાસ વેગસ ફરવા ઊપડી જાય છે અને ત્યાં બિનધાસ્ત દારૂ પીવે છે, જુગાર રમે છે, અજાણ્યા પુરુષો સાથે દોસ્તી કરે છે-સામેથી રોમેન્ટિક ઍડવાન્સમેન્ટ પણ કરે છે અને આપણા પહેલાજ નિહલાણી સાહેબને જે જોઇને પૅનિક અટેક આવી જાય એવી ક્રિયાઓ પણ કરે છે. એની સેક્સ્યુઅલ પોઝિશન પણ ‘વુમન ઑન ટૉપ’ છે! અને એ પછી પુરુષ નહીં, અહીંયા સ્ત્રી ચાલતી પકડે છે! એ ત્યાંની ‘હિલ્ટન’ હૉટેલમાં રૂમો વાળી-ચોળીને સાફ કરવાનું કામ કરે છે, પણ પોતાના કામની વાત નીકળે તો ગર્વથી કહે છે કે ‘હું તો હાઉસકીપિંગ ડિપાર્ટમેન્ટમાં છું.’ ટૂંકમાં જિંદગીના એકેય કામ માટે એ અપોલોજેટિક નથી, બેંક લૂંટવા માટે પણ નહીં.

ભલભલી સ્ટાર હિરોઇનોને જે પાત્ર વિશે જાણીને ધ્રુજારી છૂટી જાય એવું આ કેરેક્ટર કંગનાએ જે જીવંતતાથી, જે શિદ્દતથી અને જે એક્સપર્ટીઝથી નિભાવ્યું છે એ જોઇને આપણને ઇક્કીસ તોપોં કી સલામી દેવાનું મન થઈ જાય. જ્યારે એ પોતાના પપ્પા (હિતેન કુમાર) સાથે ઝઘડે છે, જે રીતે જુગારમાં હાર્યા પછી દારૂના નશામાં એ (અદ્દલ ‘ક્વીન’ સ્ટાઇલમાં) ભેંકડો તાણે છે, પહેલી ચોરી કર્યા પછી કારમાં એનાં એક્સપ્રેશન્સ ચેન્જ થાય છે, જે રીતે પોતાના પૈસા માટે ઘાંઘી થયા બાદ એ તોફાન મચાવે છે અને પછી અચાનક જ શાંત થઈ જાય છે… આપણને થાય કે બૉસ, એક્ટિંગની ઝાંસી કી રાની તો આ ‘ક્વીન’ કંગના પોતે જ છે. એને લઇને જ એની જ એક બાયોપિક બનાવવી જોઇએ!

125 મિનિટ એટલે કે બે કલાક ને માથે લટકાની પાંચ મિનિટની આ ફિલ્મમાંથી બે ઘડી કંગનાને બાજુ પર મૂકીએ તો બાકીની ફિલ્મ સાવ ખાલીખમ છે. પહેલો અને સૌથી મોટો લોચો છે ફિલ્મનું રાઇટિંગ અને કેરેક્ટરાઇઝેશન. રાઇટિંગ ક્રેડિટના મુદ્દે તો ફિલ્મના લેખક અપૂર્વ અસરાનીએ ફેસબુક પર આવીને કકળાટ કાઢેલો. ફિલ્મના સહ-લેખક અને ડાયલોગ્સમાં ખુદ ગબ્બર બહિન કંગનાએ પણ ક્રેડિટ લીધી છે. લેકિન હરામ બરાબર જો ક્યાંય આપણને મજા પડે એવા ડાયલોગ્સ આવે તો કંગનાનું નામ બદલીને કાયમ માટે ‘પ્રફુલ’ કરી નાખવાની છૂટ! અમદાવાદના ખાડાઓની જેમ એક પછી એક સીન આવ્યા કરે, પણ ન તો બે સીન વચ્ચે કોઈ અનુસંધાન મળે કે ન જથ્થાબંધ સીન-શોટ્સ મૂકવાનું લોજિકલ કારણ જડે. અરે, એ છોકરી વન બાય વન બેંકો લૂંટતી હોય એમાંય કોઈ જ થ્રિલ નહીં-પૅસ નહીં. ગંધિયાણું ખરીદવા જતી હોય એ રીતે લૂંટીને ચાલતી પકડે. કોઈ ઉતાવળ પણ નહીં. બે ઘડી તો આપણનેય થઈ આવે કે કરવા જેવો ખરેખરો ધંધો તો આ છે!

બીજો XXL સાઇઝનો માઇનસ પોઇન્ટ છે, કંગના સિવાય રસપ્રદ પાત્રોનો અભાવ. ફિલ્મમાં કંગનાનાં માતા-પિતા, મિત્રો, પ્રેમી, અગેઇન સમ ખાવા પૂરતું એક પણ પાત્ર એવું નથી કે જેને પડદા પર જોઇને આપણને હાશ થાય કે મજાની ફીલિંગ આવવા લાગે. હા, આપણા જાણીતા ને માનીતા ગુજરાતી એક્ટર હિતેન કુમાર અહીં કંગનાના પિતા તરીકે હાજર થયા છે. પરંતુ ભાગ્યે જ કોઈ એવો સીન છે જેમાં એમણે અતિશય ગુસ્સો ન કર્યો હોય (અને ‘પત્તર ફાડી છે’ શબ્દો ન બોલ્યા હોય!). અગાઉ ‘શિપ ઑફ થિસિયસ’માં દેખાયેલા સોહમ શાહ અહીં કંગનાના મંગેતર બન્યા છે. પરંતુ એક તો કંગના સાથે એમની જોડી તદ્દન મિસફિટ લાગે છે. કોઈ વિચિત્ર કારણોસર એમની ઍક્ટિંગ તદ્દન નકલી લાગે છે (એમનું નકલી હાસ્ય તો એસ્પાયરિંગ એક્ટર્સ માટે કૅસ સ્ટડી છે! કે ભઈ, આમ તો ન જ હસવું!). હજી આગળ વધીને કહીએ તો એમનું પાત્ર કોઈ જ કારણ વગર મિસ્ટિરિયસ લાગે છે. આખી ફિલ્મમાં સારા-સપોર્ટિંગ એક્ટર્સની એવી તાણ છે કે એક અજાણ્યો બાર ટેન્ડર થોડો ચિયરફુલી વર્તે તોય આપણને અમથા અમથા એને ભેટી પડવાનું મન થઈ આવે! હંસલભાઈએ અગાઉ ‘શાહિદ’ જેવી અફલાતૂન અને ‘સિટી લાઇટ્સ’ જેવી નોટ સો અફલાતૂન ફિલ્મો આપી છે, એટલે ગુજરાતી હોવાને નાતે અહીં એમની સામે એક ધોખો એ કરવાનો રહે કે ફિલ્મમાં આટલું નકલી ગુજરાતી શા માટે બોલાય છે? એકમાત્ર હિતેન કુમારનું ગુજરાતી સ્વાભાવિક છે (ઓબ્વિયસલી). બાકી ઇન્ક્લુડિંગ કંગના, જે કોઈ પાત્ર ‘સું કામ?’, ‘મારી સાથે’, ‘એટલે તો આવી છું’ આવાં પરચુરણ વાક્યો ગુજરાતીમાં બોલે એટલે જાણે ચાઇનીઝ પાતરા ખાતા હોઇએ એવી વર્ણસંકર ફીલ આવે છે. અને હંસલભાઈ પ્લીઝ, ગુજરાતીઓ ખાખરા, થેપલાં, ઢોકળાં સિવાય બીજું કશું ખાતા જ નથી એ સ્ટિરિયોટાઇપને એટલિસ્ટ તમે (એક ગુજરાતી તરીકે) શા માટે આગળ ધપાવો છો?

બીજો એક સવાલ એ થાય કે હંસલભાઈ આ ફિલ્મને ડ્રામા બનાવવા ગયા છે, થ્રિલ બનાવી છે કે કોમેડી કરવાની છે? હા, ક્યારેક એકાદી લાઇન પણ સિરિયસ મોમેન્ટમાં લાફ્ટર ઉમેરી દે છે (ચેક આઉટઃ ‘આઈ કેન ગો ટુ અનધર બૅન્ક!’). ફિલ્મની પૅસ પણ અત્યંત સ્લો અને દિશા એટલી બધી પ્રીડિક્ટેબલ છે કે રિયલ લાઇફ પાત્ર એવી સંદીપ કૌરની સ્ટોરી ન ખબર હોય તોય આપણે અંત કળી શકીએ.

આવી ફિલ્મમાં મ્યુઝિક મસ્ત હોવું જોઇતું હતું. લેકિન અફસોસ, ટાઇટલ સોંગને બાદ કરતાં બધાં જ ગીતોનો એકીપાણી-પોપકોર્ન-બગાસાં સિવાય કોઈ જ ઉપયોગ થઈ શકે તેમ નથી.

જા સિમરન જા!

હંસલ મહેતાની ‘સિમરન’ કંગનાનો વન વુમન શૉ છે. કહો કે ‘ઑફ ધ કંગના, ફોર ધ કંગના. બાય ધ કંગના’. કંગના સિવાય ફિલ્મમાં કોઈ જ ઍનર્જી નથી અને આખી મૅચમાં એક બેટ્સમેન ખેંચી ખેંચીને કેટલું ખેંચી શકે? કંગના માટે આ ફિલ્મ ઓબ્વિયસલી ટ્રાય કરી શકાય. પરંતુ જો તમે એનાં તાજેતરનાં તોફાની ઇન્ટરવ્યૂઝથી અજાણ હો તો એ જોઈ લો. આ ફિલ્મ કરતાં એ ક્યાંય વધુ થ્રિલિંગ, ચટાકેદાર છે ને એમાં કંગનાનું પર્ફોર્મન્સ વધુ જેન્યુઇન છે!

(Reviewed for divyabhaskar.co.in)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Advertisements

Daddy

રોબિનહૂડ ગવળીઃ ઑપરેશન વ્હાઇટવૉશ

***

અરુણ ગવળીની આ બાયોપિકનું ડિટેલિંગ મસ્ત હોવા છતાં નૈતિક રીતે આ ફિલ્મ અત્યંત ખાડે ગયેલી છે.

***

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

***

daddy_film_posterઆપણે ત્યાં બાયોપિક અને એમાંય અન્ડરવર્લ્ડ સાથે સંકળાયેલા લોકો પર બનેલી ફિલ્મોનું કામકાજ ‘શોલે’ના જય અને મૌસીના સીન જેવું હોય છે. મીન્સ કે…

જયઃ ‘અબ ક્યા બતાયેં મૌસી જી, ઇસ દેસ મેં ગરીબ ઘર મેં પૈદા હોના હી પાપ હૈ!’

મૌસીઃ ‘તો ક્યા લડકા ગરીબ હૈ?’

‘નહીં નહીં, વો તો બહોત પહલે કી બાત થી. લેકિન ભૂખે પેટ સે આદમી કો સહી-ગલત કા કહાં ખયાલ રહતા હૈ?’

‘હાય હાય, તો મતલબ લડકા ઉલટે-સીધે ધંધે ભી કરતા હૈ?’

‘અરે નહીં નહીં મૌસીજી, લેકિન અગર પુલિસ ખુદ સામને સે ગરીબોં કો સતાયે તો કોઈ હથિયાર ઉઠાને સે કબ તક બચ સકતા હૈ?’

‘લે, તો લડકા હથિયાર ભી ચલાતા હૈ?’

‘અરે મૌસીજી, અબ સ્મગલિંગ કરના હો, મુંબઈ પે રાજ ચલાના હો, કિસી કી સુપારી લેની હો, જબ અપને હી દુશ્મન બન જાયે, જાન કા ખતરા હો, તો અપને પ્રોટેક્શન કે લિયે કભી કભાર હથિયાર ચલાને ભી પડતે હૈ. લેકિન મેરા દોસ્ત દિલ કા બહોત અચ્છા હૈ.’

‘હે ભગવાન, લડકા સ્મગલિંગ કરતા હૈ, ગેંગસ્ટર હૈ, ગોલીબારી ભી કરતા હૈ, લેકિન ઉસકા કોઈ દોષ નહીં. વાહ!’

‘અરે અરે, મૌસીજી. આપ તો આપ તો મેરે દોસ્ત કો ગલત સમઝ રહીં હૈ. યે સબ તો કલ કી બાતેં હૈં. અબ તો વો એકદમ સુધર ગયા હૈ. સમાજસેવા ભી કરતા હૈ.’

‘એક બાત કી દાદ દૂંગી, બેટા. ભલે સૌ બુરાઇયાં હો તુમ્હારે દોસ્ત મેં, લેકિન તુમ્હારે મૂંહ સે ઉસકે લિયે તારીફેં હી નીકલતી હૈ!’

‘અબ ક્યા કરું, મૌસી, મેરા તો દિલ હી કુછ ઐસા હૈ! તો હમ યે બાયોપિક પક્કા સમજેં?’

***

આ આખેઆખો પ્રસંગ અર્જુન રામપાલ સ્ટારર ‘ડેડી’ને શબ્દશઃ લાગુ પાડી શકાય તેમ છે. ચારેકોર ઢોલ વગાડીને જાહેર કરવામાં આવ્યું છે તેમ, ડેડી મુંબઈના ગેંગસ્ટર અરુણ ગવળીની બાયોપિક છે. ફિલ્મ એવી છે કે એક્ટિંગ, ડિટેલિંગ, પ્રોડક્શનના મામલે પીઠ થાબડવી પડે, પણ ફિલ્મનો માંહ્યલો એવો હાડોહાડ કરપ્ટ છે કે પીઠ પર જોરથી ધબ્બો મારવો પડે. કેમકે, ‘બેઝ્ડ ઑન અ ટ્રુ સ્ટોરી’ અને ‘બાયોપિક’ના નામે આ ફિલ્મ અરુણ ગવળીના ક્રાઇમને ગ્લોરિફાય કરવાનો અને એને માત્ર પરિસ્થિતિનો શિકાર બતાવીને એનાં કારનામાં જસ્ટિફાય કરવાનો પ્રયત્ન વધારે છે.

હમ પંછી એક ચાલ કે

મુંબઈની દગડી ચાલમાં અમુક બિચારા લુખ્ખાઓ રહે છે (આવું ફિલ્મમાં ગવળીની જ એક નજીકની વ્યક્તિ બોલે છે). એ બિચારાઓના કેન્દ્રમાં છે અરુણ ગુલાબ ગવળી (અર્જુન રામપાલ). કેરમ રમીને અને લુખ્ખાગીરી કરીને થાકે એટલે છૂટક ક્રાઇમ કરી જાણે. એમાં સતત ગોગલ્સ પહેરી રાખતા એક બડે ભાઈનો હાથ પડ્યો એટલે આ લુખ્ખેશોની પ્રગતિ થઈ. એ લોકો કોન્ટ્રાક્ટ કિલર્સ બન્યા, ખંડણીખોર બન્યા. એમાં પાછો દગાખોરીનો, ફાટફૂટનો, ડબલ ક્રોસિંગનો રંગ ભળ્યો. ઉપરથી પોલીસે પણ પોતાના તરફથી યથાશક્તિ લોહીનો લાલ રંગ રેડ્યો.

આમ જુઓ તો ગવળીનો રાઇઝ, દાઉદ સાથેની એની દુશ્મની, શિવસેનાના ધારાસભ્યની હત્યાનો કૅસ, એનું રાજકારણમાં ઝંપલાવવું, ધારાસભ્ય બનવું અને જેલમાં જવું, આમાંથી કશું જ અજાણ્યું નથી. ઇન ફેક્ટ, સાવ નજીકના ભૂતકાળની જ આ ઘટનાઓ છે. એક સિમ્પલ વિકિપીડિયા સર્ચથી પણ તે મળી શકે તેમ છે. અહીં જે અલગ છે તે છે ફિલ્મની ટ્રીટમેન્ટ, તેનું ડિટેલિંગ અને ગવળીને એ જેવા રંગનાં કપડાં પહેરે છે તેવો જ ચીતરવાનો પ્રયાસ.

ઉપર ગાંધી ટોપી, નીચે ગોડસેગીરી

‘ડેડી’ના ડિરેક્ટર અશીમ આહલુવાલિયાએ અગાઉ નવાઝુદ્દીન સિદ્દીકીને લઇને ‘મિસ લવલી’ નામે એક ફિલ્મ બનાવેલી. ઈ.સ. 2012ના ‘કાન ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ’માં સિલેક્ટ થઇને સ્પર્ધાત્મક કેટેગરીમાં સામેલ થયેલી એ ફિલ્મ એંસીના દાયકાની સસ્તી ‘સી ગ્રેડ હોરર-પોર્ન મુવી ઇન્ડસ્ટ્રી પર આધારિત હતી. (એ ફિલ્મની મુખ્ય અભિનેત્રી નિહારિકા સિંઘ FTII ખાતે અમારી ક્લાસમેટ હતી અને ખુદ આહલુવાલિયા પોતાની આ ફિલ્મ બતાવવા આવેલા, એ જસ્ટ ખોંખારો ખાવા સારુ!) ઓછા બજેટમાં બનેલી આવી ફિલ્મોને ‘ઇન્ડી’ મુવી કહે છે. ‘ઇન્ડી’ યાને કે ‘ઇન્ડિપેન્ડન્ટ’, જેને કોઈ મોટા પ્રોડ્યુસર વગેરેનું બૅકિંગ ન હોય તેવી. પરંતુ અસીમભાઈની એ ફિલ્મમાં મુંબઈનો ગંદો-ગોબરો ચહેરો, અંધારિયાં ઘર-દુકાન, ઝાંખી બળતી લાલ-લીલી લાઇટો, મગજમાં જાતભાતની ખુરાફાતો લઇને ફરતા ગ્રે શૅડવાળાં પાત્રો, પૉર્નની કેટેગરીમાં જતું રહે તેવાં સેક્સ સીન, ક્રૂર હત્યાઓ એવી ‘નિઓ નુઆર’ (Neo Noir) પ્રકારની ફિલ્મો જેવી સામગ્રી હોય છે.

અશીમ આહલુવાલિયાની ‘ડેડી’ એમની જ ‘મિસ લવલી’નું બિગ બજેટ વર્ઝન જોતા હોઇએ એવું લાગે છે. એક સોંગ અને કેટલાંય દૃશ્યોમાં ડિટ્ટો ‘મિસ લવલી’ની જ છાંટ વર્તાય છે.

ફિલ્મમાં સૌથી વધુ અપીલ કરે તેવી પહેલી બાબત છે તેનું ડિટેલિંગઃ સિત્તેરના દાયકાથી શરૂ થતી આ સ્ટોરીમાં પાત્રોના દેખાવ, પહેરવેશ અને એમની આસપાસની ચીજો બધું જ સમય સાથે બદલાતું જાય છે. એ વખતની દગડી ચાલ (જોકે એક સીનમાં દગડી ચાલ અને બૅકગ્રાઉન્ડમાં મીલોનાં ભૂંગળાં બિલકુલ કમ્પ્યુટરથી બનાવેલાં લાગે છે), ત્યારની ગાડીઓ, ચલણી નોટો, હથિયારો, દાણચોરીમાં આવતી વસ્તુઓ (જેમાં ટેપ રેકોર્ડર, વીડિયો કેસેટ પ્લેયર, પર્ફ્યુમ જેવી ચીજો હોય), એ વખતનાં પોલીસ થાણાં-તેમાં ફાઇલોનાં થોથાં (એ જોકે હજી ખાસ બદલાયાં નથી), હવાલદારોના યુનિફોર્મ, મટકા-જુગારના અડ્ડા, સિનેમા થિયેટર, ક્યાંક દીવાલો પર દેખાતું ગુજરાતી લખાણ… મુંબઈ પણ એવું કે જેમાં ક્યાંય ગેટ વે ઑફ ઇન્ડિયા, તાજ હોટેલ, મરીન ડ્રાઇવ ન દેખાય, બલકે ગરીબ-ગીચ-ગંદા-અંધારિયા વિસ્તારો જ દેખાય. આ બધાને લીધે એક ઑથેન્ટિક ફીલ ઊભી થાય છે.

બીજો પ્લસ પોઇન્ટ છે અર્જુન રામપાલ સહિત મોટાભાગનાં પાત્રોનું કાસ્ટિંગ અને તેમની એક્ટિંગ. રામપાલે ખાસ કરીને પાછલી ઉંમરમાં (ગાંધી ટોપી આવ્યા પછીના) ગવળીનો લુક અને એની બૉડી લેંગ્વેજ આબાદ પકડી છે. હા, અસલી ગવળી ક્યાંય વધુ ‘આયેલા-ગયેલા’ ટાઇપનું ટપોરી હિન્દી બોલે છે. બીજી સૌથી જબરદસ્ત એક્ટિંગ છે ડિરેક્ટર કમ એક્ટર નિશિકાંત કામતની. એમણે એન્કાઉન્ટર સ્પેશ્યાલિસ્ટ પોલીસ અધિકારી વિજયકર (રિયલ લાઇફના વિજય સાળસકર)ની ભૂમિકા ભજવી છે. જોકે, ખેંખલી નિશિકાંત એન્કાઉન્ટર સ્પેશ્યાલિસ્ટ કરતાં પાંડુ હવાલદાર વધુ લાગે છે એ જુદી વાત છે. એટલું ખરું કે ખરબચડી-ડાર્ક ચામડી, ચંબુછાપ ચશ્માં, ઠંડી ક્રૂરતા અને થોડી ખોડંગાતી ચાલ એ બધાને કારણે એ અત્યંત ડરામણા અને લગભગ ઓળખી ન શકાય તેવા લાગે છે. ગવળીની ‘B.R.A.’ ગેંગ (બાબુ, રામા, અરુણ)ના અન્ય મેમ્બર્સ રામા નાઇક (રાજેશ શ્રિંગારપુરે) અને બાબુ (ગોળમટોળ આનંદ ઇંગળે) પણ એટલા જ ઇફેક્ટિવ છે. ગવળીની પત્ની બનનારી તમિળ એક્ટ્રેસ ઐશ્વર્યા રાજેશ પણ વલ્નરેબલ છતાં ટફ લાગે છે. પરંતુ કાસ્ટિંગનો સૌથી મોટો લોચો છે, દાઉદની ભૂમિકા કરનારા સરપ્રાઇઝ એક્ટરનો. એ કોણ છે ગુપ્ત રખાયું છે એટલે તમે જાતે જ જાણી લેજો, પરંતુ એટલું ખરું કે એ અત્યાર સુધીનો સૌથી હસ્કી અવાજવાળો દાઉદ છે. (બાય ધ વે, આપણા ફિલમવાળાઓને દાઉદનું ભયંકર ઘેલું છે. અહીં પણ એને લાર્જર ધેન લાઇફ રીતે જ પેશ કરાયો છે, એ જાણે ગોગલ્સ સાથે જ જન્મ્યો હોય એ રીતે ઘરના અંધારામાં પણ ગોગલ્સ પહેરી રાખે, એ સતત સ્લો મોશનમાં જ બોલે-ચાલે… હા, એમનું સાચું નામ ન લેવામાં આવે!)

ક્યાંક સિત્તેરના દાયકાની ફિલ્મોની યાદ અપાવે તેવું બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક તો ક્યાંક લોહીના ખાબોચિયામાં પડેલી લાશને કૂતરાં ચાટતા હોય, ગવળી પોતાની ધાવણી દીકરીને એક હાથમાં રિવોલ્વર અને બીજા હાથમાં ઘૂઘરો રાખીને રમાડતો હોય, દાઉદભાઈનું ખાવાનું શા માટે પહેલાં ટેસ્ટ કરાતું હોય, શા માટે અમુક સીન્સમાં નિશિકાંત કામત ખોડંગાતા હોય (જેનું કારણ પછી જાણવા મળે), જે રીતે જેલમાં ગાંજો સપ્લાય થાય, લિફ્ટ પર શૂટઆઉટ થાય… એવી ઘણી સટલ્ટી (Subtlety)વાળી મોમેન્ટ્સ આ ફિલ્મમાં વેરાયેલી પડી છે. લેકિન અફસોસ, મોટાભાગની ફિલ્મ વિશે આવું કહી શકાય તેમ નથી. બાળાસાહેબ ઠાકરેના ‘આમચે મુલે’વાળી વાતને પણ એક અખબારી હેડલાઇનમાં જ પતાવી દેવામાં આવી છે.

ફિલ્મનો સૌથી મોટો માઇનસ પોઇન્ટ છે, તેની પાછળનો ઇરાદો. ફિલ્મના ટ્રેલરથી લઇને સતત આપણને એવું ઠસાવવામાં આવે છે કે અરુણ ગવળી તો બિચારો સંજોગોનો શિકાર હતો, બાકી હતો એ એકદમ 24 કેરેટનું હૃદય ધરાવતો દિલદાર માણસ. બિચારાને પરિસ્થિતિએ ગુનાખોરીમાં ધકેલ્યો. એને તો ગુનાખોરીની દુનિયામાંથી બહાર નીકળવું હતું, પણ હરીફ માફિયાઓ સાથે મળેલી કરપ્ટ પોલીસ-સિસ્ટમે એને ફરી ફરીને ગુનેગાર બનાવ્યો. ફિલ્મમાં એવી લાઇનો પણ મુકાઈ છે કે, ‘મૈં બદલ ગયા પર તુમ લોગ બદલને નહીં દેતે.’ ધારાસભ્ય બનેલો ગવળી જ્યારે વિધાનસભામાં બેસવા જાય ત્યારે અન્ય ધારાસભ્યો એનાથી દૂર જતા રહે એ દૃશ્ય તો એ રીતે શૂટ થયું છે કે ગવળી જાણે ખરેખરી અસ્પૃશ્યતાનો શિકાર હોય! સૅકન્ડ હાફનો મૅજર પોર્શન જે છે અને જેના માટે ગવળી અત્યારે આજીવન કારાવાસમાં છે, તે ખૂનકેસને પણ એ રીતે રજૂ કરાયો છે કે જાણે ગવળીને ખોટો ફસાવી દેવામાં આવ્યો હોય.

મીડિયામાં અર્જુન-અશીમે દાવો કર્યો છે કે એમની આ ફિલ્મ રામ ગોપાલ વર્મા-અનુરાગ કશ્યપથી લઇને ક્વેન્ટિન ટેરેન્ટિનોના ચાહકોને પણ મજા પડે એ રીતે બનાવાઈ છે અને એ ટિપિકલ ગેંગસ્ટર મુવી નથી. પરંતુ યકીન માનો, આ ફિલ્મ પણ અગાઉ આવી ગયેલી ફિલ્મોથી જરાય અલગ નથી. ઊલટું અહીં તો અલગ અલગ પાત્રો (ગવળીની માતા, પત્ની, સાથીદારો વગેરે)ના માધ્યમથી ફ્લૅશબેકમાં વાર્તા કહેવાઈ છે. એટલે સ્ટોરી સતત સિત્તેર-એંસી-2000ના દાયકાઓમાં કૂદાકૂદ કરતી રહે છે અને આપણને કન્ફ્યુઝ કરતી રહે છે કે એક્ઝેક્ટ્લી કયા કાળમાં વાર્તા ચાલી રહી છે! પ્લસ ફિલ્મમાં એટલા બધા અજાણ્યા ચહેરાઓ છે કે કોણ કોના માટે કામ કરે છે ને કોણ કોનું શા માટે ઢીમ ઢાળે છે એ જ ન ખબર ન પડે. ગમે તે હોય, પણ આ ફિલ્મના સાઉન્ડમાં જબ્બર લોચો છે. સંખ્યાબંધ ડાયલોગ્સ સમજાતા નથી ને આપણે ‘હેં? શું બોલ્યો એ?’ એવું જ પૂછતા રહીએ છીએ. એક તરફ ગવળીને ‘રોબિનહૂડ’-લોકોનો નેતા ગણાવાયો છે, પણ બીજી બાજુ લોકો સાથેના એના ઇન્ટરએક્શનના ગણીને બે જ સીન બતાવ્યા છે. આટલું ઓછું હોય તેમ સવા બે કલાકની આ ફિલ્મ અતિશય સ્લો છે. સામાન્ય ફિલ્મોથી વિપરિત આ ફિલ્મનો ફર્સ્ટ હાફ ઠીચુક ઠીચુક ચાલે છે, જ્યારે બીજા હાફમાં યાને કે ઇન્ટરવલ પછી કહેવા માટે ખાસ કંઈ બચ્યું જ નથી. મંજે, ગોલિયાં ચલતી રહતી હૈ, ઔર હમ પકતે રહતે હૈ!

ક્રાઇમ કર, ફિલ્મોં મેં ડાલ

એક ડેડી હતી, મહેશ ભટ્ટની. એકદમ સંવેદનશીલ. અહીં સંવેદનો કરતાં બંદૂકની ગોળીઓ વધુ બોલે છે. કેરિકેચરિશ પાત્રોવાળી. રોબિનહૂડ ગેંગસ્ટર, ગ્લમરવાળા માફિયા ડોન, કરપ્ટ અને માફિયાઓની પંગતમાં બેસી ગયેલી પોલીસ, અપોર્ચ્યુનિસ્ટિક નેતાઓ, વલ્નરેબલ અને ઠેબે ચડતાં સ્ત્રીપાત્રો… નથિંગ ન્યુ. બોલિવુડિયા બાયોપિક્સમાં બનતું આવ્યું છે તેમ તેને જોવી હોય તો ટાઇમપાસ મનોરંજન તરીકે જોવી, તેને ગંભીરતાથી લેવાની કે હિસ્ટોરિકલ ફૅક્ટ તરીકે સાચી માનીને ઑપિનિયન બાંધવાની ભૂલ ક્યારેય ન કરવી.

(Reviewed for divyabhaskar.co.in)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

બાદશાહો

બાદબાકી દિમાગની

***

મિલન લુથરિયાની બાદશાહો પોપકોર્ન ખાધા પછીના ખાલી ખોખાની જેમ ભૂલી જવા જેવી જ છે.

***

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

***

dcuy4ykvyaa5zdnઆજથી બે દાયકા પહેલાં મિલન લુથરિયાએ ‘કચ્ચે ધાગે’ બનાવી ત્યારે અમે બે વાતોનું અનુમાન કરેલું. એક તો એમને હૉલિવૂડની કાઉબૉય ટાઇપની ‘સ્પઘેટી વેસ્ટર્ન મુવીઝ’ ગમતી હશે અને બીજું, અમારી જેમ એમનેય તે જનાબ નુસરત ફતેહ અલી ખાઁ સાહેબ પ્રત્યે અપાર પ્રેમ છે. આજે રોકડા 21 વર્ષ પછી એમની જ બનાવેલી ‘બાદશાહો’ જોઇએ ત્યારે થાય કે એમના આ બંને પ્રેમમાં ખાસ ઓટ આવી લાગતી નથી. હા, સિરિયસનેસ અને ઇતિહાસ પ્રત્યે વફાદાર રહેવાની પ્રક્રિયામાં જરૂર ઓટ આવી છે.

કોન્સ્પિરસી થિયરી પર કાલ્પનિક ચણતરકામ

એક ક્વિક ગૂગલ સર્ચ મારતાં જાણવા મળે છે કે ઇમર્જન્સી દરમ્યાન ઇન્દિરા ગાંધીએ ખજાનાની લાલચમાં જયપુરનાં રાજમાતા ગાયત્રી દેવીના પેલેસ, જયગઢ ફોર્ટ વગેરે પર આર્મી મોકલીને તેના ચપ્પે ચપ્પાની શોધખોળ કરાવેલી. ત્રણેક મહિના સુધી સર્ચ ચલાવ્યા બાદ કશું મળ્યું નહીં, અને ડકવર્થ લુઇસની મદદ વિના આખી ક્વાયત સંકેલી લેવાઈ. ત્યારપછી વાત સંસદમાં પણ ઊછળી અને એક થિયરી વહેતી થઈ કે તે સર્ચ દરમ્યાન ખરેખર જંગી ખજાનો મળેલો, જેને ટ્રકમાં લાદીને જયપુરથી દિલ્હી ટ્રાન્સપોર્ટ કરાયેલો. થિયરી પ્રમાણે તે ખજાનાને ખૂફિયા રીતે ટ્રાન્સપોર્ટ કરવા માટે જયપુર-દિલ્હી હાઇવે પણ એક દિવસ માટે બંધ કરી દેવાયેલો. એક પેરેગ્રાફમાં લખી શકાય તેવી જાડી કોન્સ્પિરસી થિયરીના પાયા પર મિલન લુથરિયાએ વર્તમાન પોલિટિકલ માહોલને માફક આવે તેવું રંગરોગાન કરીને ટિપિકલ મસાલા સાથે પેશ કરી છે.

સો, ફિલ્મનું મજમૂન કંઇક આવું છેઃ ઇમર્જન્સીમાં સંજય ગાંધી જેવા દેખાતા સંજીવ (પ્રિયાંશુ ચૅટર્જી) નામના નેતા નસબંદી પર બનેલી શૉર્ટ ફિલ્મ જોતાં જોતાં જોધપુરની મહારાણી ગીતાંજલિ (ઇલિયાના ડીક્રુઝ)નો ખજાનો જપ્ત કરવાનું ફરમાન છોડે છે. ખજાનો શોધીને સહીસલામત દિલ્હી પહોંચાડવાની જવાબદારી છે આર્મી ઑફિસર સેહેર સિંઘ (વિદ્યુત જામવાલ)ની. જ્યારે બચાવવાની જવાબદારી છે દિલમાં વફાદારી, ખિસ્સામાં જિંદગીનું રાજીનામું અને ચહેરા પર એક જ એક્સપ્રેશન લઇને ફરતા ભવાની (અજય દેવગણ)ની. આ વરઘોડામાં પછી તો દલિયા (ઇમરાન હાશ્મી), ગુરુજી (સંજય મિશ્રા), સંજના (ઇશા ગુપ્તા), દુર્જન સિંઘ (શરદ કેલકર) જેવા લોકો પણ જોડાય છે. વચ્ચે રણની ગરમીમાં આંખો ઠારવા માટે સની લિયોની પણ એ જેના માટે પ્રખ્યાત છે તે કરી જાય છે.

નો લોજિક, નો મેજિક, ઓન્લી ઝિકઝિક

ફિલ્મસંહિતા મુજબ ‘બાદશાહો’ ‘હાઇસ્ટ’ (Heist) પ્રકારની થ્રિલર ફિલ્મ છે. આવી ફિલ્મોમાં કેટલાંક પાત્રો લૂંટ જેવું એકાદું ભાંગફોડિયું પરાક્રમ કરવા માટે ભેગાં થાય, તેનું ડિટેઇલમાં પ્લાનિંગ કરે અને પછી તે કૃત્યને અંજામ આપે. એમાં પછી કહાની મેં કંઇક ટ્વિસ્ટ પણ આવે. એ દૃષ્ટિએ એટલું માનવું પડે કે લગભગ અડધી ફિલ્મ યાને કે ઇન્ટરવલ સુધી ‘બાદશાહો’ એકદમ થ્રિલચીંધ્યા માર્ગે ચાલે છે. એક પછી એક પાત્રો ઇન્ટ્રોડ્યુસ થતાં જાય, પોતાના મિજાજના પરચા બતાવે અને એક કડક ઑપરેશન હાથ ધરવામાં આવે. એમાં એકાદ-બે ઠેકાણે તો આપણા મોંમાંથી હાયકારો નીકળી જાય એવી મોમેન્ટ્સ પણ છે. પરંતુ મિલનભાઈની આ ફિલ્મમાં એટલા બધા પ્રોબ્લેમ્સ છે કે એમની ફિલ્મની ગાડી ભારતીય રેલવેની જેમ દર થોડી વારે પાટા પરથી ખડી પડે છે.

પ્રોબ્લેમ નં. 1. હિસ્ટ્રી બોલે તો?

આ ફિલ્મને ભલે ‘પિરિયડ ડ્રામા’ કે ‘ઇમર્જન્સી પર આધારિત’ હોવાનું કહીને પ્રમોટ કરવામાં આવી હોય, પરંતુ તેને એક માઇન્ડલેસ ટાઇમપાસ એન્ટરટેનરથી એક ટકોય વધારે ગંભીરતાથી લેવાની ભૂલ કરવા જેવી નથી. શરૂઆતમાં ઇમર્જન્સીના રૅન્ડમ શૉટ્સ નાખીને ભૂતકાળમાં થઈ ગયેલાં વ્યક્તિત્વો કે ઘટનાઓને મનપસંદ રંગ આપી દેવાયો છે. એટલે આ ફિલ્મને આધાર બનાવીને આપણો કોઈ પોલિટિકલ ઑપિનિયન બાંધીએ તો ઊંધે માથે ખાબકીએ એવા પૂરા ચાન્સીસ છે. કટોકટીના કાળ સાથે પણ આ ફિલ્મને જરાતરા જ છેડો અડે છે. ઇમર્જન્સી કે ગાંધી પરિવાર વિશે આપણો એક ચોક્કસ અને પબ્લિકમાં જાણીતો ઑપિનિયન જ ઘૂંટવો હોય એ રીતે સંજય ગાંધી જેવા ગેટઅપમાં રહેલા અભિનેતા (પ્રિયાંશુ ચૅટર્જી)ને ચરિત્રહીન, દારૂબાજ બતાવવામાં આવે અને ફિલ્મમાં ફરી ફરીને આપણને ‘નસબંદી સર્વોત્તમ ઉપાય’ જેવાં બૅનર્સ-ઍડ્સ બતાવવામાં આવે. અરે, રિસર્ચના નામે માત્ર એકાદ પાનાનો જૂનો ન્યુઝ રિપોર્ટ વાંચીને બનાવી હોય તેવી આ ફિલ્મમાં મહારાણી ગાયત્રી દેવીના પાત્રને પણ ભારોભાર અન્યાય થાય-એમની બદનક્ષી થાય તે પ્રકારનું ચિત્રણ કરાયું છે. ટૂંકમાં મનફાવે તે બતાવીને શરૂઆતમાં ‘આ ફિલ્મની વાર્તાને વાસ્તવિકતા સાથે લેશમાત્ર સંબંધ નથી’ એવું ડિસ્ક્લેમર મૂકીને છટકી જવાનું. (ફિલ્મમાં જ અજય દેવગણ બોલે છે એમ, ‘મૈં કહાની બદલ દેતા હૂં!’ બસ, ફિલ્મમાં પણ એવું જ છે.)

પ્રોબ્લેમ નં. 2. કમ્પ્લિટલી નો લોજિક

તમે જો બરાબરની કડક ચા પીને ફિલ્મ જોવા ગયા હો તો ધડાધડ તમને લોજિકનાં બાકોરાં દેખાવા માંડશે. તમારું મગજ ધમપછાડા કરી કરીને પૂછશે કે, આપણા હીરોને ટિયરગેસની પણ કેમ કોઈ અસર થતી નથી? ‘રાની સા’ મહેલની ટોચે ચડીને સૌનું મનોરંજન થાય એ રીતે શા માટે પોતાનું તનોરંજન કરે છે? જે કીમતી સામાન ભરેલા ટ્રકની સિક્યોરિટી ઇન્ડિયન આર્મીના મિલિટરી ઇન્ટેલિજન્સ વિભાગના અધિકારીઓને સોંપાઈ હોય, તેની આગળ પાછળ કવર માટે કોઈ વાહન જ ન હોય? ભારતીય સૈનિકો અમુક ફૂટના અંતરેથી ગોલિયોં કી બૌછાર કરે તોય આપણા હીરોલોગને કશું ન થાય? (આ તો આપણા સૈનિકોની ક્ષમતાનું પણ અપમાન છે!) આખેઆખી ટ્રક ગાયબ થઈ જાય, પણ એક નાનકડા ગામમાં કોઈ કહેતા કોઈ તેને શોધી જ ન શકે? ખાસ કરીને ત્યારે જ્યારે રણપ્રદેશમાં મેઇન રોડ સિવાય ખાસ કશે જવાની શક્યતા જ ન હોય. શા માટે મિલિટરીનો અધિકારી નંગુપંગુ થઇને ટ્રેનમાં પ્રવાસ કરે છે? શા માટે એ શેમ્પૂની ઍડના મૉડલ જેવા લાંબા વાળ રાખીને ફરે છે? હિપોપોટેમસ જેવી ટ્રકને રોકવા માટે પોલીસ સાવ મમરાની ગૂણ જેવાં બેરિકેડ મૂકે? બંદૂકની ગોળી ખાઇને અને પોલીસનું ટૉર્ચર વેઠીને ઊભો થયેલો ઘરડો માણસ એકદમ સ્વસ્થતાથી અને ફિજેટ સ્પિનર ફેરવતો હોય એવી સરળતાથી તિજોરી ખોલી બતાવે? (એ પણ એવી તિજોરી જેના માટે અગાઉ એવું કહેવાયું હોય કે ‘યે ટ્રક નહીં, ચલતા ફિરતા બંકર હૈ!’) શા માટે (ઇમર્જન્સીમાં પણ) અજય દેવગણ ગાર્ડનમાં ટહેલવા જતો હોય તેમ જેલની અંદર-બહાર આવ-જા કરે છે? આખી જીપ રોડ પરથી ઊછળીને તળાવમાં પડે, પણ અંદર બેઠેલા લોકોને લિટરલી ઘસરકો સુદ્ધાં ન પડે!  અમાં યાર, થોડું તો વાજબી રાખો!

એક્ચ્યુઅલી, આ હાઇસ્ટ ફિલ્મમાં સૌથી મોટી લૂંટ લોજિકની જ થઈ છે!

પ્રોબ્લેમ નં. 3. રાઇટર રજત અરોરાનાં સસ્તાં વનલાઇનર્સ

જરા નોશ ફરમાવોઃ ‘આપકે સોને કા કેરેટ, મેરા કેરેક્ટર ખરાબ નહીં કર સકતા’, ‘રજાઈ, લુગાઈ ઔર લડાઈ, તીનોં બરાબર કી હોની ચાહિયે’, ‘ઔરતોં કી વજહ સે જિતને ઘર નહીં બસે, ઉતને પંગે હુએ હૈ’, ‘આંખોં મેં તભી ચમક આતી હૈ જબ ઉનમેં ખતરા હોતા હૈ’, ‘જબ બાત ઝબાન કી હો, તો જાન કી કીમત કમ હો જાતી હૈ’, ‘રાજનીતિ મેં નીતિ સે કુછ નહીં હોતા’… હજી આવાં અનેક વનલાઇનર્સ અમે ગણાવી શકીએ એમ છીએ, પરંતુ પછી તમને થિયેટરમાં ટાઇમપાસ માટે પણ કંઇક જોઇશે ને? રજત અરોરાને માલુમ થાય કે એમનાં આવાં વનલાઇનર્સ એક્સપાયરી ડૅટ વટાવી ચૂક્યાં છે અને હવે માત્ર લાફિંગ ગૅસના સસ્તા વિકલ્પ તરીકે જ તેનો ઉપયોગ થાય છે. આ પ્રોબ્લેમનો પેટા-પ્રોબ્લેમ એ છે કે વનલાઇનર્સનું પ્રમાણભાન જળવાતું નથી. દરેક પાત્ર મોં ખોલે એટલે પહેલી લાઇન તો વનલાઇનર જ ફેંકે! એવું જ લાગે કે આ લોકો પહેલાં વનલાઇનર્સ લખતાં હશે અને પછી તેની આસપાસ સ્ટોરી ગૂંથતા હશે!

પ્રોબ્લેમ નં. 4. સ્ત્રીઓનું ઑબ્જેક્ટિફિકેશન

આમ તો આ ક્રાઇમમાં ‘બાદશાહો’ પહેલી ફિલ્મ નથી, તેના ‘ક્રિમિનલો’ની સંખ્યા બહુ મોટી છે. બાદશાહોમાં જે રીતે સ્ત્રીઓ વર્તે છે, જે રીતે તે માત્ર ગ્લેમર ક્વૉશન્ટ વધારવા માટે જ છે, એ જોતાં એવું જ લાગે કે અહીં સ્ત્રીઓનું કામ પુરુષોને ‘ખુશ’ કરવાથી વિશેષ કશું જ નથી. સ્ટોરીમાં મહત્ત્વની ભૂમિકા તો ઠીક, કૅચી વનલાઇનર્સ પણ માત્ર પુરુષોને જ આપવાનાં. હજી આમાં એકદમ ચીપ ‘અન્ડરગાર્મેન્ટ્સ જોક’ની તો વાત જ નથી કરી.

પરચૂરણ પ્રોબ્લેમ્સ

આ ફિલ્મનાં બધાં જ ગીતો પરાણે અને બિનજરૂરી રીતે ઠૂંસવામાં આવ્યાં છે. સ્ટોરી-કેરેક્ટર ડૅવલપ કરવામાં તેનો કોઈ જ ફાળો નથી. છતાં અમદાવાદના રસ્તાઓ પરના ખાડાની જેમ એક પછી એક ગીતો આવ્યા જ કરે છે. કદાચ સંગીતકારોને પણ આ ખબર છે (આઈ મીન, ગીતો વિશે), એટલે એમણે પણ ખાસ મહેનત કરી હોય એવું લાગતું નથી. હા, ‘રસ્કે કમર’ની વાત અલગ છે, પરંતુ તેની મજા નુસરત ફતેહ અલી ખાઁ સા’બની ઑરિજિનલ રચના સાંભળવામાં જ છે.

ફિલ્મ પ્લોટ ડ્રિવન છે, એટલે તેમાં સારી એક્ટિંગનો છેદ ઉડાડી દેવાયો છે. આમેય ફિલ્મમાં સંજય મિશ્રા અને ક્યારેક અજય દેવગણને બાદ કરતાં કોઈ કલાકાર પોતાની એક્ટિંગ માટે જાણીતો નથી. જેમ ફિલ્મમાં ઇલિયાનાનો મૅકઅપ કે હેરસ્ટાઇલ વીંખાતા નથી, એ જ રીતે અજય દેવગણના ચહેરા પરથી ‘મને કશો જ ફરક પડતો નથી’ એવું એકમાત્ર એક્સપ્રેશન પણ ભૂંસાતું નથી. ઇશા ગુપ્તા બિચારી ફિલ્મમાં માત્ર ઇમરાન હાશ્મીને એકલું ન લાગે એટલા ખાતર જ મુકાઈ હોય એવી હાલત છે એની. હા, સંજય મિશ્રા જેટલા સીનમાં છે એ તમામ સીનને એ રીતસર ખાઈ ગયા છે.

આમ તો બૉલિવૂડમાં હરિયાણવી બોલીનો અતિરેક થઈ રહ્યો છે. છતાં ‘બાદશાહો’ પરથી એટલું કહી શકાય કે તે હરિયાણવી બોલીનો ક્રેશ કૉર્સ છે. કોઇપણ હિન્દી ડાયલોગમાં ‘મારે કો’, ‘થારે કો’, ‘મૈં જાઉં કો ના’ જેવા શબ્દપ્રયોગો અને ‘ન’ને બદલે ‘ણ’ (જેમ કે, સોણા કહાં હૈ?) નાખી દો એટલે થઈ ગયું ફિલ્મનું ‘હરિયાણવીફિકેશન’!

‘બાદશાહો’માં બતાવવામાં આવેલો ટિપિકલ ખજાનો જેટલો હાસ્યાસ્પદ છે, તેના કરતાં ક્યાંય વધુ રિડિક્યુલસ તેની સ્પેશ્યલ ઇફેક્ટ્સ છે!

ખજાનાની બેલેન્સ શીટ

સવા બે કલાકની આ ફિલ્મ ક્લાઇમેક્સ સુધી પહોંચતા સુધીમાં ફુસ્સ થઈ જાય છે. અરે, ફિલ્મનું ઍન્ડિંગ પણ એવું છે કે જાણે પાત્રો કહેતા હોય, ‘હવે બહુ થયું ફિલમ-ફિલમ! મૂકો ને મગજમારી!’ ‘બાદશાહો’ની માઇલ્ડ એન્ટરટેનમેન્ટ વેલ્યૂ, સસ્તી થ્રિલ અપીલ અને સ્ટાર પાવર જોતાં એકાદ વખત ટીવી પર આવતી હોય તો જોઈ શકાય. બાકી નહીં જુઓ તો ખાસ કોઈ ખજાનો ગુમાવવા જેવું નથી.

P.S. નુસરત ફતેહ અલી ખાઁ સા’બના અવાજમાં ‘રસ્કે કમર’નું 17 મિનિટનું ઑરિજિનલ વર્ઝન આ રહ્યુંઃ

(Reviewed for divyabhaskar.co.in)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

ટોઇલેટઃ એક પ્રેમ કથા

ખુલાસો ખરો, પણ પૂરેપૂરો નહીં

***

આ ફિલ્મ વાત તો ગંભીર મુદ્દાની કરે છે, પણ અંતે તો એ ‘સ્વચ્છ ભારત અભિયાન’ની પ્રચાર જાહેરાત જ બની રહે છે.

***

toilet-ek-prem-kathaકોમેડિયન રાજુ શ્રીવાસ્તવે વર્ષો પહેલાં પોતાના પાત્ર ‘ગજોધર’ની સ્ટાઇલમાં એક જોક કરેલો કે, ‘યે જો ફિલ્મી હિરોઇનેં હૈ, વો સંડાસ જાતી હોગી ક્યા? ક્યોંકી ફિલ્મો મેં કભી દિખાતે નહીં ના.’ નૅચરલી, પ્રેમની વાત આવે એટલે આપણને બર્ફીલા પહાડો કે સરસોંનાં ખેતરોમાં રોમેન્સ કરતાં હીરો-હિરોઇન જ યાદ આવે. લવસ્ટોરીની રોમેન્ટિક વાતો થતી હોય ત્યારે કોઈ જાજરૂનું નામ લે તોય ભાતમાં કાંકરી આવી ગઈ હોય એવું મોઢું થઈ જાય. કંઈ લૈલા-મજનૂ, રોમિયો-જુલિયેટ, રાજ-સિમરન જાજરૂની લાઇનમાં એકબીજાના પ્રેમમાં પડે ખરાં? (હા, તાજેતરમાં જ આવેલી ગુજરાતી ફિલ્મ ‘કરસનદાસ પે એન્ડ યુઝ’ તેમાં અપવાદ છે.) ફિલ્મી લવસ્ટોરીમાં ટોઇલેટ-કુદરતી હાજતને વચ્ચે લાવીએ તોય હાહાકાર મચી જાય. ત્યારે ખુલ્લામાં હાજતે જવાના મુદ્દાને કેન્દ્રમાં રાખીને અક્ષય કુમાર જેવા સુપરસ્ટાર સાથે મેઇન સ્ટ્રીમ ફિલ્મ બને એ વાતે ‘ટોઇલેટ- એક પ્રેમકથા’ના મૅકર્સને ઇક્કીસ નહીં તોય એકાદ તોપની સલામી તો આપવી જ પડે. પરંતુ બોલ્ડ સબ્જેક્ટ પસંદ કરવો અને તેના પર જબરદસ્ત ફિલ્મ બનાવવી તેમાં ભારત અને અમેરિકાનાં પબ્લિક ટોઇલેટ જેટલું અંતર છે.

જાને કો ટોઇલેટ નહીં, સારા જહાં હમારા

આમ તો આ ફિલ્મની સ્ટોરી કોઇપણ ટિપિકલ ટેલિશૉપિંગ એડવર્ટાઇઝમેન્ટ જેવી જ છે. મંજે, ‘પહલે મૈં બહોત પરેશાન રહતા થા. મેરે ઘર મેં ટોઇલેટ નહીં થા, ઔર બાબુજી ભી ઘર મેં ટોઇલેટ બનાને કે ખિલાફ થે. ઇસીલિયે મેરી બીવી ભી માયકે ચલી ગયી. લેકિન જબસે સ્વચ્છ ભારત અભિયાન શુરુ હુઆ હૈ, અબ હમારે ઘર મેં ટોઇલેટ ભી આ ચૂકા હૈ ઔર બીવી ભી. બાબુજી ભી માન ગયે હૈ. શુક્રિયા, મંત્રીજી.’ ડિટ્ટો, આમાં કશો મીનમેખ નહીં. બસ, ટોઇલેટની પહેલાં એક સ્મોલ ટાઉન લવ સ્ટોરી નાખી દો અને પાછળના ભાગે ‘પીપલી લાઇવ’ ટાઇપનું મીડિયા સર્કસ નાખી દો. ભરચક ઉપદેશોના પૅકેટમાં પૅક કરો એટલે ‘ટોઇલેટ એક પ્રેમકથા’ તૈયાર.

મેસેજ બનામ મનોરંજન

જ્યારે આપણા ‘ફિલ્મ સર્ટિફિકેશન બૉર્ડ’ના વડા પહલાજ નિહલાણીએ ‘ટોઇલેટઃ એક પ્રેમકથા’નાં એવું કહીને વખાણ કર્યાં કે, ‘આ ફિલ્મને ટેક્સ ફ્રી કરી દેવી જોઇએ, કેમ કે તે પ્રધાનમંત્રીના સ્વચ્છ ભારત અભિયાનનો પ્રચાર કરે છે. ત્યારે જ ‘ACP પ્રદ્યુમ્ન’ની સ્ટાઇલમાં હાથ હલવા શરૂ થઈ ગયેલા કે ‘કુછ તો ગડબડ હૈ.’ પછી ફિલ્મનું ટ્રેલર રિલીઝ થયું શક પર સિમેન્ટિંગ થયું અને હવે ફિલ્મ જોયા પછી એ વાત કન્ફર્મ થઈ ગઈ છે કે ‘ટોઇલેટ એક પ્રેમ કથા’ ભલે એકદમ બોલ્ડ સબ્જેક્ટ પર બની હોય, પરંતુ તેનું ટાઇમિંગ, તેમાં કહેવાયેલી વાતો અને લેવાયેલું સ્ટેન્ડ બધા પાછળ એક સંવેદનશીલ મુદ્દો આગળ ધરવા કરતાં સત્તાધારી પક્ષને ખુશ કરવાનો હેતુ વધારે છે.

ખુલ્લામાં હાજતે જવાના મુદ્દે આપણા દેશનું કામકાજ ડ્રોઇંગરૂમમાં બેસાડેલા હાથી જેવું છે. બધાની સામે હોય, છતાં કોઇને તેની સામે ન જોવું હોય કે તેની વાત જ ન કરવી હોય. એટલે જ દેશમાં જાજરૂ કરતાં મોબાઇલની સંખ્યા ક્યાંય વધારે છે. ફિલ્મમાં મથુરા પાસેનું ‘મંદગાંવ’ આવું જ એક સૂચક નામ ધરાવતું કાલ્પનિક ગામ છે, જ્યાંના લોકો એવા જ છે, મંદ. જે પોતાની જમાના જૂની માન્યતાઓને જળોની જેમ વળગી રહ્યા છે અને બદલવા માગતા નથી.

‘ટોઇલેટ-એક પ્રેમકથા’નાં હીરો-હિરોઇનની પહેલી મુલાકાત ટ્રેનના જાજરૂની બહાર થાય છે અને જાજરૂ જ એમના જીવનનો સૌથી મોટો ટર્નિંગ પોઇન્ટ બની રહે છે. કેશવ શર્મા (અક્ષય કુમાર) મરજાદી બ્રાહ્મણનો દીકરો છે અને ગામમાં સાઇકલ સ્ટોર ચલાવે છે. ભાઈ પરંપરા, આધુનિકતા, પરિવર્તન અને મૅલ શૉવિનિઝમની બાબતમાં દહીં-દૂધમાં છે. ઘરમાં બાબુજી સામે અવાજ નીકળતો નથી, પરંતુ અઢાર ગર્લફ્રેન્ડ રાખી ચૂક્યો છે. બલા ટળતી હોય તો ભેંસ સાથે લગ્ન કરવામાં પણ એને વાંધો નથી. જ્યારે જયા જોશી (ભૂમિ પેડનેકર) કોલેજની ટૉપર છે, સ્વતંત્ર મિજાજની અને પોતાના હક્કો માટે જાગ્રત એવી આધુનિક યુવતી છે. એ બંનેની ટિપિકલ સ્મૉલ ટાઉન લવસ્ટોરી અડધી ફિલ્મ ખાઈ જાય છે, છતાં એટલું તો માનવું પડે કે આ ફિલ્મનાં લોકેશન, તેનાં પાત્રો, એમની બોલી વગેરે બધું જ એકદમ ઑથેન્ટિક લાગે છે. એમાં ફિલ્મના ચારેય મુખ્ય કલાકાર અક્ષય કુમાર, (‘દમ લગા કે હઇશા’ ફૅમ) ભૂમિ પેડનેકર, દિવ્યેન્દુ શર્મા અને સુધીર પાંડે. એકદમ મસ્ત. અક્ષય ફિલ્મમાં કહેવાયા પ્રમાણે 36 વર્ષનો નથી લાગતો, પણ એનો ચાર્મ (અને લાઉડનેસ) બંને બરકરાર છે. ભૂમિને જોઇને હૈયે ટાઢક થાય કે હાશ, ચલો ફાઇનલી ગ્લેમર માટે નહીં, ઍક્ટિંગ માટે હિરોઇન આવી ખરી. ફિલ્મમાં અક્ષયનો નાનો ભાઈ બનતો દિવ્યેન્દુ ‘પ્યાર કા પંચનામા’ વખતે ‘લિક્વિડ’ તરીકે ઓળખાતો હતો. આ ટેલેન્ટેડ ઍક્ટરનું કોમિક ટાઇમિંગ અને ડાયલોગ ડિલિવરી ખરેખર ગજબ છે. રૂઢિચુસ્ત મૅન્ટાલિટીનું પ્રતીક બનેલા સિનિયર ઍક્ટર સુધીર પાંડેને જોઇએ એટલે થાય કે ‘બહોત જાન હૈ રે ઇન બુઢી હડ્ડિયોં મેં.’ એમની માથાભારે મૅલોડ્રામેટિક ઍક્ટિંગ તો જાતે જ જોવી પડે. બાય ધ વે, આ ફિલ્મમાં (સની લિયોનીના નામની લાળ પાડતા) અનુપમ ખેર ખરેખર શા માટે છે? એમની ઑફસ્ક્રીન દેશભક્તિ માટે?

નૅચરલી, ‘ટોઇલેટ-એક પ્રેમ કથા’ શહેરી લોકોને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવાઈ નથી. એટલે જ તેને એકદમ સિમ્પ્લિસ્ટિક અને ઉપદેશાત્મક રખાઈ છે. આપણને વિચારવામાં તસ્દી ન પડે એ માટે ફિલ્મ પોતે જ કહી દે છે કે ઘરમાં શૌચાલય ન રાખવાનો દુરાગ્રહ આપણી જૂનવાણી અને બંધિયાર માનસિકતાનું પ્રતીક છે. શાસ્ત્રોનું આપણે ખોટેખોટું અર્થઘટન કર્યું છે અને આપણી વિચારસરણી જ આપણો સૌથી મોટો દુશ્મન છે.

મુંબઈની લોકલ ટ્રેનની ફ્રિક્વન્સીથી અહીં એક પછી એક નબળાં ગીતો આવ્યા કરે છે (માન્યું કે ફિલ્મી પડદે મથુરાની લઠમાર હોલી નોવેલ્ટી છે, પણ બબ્બે વખત ઠૂંસવાની?). પોણા ત્રણ કલાકની આ અજગરછાપ લાંબી ફિલ્મ જોતાં જોતાં આપણને તેના માઇનસ પોઇન્ટ્સ દેખાયા વિના રહેતા નથી. જેમ કે, અહીં ફોકસ માત્ર ખુલ્લામાં હાજતે જવા પર જ છે. એટલે શરૂઆતમાં કેમેરા એક યુવતીનો ક્લિવેજ દેખાય એ રીતે મંડાયો હોય, હીરો હિરોઇનને સ્ટૉક કરતો હોય એટલે કે તેનો પીછો કરતો હોય, પરવાનગી વિના એના ફોટા-વીડિયો ઉતારતો હોય, અરે એનો ફોટો પોતાના સ્ટૉરની જાહેરખબર માટે વાપરી લેતો હોય, તે મૅકર્સને વાંધાજનક લાગતું નથી. બલકે તે લોકોને હસાવવા માટે મુકાયું છે. ફિલ્મ ગમે તેટલી પ્રોગ્રેસિવ થવાની વાત કરતી હોય, પણ હજીયે સુપરસ્ટાર હીરોને હાજતે બેસતો દેખાડવાની જુર્રત કરી શકાઈ નથી (કેમ જાણે ખુલ્લામાં હાજતે જવું એ માત્ર સ્ત્રીઓની જ સમસ્યા હોય, પુરુષો બેસે તો કોઈ વાંધો જ ન હોય!). જે રીતે ફિલ્મમાં સ્ત્રીઓ માટે-એમની હાજરીમાં ડબલ મીનિંગ ડાયલોગ્સ બોલાયા છે તે પણ આપણને કઠે તેમ છે. (ઇન્ટરેસ્ટિંગ વાત એ છે કે ‘ટોઇલેટ’ના ડિરેક્ટર શ્રી નારાયણ સિંઘ ‘અ વૅન્સડે’, ‘સ્પેશ્યલ 26’, બૅબી’ અને ‘એમ. એસ. ધોની’ જેવી હિટ અને ચુસ્ત ફિલ્મોના ઍડિટર રહી ચૂક્યા છે. એમની પોતાની ફિલ્મમાં એમણે કેમ ઍડિટિંગ પર ધ્યાન નહીં આપ્યું હોય?! બિનજરૂરી સબપ્લોટ્સ (જેમ કે હાથમાં છઠ્ઠી આંગળીનો ટ્રેક, અનુપમ ખેરનો આખો રોલ વગેરે) અને અમુક ગીતો કાપીને ફિલ્મને આરામથી 20-25 મિનિટ ટૂંકાવી શકાઈ હોત.) બાય ધ વે, આ ફિલ્મ સાચુકલાં પાત્રો પર આધારિત છે અને છેલ્લે તેમનો ફોટો પણ બતાવે છે, પરંતુ માત્ર ફોર્માલિટી ખાતર!

એક તરફ હજારો વર્ષોની જડ માન્યતાની વાત થતી હોય અને બીજી બાજુ ધડાધડ મીડિયામાં હાઇપ ઊભો થઈ જાય, ઘરમાં શૌચાલય હોવાના મુદ્દે ખિલ્લી ઉડાવતી સ્ત્રીઓ કે જડ પિતાનું તાત્કાલિક અસરથી હૃદયપરિવર્તન, સરકારી મશીનરીનું ‘ફોર્મ્યુલા-1’ની સ્પીડે ફરતું થઈ જવું, આમાં ક્યાંય કશું ગળે ઊતરે એવું નથી. ફિલ્મ ગમે તેટલા બોલ્ડ વિષય પર બનાવાઈ હોય, પરંતુ તેમાં નોટબંધીની તરફેણ કરતા, ‘સ્વચ્છ ભારત મિશન’ની એકદમ નિષ્ઠાપૂર્વક કામ કરતી ઑફિસોના, ક્લિન ઇન્ડિયા માટે થયેલાં કૌભાંડોની કોઈ જ વિગત આપ્યા વિના તેને માત્ર લોકોની જવાબદારી ગણાવી દેતા કે પછી ભણેલ-ગણેલ હિરોઇન ‘સ્ત્રી જ સ્ત્રીની દુશ્મન છે’ જેવી ક્લિશૅ અને ભારોભાર અન્યાયી લાઇન્સ ફટકારે ત્યારે આપણને સમગ્ર વિચાર પાછળ ભળતી સ્મૅલ આવવા માંડે.

ઝાડે જજો રાજ

‘ટોઇલેટ-એક પ્રેમ કથા’ ભલે ગમે તેટલી લાંબી, ભાષણબાજીયુક્ત, સિમ્પ્લિસ્ટિક કે વાંધાજનક હોય, પરંતુ ફિલ્મમાં ભિન્ન ભિન્ન પ્રકારે હાજતે લઈ જવાની વાત હોય કે જાજરૂ બનાવવા માટે લોકોને સમજાવવાની વાત હોય, તે તમામ સિક્વન્સીસ મહદંશે મનોરંજક છે. મુદ્દે ઘરમાં જાજરૂની, સ્વચ્છતા, સૅનિટેશનની વાત જાહેરમાં ચર્ચાતી થાય તે આપણા દેશ માટે અત્યંત જરૂરી છે. ફિલ્મ ભલે ભુલાઈ જાય, આ વાત યાદ રહેવી જોઇએ.

રેટિંગઃ **1/2 (અઢી સ્ટાર)

ACP= આસિસ્ટન્ટ કમિશનર ઑફ પોલીસ

(Reviewed for Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Land Of Mine

mv5bmja0mzqznjm1ml5bml5banbnxkftztgwnjm5mju5nje-_v1_uy1200_cr9006301200_al_મે, 1945નો સમયગાળો છે. બીજું વિશ્વયુદ્ધ પૂરું થવાને આડે હજી થોડા મહિનાનો સમય છે. પરંતુ નાઝી જર્મનીના રાક્ષસી પંજા નીચેથી ડૅન્માર્ક થોડા દિવસ પહેલાં જ મુક્ત થયું છે. હજારોની સંખ્યામાં જર્મન યુદ્ધકેદીઓ પકડાયા છે. હવે અહીંથી ઇતિહાસનું ઓછું જાણીતું ચૅપ્ટર અને આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ શરૂ થાય છે.

સેંકડો જર્મન સૈનિકો હરોળબંધ ચાલીને જઈ રહ્યા છે. હાર્યા પછી તેઓ ડૅન્માર્કમાંથી ચાલીને ફરી પાછા જર્મની જઈ રહ્યા છે. કહો કે ધકેલવામાં આવી રહ્યા છે. એક ડૅનિશ અધિકારી સાર્જન્ટ કાર્લ લિઓપોલ્ડ રાસ્મુસેન આ સૈનિકો પર નજર રાખી રહ્યો છે. અચાનક એનું ધ્યાન પડે છે કે એક જર્મન સૈનિક પોતાના હાથમાં ડૅન્માર્કનો રાષ્ટ્રધ્વજ લઇને જઈ રહ્યો છે. સાર્જન્ટનો દેશપ્રેમ અને નાઝી જર્મનો પ્રત્યે ઘૂંટાઈ રહેલું ખુન્નસ જ્વાળામુખીની જેમ ફાટે છે. એ સૈનિકના ચહેરા પર મુક્કા મારી મારીને એને લોહીલુહાણ કરી નાખે છે. ‘આ ધ્વજ-આ દેશ મારો છે, તારો નથી, સમજ્યો? ચાલ ફૂટ અહીંથી.’ ટૂંકમાં જ્યાં દેશની વાત આવે ત્યારે સાર્જન્ટ કંઈ જ ચલાવી લેવા તૈયાર નથી. સામે એક દુશ્મન દેશનો પરાસ્ત સૈનિક છે અને એ પણ દુશ્મન જ છે. એ માણસ તો હરગિઝ નથી.

હવે ડૅન્માર્ક મુક્ત તો થયું, પરંતુ મુશ્કેલીઓ પૂરી નથી થઈ. દરઅસલ, સૅડિસ્ટ નાઝીઓએ ડૅન્માર્કના આખાય પશ્ચિમ દરિયા કિનારે બાવીસ લાખ જેટલી લૅન્ડ માઇન્સ બિછાવી રાખી છે. આખા યુરોપમાં સૌથી વધુ. મૅક્સિમમ નુકસાન માટે આ બારુદી સુરંગને રેતીમાં 15થી 25 સેન્ટિમીટર નીચે દાટી રાખવામાં આવે. જેવો કોઈ સૈનિકનો પગ કે ટૅન્કનું પૈડું તે સુરંગ પર પડે કે તરત જ સુરંગ ફાટે અને તેની ઉપર રહેલી વ્યક્તિ કે ટૅન્કના ફુરચે ફુરચા ઊડી જાય. સાર્જન્ટ કાર્લને દરિયાકિનારાનો એક વિશાળ પટ આપી દેવાયો છે. તે પટમાં 45 હજાર સુરંગો દટાયેલી છે. સાર્જન્ટનું કામ તે દરિયાકિનારાના પટમાં દટાયેલી સુરંગોને હટાવીને દરિયાકિનારો ક્લીન અને ક્લિયર કરાવવાનું. પરંતુ કેવી રીતે? કોઈ અલ્ટ્રા મૉડર્ન સૅન્સર-સેટેલાઇટ્સ તો છે નહીં કે દૂર બેઠાં બેઠાં ખબર પડી જાય કે સુરંગો ક્યાં દટાયેલી છે? તો?

સાર્જન્ટને અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોની એક ટુકડી આપવામાં આવે છે. આ યુદ્ધકેદીઓને દરિયાકિનારે ઘોડાના તબેલા જેવી એક ઝૂંપડીમાં પૂરી રાખવામાં આવે. સવાર પડે ત્યારથી એમને હાથમાં નાનકડો સળિયો પકડાવી દેવામાં આવે. બીચના એકેએક સૅન્ટિમીટર વિસ્તારમાં તે સળિયો ઘોંચી ઘોંચીને ચૅક કરવાનું કે ક્યાં સુરંગ દટાયેલી છે. સુરંગની હાજરી પરખાય એટલે બે ઉઘાડા હાથ વડે તેની આસપાસની રેતી હટાવીને સુરંગને ખુલ્લી કરવાની. દવાની બૉટલનું ઢાંકણું ખોલતા હોય એ રીતે સુરંગને ઉપરથી ખોલીને અંદરની પિન કાઢી લેવાની, જેથી સુરંગ પ્રમાણમાં સુરક્ષિત થઈ જાય. આ સૈનિકોને ડૅનિશ આર્મીએ થોડા દિવસ અગાઉ બારુદી સુરંગને ડિફ્યુઝ કરવાની ઊભડક તાલીમ આપેલી છે. છતાં રેતીમાં સળિયો ઘોંચતાં, સુરંગની આસપાસની રેતી હટાવતાં, સુરંગની ઉપરનું ઢાંકણ ખોલીને તેને ડિફ્યુઝ કરતાં કે તેને ઊંચકીને નક્કી કરેલા સ્થાને ગોઠવતાં જો સહેજ ચૂક થઈ તો માણસની હાલત દસમા માળેથી નીચે ફેંકેલા તરબૂચ જેવી થઈ જાય. ઇવન કોઈ ખોટા સ્થળે પગ પણ મુકાઈ ગયો અને નીચે રહેલી સુરંગ ફાટી તો દર્દનાક મોત મળે. જો મોત મળે તો તો તરત જ ‘છૂટકારો’ થઈ જાય, પણ જો બચી ગયા તો કપાયેલા હાથ-પગ સાથે જે કારમી પીડા મળે તેનું વર્ણન શબ્દોમાં કરવું શક્ય જ નથી.

હવે આવે છે બીજો પ્રોબ્લેમ. તે અગિયાર જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકોમાં મોટાભાગનાં ટીનેજર બાળકો છે, જેમને રીતસર મૂછનો દોરો પણ ફૂટ્યો નથી. રાષ્ટ્રવાદના નામે હિટલરે બધાયને યુદ્ધના જ્વાળામુખીમાં હોમી દીધા હતા. આ બાજુ એમની પાસે કામ કરાવી રહેલો સાર્જન્ટ કાર્લ જર્મનો પ્રત્યે હદ બહારનું ખુન્નસ લઇને ફરે છે અને અતિશય આકરા પાણીએ છે. ઑર્ડર કરવા છતાંય પેલા છોકરાંવ ઊંચું ન જુએ કે જોઇતા અવાજમાં પ્રત્યુત્તર ન આપે તો એવી થપ્પડો મારે કે પેલાં બાળકો રીતસર રડી પડે.

પ્રોબ્લેમ નંબર ત્રણ. ડૅન્માર્ક માટે તે જર્મન યુદ્ધકેદી સૈનિકો બલિના બકરાથી વિશેષ કંઈ જ નથી. એ જીવે કે મરે એમને સહેજ પણ ફરક પડતો નથી. એટલે જ આ ટીનેજર સૈનિકો પાસે વહેલી સવારથી સાંજ સુધી આ ખોફનાક કામ કરાવવાનું અને ઉપરથી એમને કંઈ કહેતા કંઈ જ ખાવાનું નહીં આપવાનું. કાલ મરતા હોય તો આજ મરે, પણ મરતાં મરતાં જે પાંચ-પચીસ સુરંગો કાઢતા જાય. સૈનિકો પાસે એક જ ઝાંખી આશા, કલાકની છના હિસાબે સુરંગો શોધીને ડિફ્યુઝ કરતા જાય અને પછીયે જીવતા રહે, તો ત્રણ મહિને એમને સ્વદેશ-ઘરે જવાની પરવાનગી મળે. એય ડૅનિશ આર્મી પોતાનું બોલેલું પાળે તો!

  • આ હતું આ ફિલ્મ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’નું પ્રિમાઇસ, તેની શરૂઆતની પ્રસ્તાવના. ડૉન્ટ વરી, ફિલ્મ આટલીland-of-mine-twin-digging લાંબી નથી. ફિલ્મ માત્ર દોઢ જ કલાકની છે અને અહીં લખી એ તમામ વાતો પહેલી વીસ મિનિટમાં જ પતી જાય છે. પરંતુ જેના માટે હું કહું છું કે ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યાઃ’ નહીં પરંતુ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ હોય છે તેનાથી આ આખી ફિલ્મ ભરચક છે. શરૂઆતમાં સૈનિકોને સુરંગ ડિફ્યુઝ કરવાની ટ્રેનિંગ આપવાનાં દૃશ્યોથી લઇને દરિયાઈ બીચ પર સુરંગ શોધવાની પ્રક્રિયા સુધીનું બધું રીતસર હૉરર સ્ટોરી છે. એકદમ ક્લોઝઅપમાં દેખાતા બાળસૈનિકો રેતીમાં સળિયો ખૂચાડતા જાય, અને પછી સુરંગ મળે તો તેને ડિફ્યુઝ કરવાની આખી પ્રોસેસ એ હદે ડરામણી છે કે આપણા દિમાગની નસો ટેન્શનથી ખેંચાઈ જાય. કેમ કે, કોઇપણ ક્ષણે પ્રચંડ બ્લાસ્ટ થઈ શકે છે. અને થાય છે પણ ખરા. એ બ્લાસ્ટ એવા અચાનક, એવા પ્રચંડ અને એવા રિયલિસ્ટિક રીતે થાય છે કે ઘરના સલામત વાતાવરણમાં બેસીને ફિલ્મ જોતા હોઇએ તોય આપણે થથરી જઇએ. અરે, સુરંગ શોધવાના કામમાં ક્યાંય ભૂલ થાય તો સજા પણ એવી મળે, કે તમે આ એરિયામાંથી બધી જ સુરંગો ખોદી કાઢી છેને? તો હવે એના પર ચાલીને કન્ફર્મ કરો! અને એ સૈનિકોની સાથે આપણી હાલત પણ ખરાબ થઈ જાય.
  • ધીમે ધીમે સુરંગો કાઢવાનું કામ શરૂ થાય છે અને તેમાં દર થોડી વારે ભયાવહ ટ્વિસ્ટ્સ આવતા રહે છે. ફિલ્મના ડૅનિશ ડિરેક્ટર Martin Zandvlietએ (‘ડન્કર્ક’ની જેમ) સૈનિકો વચ્ચે થતી ઉપરછલ્લી વાતો સિવાય ક્યાંય કોઈ સૈનિકની બૅકસ્ટોરી નાખી નથી કે એમના પરિવારોનાં દૃશ્યો બતાવ્યા નથી. પરંતુ ‘ડન્કર્ક’થી વિપરિત અહીં ફિલ્મમાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક એકદમ મિનિમમ રખાયું છે અને ક્યાંય લાઉડ-ઉત્તેજનાત્મક સાઉન્ડ ઇફેક્ટ્સ નખાઈ નથી. ફિલ્મની ગતિ પણ એકદમ શાંત અને એકધારી રખાઈ છે. એક જ ફ્રેમમાં ઘણો બધો વિસ્તાર આવરી લે તેવા લોંગ શૉટ્સનો ભરચક ઉપયોગ કરાયો છે. જે જોઇને આપણને ખબર પડે કે સાર્જન્ટ ક્યાંથી જીપ ડ્રાઇવ કરીને આવી રહ્યો છે, સૈનિકો સતત કેટલું ચાલે છે, ભેંકાર અને માઇન્સ સમાવીને બેઠેલો દરિયાકિનારો કેવડો છે વગેરે. એક તબક્કો વટાવ્યા પછી આપણને સુરંગોની હાજરી-એરિયા દર્શાવતી વાડ બેસાડેલો એ શાંત દરિયાકિનારો પણ ડરાવવા માંડે છે.
  • જેમ જેમ ફિલ્મ આગળ ચાલે છે, તેમ ભૂખથી તરફડતા, મોતને ભેટતા, ભયાનક તાવમાં સપડાતા, ક્યારેક આપઘાત કરવા સુધી પહોંચી જતા અને જીવતી લાશની જેમ સતત મોતની કાળી છાયા લઇને ફરતા એ ટીનેજર સૈનિકોની આપણને ચિંતા થવા માંડે. એ જ રીતે સાર્જન્ટની ક્રૂરતા પણ ઓસરતી જાય છે. એના અલ્ટ્રા પૅટ્રિયોટિઝમ-કટ્ટર દેશપ્રેમની નીચે રહેલો માણસ બહાર આવવા લાગે છે અને એને સામે રહેલા ટીનેજર સૈનિકોમાં દુશ્મનોને બદલે નિર્દોષ બાળકો દેખાવા લાગે છે. પરંતુ સાર્જન્ટ પણ એક જાયન્ટ મિકેનિઝમનો એક નાનકડો હિસ્સો માત્ર છે. એની હાલત સૂડી વચ્ચે સોપારી જેવી છે. એ જે રીતે જર્મન સૈનિકો સાથે ઉદ્ધતાઈથી વર્તતો હતો, એના ઉપરીઓ એની સાથે પણ કંઇક એવી જ રીતે વર્તે છે. એટલે એને તે બાળકો સાથે ગમે તેટલી દયા-માયા બંધાય તોય તે એમની પાસે મોતની વેઠ કરાવ્યા સિવાય ખાસ એમની મદદ કરી શકે તેમ નથી.
  • ત્યાં આસપાસ રહેતા લોકોનો પણ આ ટીનેજર સૈનિકો પ્રત્યેનો અપ્રોચ અને એમના ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ જોઇને આપણે હચમચી ઊઠીએ.
  • તે બાળકોમાંથીયે કોઈ ભય-ભૂખ-ટૉર્ચરથી થથરીને ભાંગી પડે છે, કોઈ બળવો પોકારે છે, કોઈ રડી પડે છે, કોઈ મનથી મરી પરવારીને ઝોમ્બીની હાલતમાં ફર્યા કરે છે, તો કોઈ પરિસ્થિતિને શાંત-સ્વસ્થ રહીને સ્વીકારે છે, પોતાનું મગજ ચલાવે છે અને સ્માર્ટ રીતે કામ પૂરું કરવાની તરકીબો પણ વિચારે છે. એક વૉર ડ્રામા ફિલ્મને છાજે એ રીતે આપણે તે અગિયારમાંથી અમુક ટીનેજરોની સાથે રહીએ છીએ, એમને થતી લાગણી આપણે પણ અનુભવીએ છીએ, એમની સાથે ઇમોશનલી અટૅચ થઈ જઇએ છીએ. અને એટલે જ તેમાંથી કોઇને કશું થાય તેનો આઘાત આપણું પણ કાળજું ચીરી નાખે છે. જોવાનું એ રહે છે કે આ ટીનેજર સૈનિકોમાંથી કેટલા બચે છે? એમનું શું થાય છે? એ લોકો સ્વદેશ પાછા જઈ શકે છે? સાર્જન્ટ કાર્લનો રાષ્ટ્રવાદ જીતે છે કે એની અંદર રહેલી માનવતા?
  • ફિલ્મના અંતે આપણને માહિતી અપાય છે કે બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત ભાગમાં ડૅન્માર્કના પશ્ચિમી દરિયાકિનારેથી આ રીતે બારુદી સુરંગો ખોદી કાઢવા માટે બે હજારથી પણ વધુ સૈનિકોને જોતરવામાં આવ્યા હતા, જેમાં પુષ્કળ સંખ્યામાં બાર-પંદર-સત્તર વર્ષનાં બાળકો હતાં. તેમાંથી અડધોઅડધ સૈનિકો કાં તો સુરંગો ફાટવાને લીધે મૃત્યુ પામ્યા કે હાથ-પગ કે અન્ય અંગો ગુમાવીને કાયમ માટે પંગુ બન્યા હતા. યુદ્ધકેદીઓ અને યુદ્ધમાં ભાગ ન લઈ રહેલા દુશ્મન દેશના લોકો સાથે માનવતાભર્યું વર્તન કરવા માટે રચાયેલા ‘જીનિવા કન્વેન્શન’નું આ કૃત્ય સદંતર ઉલ્લંઘન હતું, વૉર ક્રાઇમ હતો, પરંતુ જ્યાં વિજેતાઓનો જ ઇતિહાસ લખાતો હોય ત્યાં હારેલાઓનો કોણ ભાવ પૂછવાનું? એટલે જ બીજા વિશ્વયુદ્ધની વાતો નીકળે ત્યારે આ ખોફનાક ચૅપ્ટર ભાગ્યે જ ચર્ચાય છે.
  • અફ કોર્સ, આ ફિલ્મ એક્ઝેક્ટ ટ્રુ સ્ટોરી નથી, બલકે હકીકતમાં બનેલા ઘટનાક્રમ પર આધારિત છે. પરંતુ વાસ્તિવકતામાં બનેલી ઘટનાઓ આનાથી ખાસ અલગ નહીં હોય. કદાચ આ ફિલ્મ કરતાં ક્યાંય વધુ ભયાવહ હશે, કેમ કે તે રિયલ લાઇફમાં બની હશે.
  • અમે આ ડૅનિશ-જર્મન ફિલ્મ નવેમ્બર, 2015માં ગોવા ખાતે યોજાયેલા ‘ઇન્ટરનેશનલ ફિલ્મ ફેસ્ટિવલ ઑફ ઇન્ડિયા’ (IFFI)માં જોયેલી. એ પછી ફેબ્રુઆરી, 2017ના ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ્સ’માં આ ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ ‘બેસ્ટ ફોરેન ફિલ્મ’ની કેટેગરીમાં નોમિનેટ થયેલી, પરંતુ અસગર ફરહાદીની ઇરાનિયન ફિલ્મ ‘ધ સેલ્સમેન’ની સામે જીતી શકી નહીં.
  • ડૅનિશ-જર્મન ભાષામાં હોવા છતાં આ ફિલ્મ આપણા માટે યુદ્ધ અને માનવતા સાથે જોડાયેલી તમામ લાગણીઓ એટલી જ તીવ્રતાથી કમ્યુનિકેટ કરી દે છે. ફ્રિક્વન્ટ્લી આવતા ચહેરાઓના ક્લોઝઅપ્સ અને એ ચહેરા પર-એ આંખોમાં દેખાતી પીડા-ભય-નિરાશા જોવા માટે કોઈ ડાયલોગની જરૂર નથી. ‘લૅન્ડ ઑફ માઇન’ જોવાની ઇચ્છા થાય તો આ ફિલ્મ ‘ટોરેન્ટ’ પર મસ્ત પ્રિન્ટ અને ઇંગ્લિશ સબટાઇટલ્સ સાથે આસાનીથી ઉપલબ્ધ છે. અહીંયા તેનું ટ્રેલર પોસ્ટ કર્યું છે.

રેટિંગઃ **** (ચાર સ્ટાર)

ફિલ્મનું ટ્રેલરઃ

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

જબ હૅરી મૅટ સેજલ

Jab They Bore

***

પોતાની જ જૂની ફિલ્મોની એકની એક થીમ પર વધુ એક ફિલ્મ આપણા માથે મારનારા ટેલેન્ટેડ ડિરેક્ટર ઇમ્તિયાઝ અલીને ખુલ્લો પત્ર.

***

shahrukh-khan-and-anushka-sharmas-jab-harry-met-sejal-2017-trailer-songs-posters-dialogues-scenesમાનનીય ઇમ્તિયાઝભાઈ,

આમ તો અહીં ‘માનનીય’ને બદલે ‘પ્રિય’ લખવું હતું, પરંતુ તમારી લેટેસ્ટ રિલીઝ ‘જબ હૅરી મૅટ સેજલ’ જોઇને હાલપૂરતું તે સંબોધન પાછું ખેંચી લીધું છે. જ્યાં સુધી તમે કશું નવું નહીં પીરસો ત્યાં સુધી આ સંબોધન (તમારા માટે) હાઇબરનેશનમાં રહેશે. અમારે આ ફિલ્મ જોઇને તેનો સીધોસાદો રિવ્યુ જ કરવાનો હતો, પણ થિયેટરની બહાર નીકળ્યા પછી જે આઘાત અને અફસોસની લાગણી થઈ છે, એ પછી આ ઑપન લૅટર લખી રહ્યા છીએ. તમે તમારી વાર્તાની નાયિકાને ગુજરાતી બતાવી છે તો આશા છે કે રિસર્ચ માટે પણ થોડુંઘણું ગુજરાતી શીખી ગયા હશો.

પહેલો ધોખો એ વાતનો કે તમારી ફિલ્મનું નામ આટલું ક્લિશૅ? કદાચ તમારે હૉલીવુડની ક્લાસિક રોમ-કોમ ‘વ્હેન હૅરી મૅટ સૅલી’ને ટ્રિબ્યુટ આપવી હોય કે તમારી જ ‘જબ વી મૅટ’ને યાદ કરીને તમારી અદૃશ્ય મૂછોને તાવ દેવો હોય, પણ આ ટાઇટલ કોઇએ અમસ્તા જ સૂચવ્યું હોય ને સ્વીકારાઈ ગયું હોય એવું ઝોનરા-સૂચક લાગે છે. જૂનાં કપડાંમાંથી આવતી હોય તેવી ભેજ-ફૂગની વાસ આવે છે તેમાંથી. મોટો અફસોસ એ છે કે ટાઇટલ જે મસ્ત રોમ-કોમનો વાયદો કરે છે એ તો દૂર દૂર સુધી જોવા મળતી નથી.

આ ફિલ્મનાં ટાઇટલ, ટ્રેલર, પોસ્ટર બિગેસ્ટ સ્પોઇલર હતાં. ગ્રૂપ ટૂરમાં આવેલી ગુજરાતણ સેજલ (અનુષ્કા શર્મા) પોતાની સગાઈની વીંટી ઍમ્સ્ટર્ડમમાં ક્યાંક ખોઈ નાખે ને એની સાથે વીંટી શોધવાની જવાબદારી ટુરગાઇડ હરિન્દર સિંઘ નેહરા ઉર્ફ ‘હૅરી’ પર આવી પડે છે. બંને કોઈ જ દેખીતા લોજિક વિના ઍમ્સ્ટર્ડમથી પ્રાગ, બુડાપેસ્ટ, લિસ્બન, ફ્રેન્કફર્ટમાં રખડ રખડ કરે છે. અગાઉનું જૂનું માનસિક બૅગેજ લઇને ફરતાં તમારાં પાત્રો એકબીજાનાં પ્રેમમાં ન પડે એવું તો અમે માનીએ જ નહીં ને? અરે, અમને તો ફિલ્મ જોયા પહેલાં જ ગળા સુધીની ખાતરી હતી કે છેક છેલ્લે સુધી બંનેને એકબીજાના પ્રેમમાં પડ્યાં છે એવું ભાન જ નહીં થાય અને છેલ્લે જ્યારે થશે ત્યારે બે-પાંચ સમુંદર પાર કરીને તેનો એકરાર કરવા દોડ્યાં આવશે. એવુંય વિચારી રાખેલું કે એન્ગેજમેન્ટ રિંગની શોધ એ વાસ્તવમાં એક મૅટાફર છે, રૂપક-પ્રતીક છે પોતાની લાઇફમાંથી કશુંક ખોવાયેલું-ખૂટતું શોધવાનું (કદાચ કોઈ રિંગ ખોવાઈ જ નહીં હોય અને પરિવારનાં બંધનોમાં બંધાયેલી એક ગુજરાતી યુવતી સ્વતંત્રતાનો શ્વાસ લેવા માગતી હશે). એટલું કહીએ કે અમે સાવ ખોટા પડ્યા નથી.

પરંતુ અમારી વાંધાઅરજીનો સૌથી મોટો વાંધો એ છે કે ન્યુ મિલેનિયમ બૉલીવુડમાં લવસ્ટોરીઝના બેતાજ બાદશાહ એવા ઇમ્તિયાઝ અલી પાસે કહેવા માટે ગણીને એક જ સ્ટોરી છે? છેક ‘સોચા ના થા’થી લઇને ‘જબ વી મેટ’, ‘લવ આજ કલ’, ‘રૉકસ્ટાર’, ‘કોકટેઇલ’ (લેખક તરીકે), ‘હાઇવે’, ‘તમાશા’ બધામાં એકની એક જ સ્ટોરી રિપીટ થયા કરે? માત્ર કલાકારો અને કલેવર બદલાય, બાકી મૂળ તત્ત્વ તો એ જ રહે. પાત્રોને જોઇએ છે કંઇક ને શોધે છે કંઇક, પ્રેમમાં છે પણ પ્રેમનું ભાન નથી, આખી દુનિયામાં રખડે છે પણ પોતાની અંદર ડોકિયું કરતાં નથી. સવાલ એ છે કે શા માટે આવાં એકસરખાં સ્કીઝોફ્રેનિક પાત્રો જ તમારી તમામ ફિલ્મોમાં હોય છે? અરીસામાં જુએ ત્યારે એમને ખરેખર કોણ દેખાય છે? પોતાની જાત કેમ દેખાતી નથી? ક્યાંક એવું તો નથીને કે તમારું પોતાનું વ્યક્તિત્વ તમારાં પાત્રોમાં ઢોળાયા કરે છે? અને શા માટે તમારી ‘કિડલ્ટ’ નાયિકાઓ રૂટિન લાઇફથી ભાગીને કંઇક નવા અનુભવો લેવા માટે વલખાં મારતી રહે છે? શા માટે નાયકો ફ્રસ્ટ્રેટેડ, સુસાઇડલ, ચીડિયા હોય છે? અમે તો રાહ જોતા હતા કે ક્યારે તમારો ફેવરિટ શબ્દ ‘પાઇલ ઑન’ આવે, થેન્ક ફુલ્લી ન આવ્યો!

જુઓ, સારી રીતે બની હોય તો અમને એકની એક વાર્તાઓ જોવામાંય વાંધો નથી. વર્ષોથી એકસરખી ફિલ્મો જોતા જ આવ્યા છીએ ને? પરંતુ તમે સાવ કશું જ નવું કર્યા વિના એકસરખી ફિલ્મ જ પધરાવી દો, પરંતુ અમારે તો દર વખતે નવેસરથી પૈસા ખર્ચીને ફિલ્મો જોવા જવું પડે છે. એમાંય હવે તો તમે મોટા સ્ટાર્સને લઇને મોટી ફિલ્મ બનાવનારા મોટા ડિરેક્ટર બની ગયા છો. એટલે તમારી ફિલ્મ આવે એટલે ટિકિટોના દર પણ દોઢ-બે ગણા થઈ જાય છે. એ પછીયે જો અમને જૂનો માલ જ પધરાવવામાં આવે તો ચીટિંગ જેવું ફીલ થાય કે નહીં? અને પછી તમે ફિલ્મ ઇન્ડસ્ટ્રીના લોકો જ દર્શકોને પાઇરસી ન કરવા સમજાવો છો. આ ડબલ સ્ટાન્ડર્ડ નથી?

અમે તો અમારાં બાળકોને પણ ઇંગ્લિશ મીડિયમમાં જ મૂકવાનો આગ્રહ રાખીએ છીએ, એટલે અમને આમ અમારા ગુજરાતીપણાનું કટ્ટર અભિમાન નહીં. છતાંય તમને પૂછવાનું મન થાય કે તમારે ગુજરાતી સ્ટિરિયોટાઇપ પેશ કરવાની જરૂર શું કામ પડી? ગુજરાતીઓ કાયમ થેપલાં, ઢોકળાં, ખાખરા જ ખાય, આખો દિવસ પૈહા-પૈહા જ કરે, એમને રાઇટ-લૅફ્ટમાં પણ સમજ ન પડે અને કંઇક ઍબ્સર્ડ ગુજરાતી છાંટવાળું હિન્દી-ઇંગ્લિશ બોલે, રાઇટ? રોંગ. (ના, ‘તારક મેહતા કા ઉલ્ટા ચશ્મા’ ગુજરાતીઓનો લિટમસ ટેસ્ટ નથી જ.) ગુજરાતીઓ શું ખાય છે, ક્યાં ફરે છે, કેવું અંગ્રેજી-હિન્દી બોલે છે અને કેટલા રૂપિયા વાપરે છે એ આઈ થિંક તમે જાણો જ છો. તમારી હિરોઇન મુંબઈમાં ઊછરેલી અને વકીલાત ભણેલી છે. તો એની ભાષા મંદિરની ઘંટડી જેવી ક્લિયર હોવી જોઇએ. ‘મફતિયું ફેસટાઇમ’ માત્ર ગુજરાતીઓ જ નહીં, આખી દુનિયા વાપરે છે. જો તમારી ફિલ્મના ગુજરાતી એટલા જ મની માઇન્ડેડ હોત તો એક વીંટી માટે પાંચ દેશ ફરવાનો ખર્ચો ન કરત. ‘JSK’ માત્ર ‘વ્હોટ્સએપ’માં લખાય છે, અને એંસીના દાયકાથી ગુજરાતી દીકરીઓનાં નામ ‘સેજલ’ રાખવાનો ટ્રેન્ડ ઓસરી ગયો છે. જ્યારે તમારી હિરોઇન તો માશાઅલ્લાહ નેવુંના દાયકાનું ફરજંદ લાગે છે. શા માટે કોઈ મોબાઇલ વૉલેટ જેવું નામ ધરાવતો સેજલનો મંગેતર ‘રૂપેન’ એને પારકા દેશમાં એકલી છોડીને જતો રહે છે? (આપણે એના માટે નૅગેટિવ મનીમાઇન્ડેડ હોવાની ઇમ્પ્રેશન ધરાવતા થઈ જઇએ એટલે?) ગુજરાતીઓ સાવ ‘બુરા ન માનો હૉલેન્ડ હૈ!’ જેવા લૅમ જોક્સ પર નથી હસતા. ઇન શૉર્ટ, તમે ગુજરાતીઓ પ્રત્યે આટલા જજમેન્ટલ કેમ છો?

તમારી આ સૉ કોલ્ડ નવી ફિલ્મ, જે હકીકતમાં કોઈ ટ્રાવેલ કંપનીની અઢી કલાકની જાહેરખબર જેવી લાગે છે, તે દેખાવમાં એકદમ ખૂબસૂરત છે, પણ છે પ્લાસ્ટિકનાં ફૂલો જેવી નકલી. વીંટી માટે વિવિધ દેશોનો પ્રવાસ અને ‘ઇન્ડિયાના જોન્સ’ સ્ટાઇલમાં નકશામાં તેનું ચિત્રણ માત્ર ટુરિઝમ કેટલોગ લાગે છે (એમાંય પાત્રો તરીકે શહેર તો ઊપસતાં જ નથી). ફિલ્મનાં બંને પાત્રો પોતાની અંદર કંઇક ભાર લઇને ફરે છે, પરંતુ એ પૂરેપૂરો બહાર આવતો નથી ને આપણી સાથે કનેક્ટ થતો નથી. શા માટે એક ઍજ્યુકેટેડ યુવતીને પોતાના દેખાવ-સેક્સ અપીલના વેલ્યુએશન માટે એક અજાણ્યા ટુર ગાઇડના સર્ટિફિકેટની જરૂર છે? શા માટે સેજલના પરિવારજનોને એમાં કોઈ વાંધો કે ચિંતા સતાવતાં નથી? હૅરી ઘર, પ્રેમ, દેશ છોડીને સિંગર બનવા ગયેલો. તો એ હવે કોને શોધે છે? અગાઉ ‘રૉકસ્ટાર’માં આવા જ અભાવથી પીડાતા નાયકને તમે સિંગર બનાવેલો. અહીં કેમ એણે ગાવાનું છોડી દઇને ‘રાજુ ગાઇડ’વેડા ચાલુ કર્યા છે? હૅરી ભલે કહે, પણ એકેય ઍન્ગલથી એ ‘વુમનાઇઝર’ લાગતો નથી. હજીયે એ DDLJનો ‘રાજ’ જ છે, જે પોતાની હિરોઇન સાથે લગ્ન પહેલાં સૅક્સ નથી કરી શકતો. શાહરુખે કદાચ પહેલી (કે બીજી) જ વાર ઑનસ્ક્રીન લિપ ટુ લિપ કિસ કરી છે. એ કિસ પણ તદ્દન ઑકવર્ડ અને મ્યુઝિયમમાં ફિલ્માવાયેલા એક સીનમાં દેખાતી શાહરુખની દાઢી જેટલી જ નકલી લાગે છે. સેજલના ગુજરાતી જેવું જ નકલી હૅરીનું પંજાબી છે, જેમાં ભાગ્યે જ કંઈ સમજાય છે. તમને કદાચ અમારા અંગ્રેજી પર વિશ્વાસ નહીં હોય, એટલે અંગ્રેજી ડાયલોગ્સના રોમનાઇઝ્ડ હિન્દીમાં સબટાઇટલ્સ આપ્યા છે, હેં ને?

ઠીક છે, પણ તમારી આ ફિલ્મ ‘જબ વી મૅટ’ અને ‘તમાશા’ની વચ્ચે ઝૂલતી રહે છે, જેમાં વચ્ચે વચ્ચે ‘હાઇવે’ના પણ શૅડ્સ આવી જાય છે. તમે ફિલ્મમાં ‘અપ ઇન ધ એર’નું નામ લીધું છે, પરંતુ એ હૉલીવુડ ફિલ્મ જેવી ઘરને ભૂલીને સતત ઊડ્યા કરતા નાયકની ફીલ પણ હૅરીમાં આવતી નથી. તમારી નાયિકા પણ ‘ગીત’ અને ‘તારા’ વચ્ચે ઝૂલ્યા કરે છે. પરંતુ એ ગીત જેટલી ફુલ ઑફ લાઇફ નથી અને એટલી મિસ્ટિરિયસ છે કે ‘તારા’ પણ બની શકતી નથી.

જેટલો તમારો પ્રોટાગનિસ્ટ્સનો ‘સેલ્ફ ડિસ્કવરી ઍન્ગલ’ ક્લિશૅ થઈ ગયો છે, એટલું જ હવે હીરો-હિરોઇનનું ખુલ્લી કારમાં ફરવું, બારીની બહાર રૂમાલ-દુપટ્ટો લહેરાવવો, હાથ વડે હવામાં કાલ્પનિક ડોલ્ફિન્સ કૂદાવવી,  કારના ડૅશબોર્ડ પર પગ લંબાવીને બેસવું, વતનનાં ખેતરોમાં છોડ પર (હાથના ક્લોઝ અપ સાથે) હળવેકથી હાથ (કે દુપટ્ટો) ફેરવવો, કોઈ વિદેશી શહેરમાં બાર-ક્લબ ફાઇટ, હિરોઇનનું અજાણ્યા શહેરનાં અજાણ્યાં લોકેશન્સમાં જવું ને મુશ્કેલીમાં ફસાવું (અને નૅચરલી હીરોનું તેને આવીને બચાવવું)… આવી ઢગલાબંધ બાબતો હવે ક્લિશૅની કેટેગરીમાં ઘૂસી ગઈ છે.

જોકે સાવ એવુંય નથી કે અમે હૅરી-સેજલની લવસ્ટોરીમાંથી સાવ કોરાધાકોર બહાર આવ્યા છીએ. શાહરુખ અને અનુષ્કાની મહેનત અમને દેખાય છે. બંનેનું કોમિક ટાઇમિંગ કે ઇમોશનલ અપીલ અમારા સુધી પહોંચે છે પણ ખરી. પરંતુ કોઈ પંચ, કોઈ સ્માર્ટનેસ વિનાના સિટકોમ બનવાના વ્યર્થ પ્રયત્ન કરતા લાંબા લાંબા સીનમાં કોઈ આર્ટિસ્ટ ક્યાં સુધી ખેંચી શકે? આ ફિલ્મ મ્યુઝિકલ છે એવો દાવો તમે ક્યાંય કર્યો નથી, પણ પ્રીતમ પાસે બનાવીને ડઝનેક ગીતો તો નાખ્યાં જ છે. કોઈ જ ઑર્ગેનિક સિચ્યુએશન વિના પરાણે ગીતો આવ્યાં કરે છે. એટલે અમને એ કન્ફ્યુઝન થઈ જાય છે કે અમે ગીતોના વધુ પડતા પ્રમાણથી કંટાળી રહ્યા છીએ કે બાકીની સ્લો, ટૉકી ફિલ્મથી? હા, એટલું તો અમારે કાનની બુટ પકડીને માનવું પડે કે ‘બીચ બીચ મેં’, ‘સફર’, ‘હવાયેં’, ‘ઘર’ જેવાં ગીતો ખરેખર સરસ બન્યાં છે. એમાંય ઇર્શાદ કામિલના શબ્દોઃ ‘સફર કા હી થા મૈં, સફર કા હી રહા… ઇતના કડવા હો ગયા કિ ઝહર હુઆ’, ‘ખાલી હૈ જો તેરે બિના, મૈં વો ઘર હૂં તેરા’… વલ્લાહ, ક્યા બાત હૈ!

ઇમ્તિયાઝભાઈ, તમે ભલે ‘તમાશા’માં કહેલું કે ‘વોહી કહાની ફિર એક બાર’, પરંતુ તેને સાવ આમ લિટરલી લઈ લો એ તો કેમ ચાલે? ભારત તો વાર્તાઓનો દેશ છે, અને એટલે જ તમે ‘તમાશા’ના ‘વેદ’ને સ્ટોરીટેલર બનાવેલો. તો એ વેદને બનાવનારા તમારી પાસે વાર્તાઓનો દુકાળ હોય અને તમે સાવ આવું આત્મા વિનાનું ખોળિયું પધરાવી દો એ પણ કેમ ચાલે?

બસ, તમારી પાસેથી નવી ફ્રેશ વાર્તાની અપેક્ષા રાખતો,
તમારો એક સમયનો ચાહક અને ગુજરાતી દર્શક.

રેટિંગઃ ** (બે સ્ટાર)

(Reviewed for Gujarati Mid Day)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.

Dunkirk

  • dunkirk-poster-2349857-600x875વરસેક દિવસ પહેલાં ‘ડન્કર્ક’નું પહેલું ટીઝર બહાર પડ્યું ત્યારથી જ તન-બદનમાં ગલગલિયાં થવા શરૂ થઈ ગયેલાં કે લાવ્યો ભાઈ, નોલન પાછું કંઇક નવું લાવ્યો. અગાઉનો એકેય રેફરન્સ ખબર ન હોય અને ‘ડન્કર્ક’ નામને વિકિપીડિયામાં પણ સર્ચ કરવાની તસ્દી ન લીધી હોય તોય એટલું તો સાફ હતું કે આ કોઈ વૉર ફિલ્મ છે. હરોળબંધ પડેલી રાઇફલો પરથી પણ એ સમજાતું હતું કે આ દાયકાઓ પહેલાંના યુદ્ધની (મોસ્ટ્લી બીજા વિશ્વયુદ્ધ વખતની) વાત લાગે છે. જથ્થાબંધ સૈનિકોના મૃતદેહો પણ દેખાય છે, મતલબ કે વાત બહુ પૉઝિટિવ નથી. ટીઝરના છેલ્લા સીનમાં જેટ્ટી પર ખીચોખીચ ઊભેલા સૈનિકોમાંથી એક ઉપર જુએ છે, બૅકગ્રાઉન્ડમાંથી કંઇક ભેદી-ડરામણો સાઉન્ડ વધુ ને વધુ મોટો થતો જાય છે અને છેલ્લે બધા જ સૈનિકો જીવ બચાવવા માટે નીચા નમી જાય છે. એટલે મોસ્ટ્લી વિમાનમાંથી હવાઈ હુમલો થઈ રહ્યો છે. છતાં એક શંકા હતી, નોલનનું કંઈ કહેવાય નહીં. એ આકાશમાંથી કુછ ભી વરસાવી શકે. ખુદ એ જ સૈનિકો ટાઇમટ્રાવેલ કરીને પોતાની જ માથે પડે એવુંય બની શકે! જે હોય તે, ફિલ્મ માટે રાહ જોયા વિના છૂટકો નહોતો. આમેય નોલન બહુ ગણ્યાગાંઠ્યા મૅકર્સમાંનો એક છે જેની ફિલ્મ હીરો-હિરોઇનને કારણે નહીં પણ લોકો ડિરેક્ટરને કારણે જોવા માટે હડી કાઢે છે.
  • હવે રિલીઝ થયાના દિવસો પછી આ ફિલ્મ મોટાભાગના લોકોએ જોઈ નાખી છે અને એના વિશે એટલું બધું લખાઈ-ચર્ચાઈ ચૂક્યું છે કે ભાગ્યે જ કશું નવું આપી શકાય. છતાં ક્રિસ્ટોફર નોલનની આ જ ફિલ્મની ટેક્નિકની જેમ આપણે પણ ફર્સ્ટ પર્સન પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી વાત માંડીએ.સો, SPOILERS AHEAD…
  • ખબર નહીં એવું ક્યાંથી કોઇને લાગ્યું હશે ને ‘યુદ્ધસ્ય કથા રમ્યઃ’ની ઑવરક્વોટેડ લાઇન શોધાઈ હશે. મને તો કાયમ ‘યુદ્ધસ્ય કથા ભયાવહ’ જ લાગી છે. કતલખાને જતાં પ્રાણીઓની જેમ જંગમાં ગ્લોરીના નામે વધેરાવા માટે જતા સૈનિકો, આડેધડ ગોળીબારથી વીંધાતાં શરીરો, ક્યાંક કોઈ સુરક્ષિત બંકર કે ઑફિસમાં બેઠેલા રાજનેતાઓની મુનસફીથી બરબાદ થઈ જતાં શહેરો અને આંસુ-લોહી પર રચાતી સો કોલ્ડ દેશપ્રેમ અને બહાદૂરીની દાસ્તાન. આમાં બીજાં જે ઍલિમેન્ટ્સ-રસ હોય તે, પરંતુ રમ્ય તો ખબર નહીં ક્યાં હોય છે! એમાંય ‘ડન્કર્ક’ (ઉચ્ચાર પ્રમાણે ‘ડંકર્ક’) તો હારની-પીછેહઠની-સર્વાઇવલની દાસ્તાન છે. છતાં વીસમી સદીના સૌથી ભયાવહ યુદ્ધની વચ્ચે આકાર લેતી કથા નવી ફ્રેશ સ્ટાઇલથી (ને પીછેહઠ, હારને પણ વિજયની જેમ) કેવી રીતે કહી શકાય તે જોવા માટે પણ ડન્કર્ક મસ્ટ વૉચ છે, પ્રિફરેબલી આઇમૅક્સ સ્ક્રીન પર (અફસોસ, મોટા ભાગના લોકોને તે એક્સેસિબલ નથી).
  • ડન્કર્ક ભલે 3D મુવી ન હોય, પણ એમાં ત્રણ ડાયમેન્શન્સ તો છે જ. જમીન, પાણી અને હવા. ત્રણ બાજુએ નાઝી સૈનિકોથી ઘેરાઈ ગયેલા એલાઇડ ફોર્સિસના ચારેક લાખ સૈનિકો, જેમની પાસે બચવા માટે હવે ફ્રાન્સના ડન્કર્કનો એક દરિયા કિનારો જ બચ્યો છે. સામે ઇંગ્લિશ ચૅનલનો છીછરો દરિયો ઘૂઘવે છે. ત્યાંથી ઇવેક્યુએશન માટે મદદ આવે તે પહેલાં દર થોડીવારે Luftwaffe/લુફ્ટવેફ-નાઝી એરફોર્સનાં ફાઇટર વિમાનો આવીને બોમ્બમારો-ગોળીબાર કરીને ચાલ્યાં જાય છે. સૈનિકો પાસે છુપાવા માટે કશું જ નથી, એટલે શાહમૃગની જેમ ઊંધું માથું કરીને સૂઈ રહેવા સિવાય કોઈ વિકલ્પ નથી. એવા દરેક હવાઈ હુમલામાં ડઝનબંધ સૈનિકો મરાય છે-ઘવાય છે, અને બાકીના ઊભા થઇ-કતારોમાં ઝોમ્બીની જેમ ઊભા રહીને ફરી પાછા મદદની રાહ જોવા માંડે છે. કોઈના ચહેરા પર કશા હાવભાવ નથી-માત્ર મોતની કાળી છાયા જ છે.છીછરો દરિયો મોટાં રેસ્ક્યુ જહાજોને ખમી શકે તેમ નથી અને બ્રિટિશ સરકાર પણ ફસાયેલા સૈનિકોને કાઢવા માટે વધુ જહાજો મોકલી શકે તેમ નથી (કેમ કે વર્ષ 1940નું છે, બીજું વિશ્વયુદ્ધ હજી શરૂ જ થયું છે, એટલે આગળના યુદ્ધ માટે સરંજામ બચાવી રાખવાનો છે અને આમેય ડન્કર્ક છોડ્યા પછી હથિયારોનો જંગી જખીરો નાઝીઓ પચાવી પાડવાના છે). ઉપરથી જે કોઈ જહાજો ત્યાં છે-જઈ રહ્યાં છે તેને પણ નાઝી વિમાનો બોમ્બમારાથી, સબમરીનથી છોડાતા ટોરપિડોથી કે દરિયાઈ સુરંગથી બ્લાસ્ટ કરીને ડૂબાડી રહ્યાં છે. એટલે દરિયાઈ મોરચેથી નાનકડાં સિવિલિયન જહાજો-યૉટ-ફિશિંગ બોટ વગેરેને સૈનિકોને બચાવીને પાછા લાવવાનું કામ સોંપાય છે.

    ત્રીજું પરિમાણ છે હવાઈ. બ્રિટિશ ‘રૉયલ એરફોર્સ’નાં ‘સ્પિટફાયર’ વિમાન નાઝી ફાઇટર વિમાનો સાથે દો-દો હાથ કરી, એમને તોડી પાડીને નીચે રહેલા સૈનિકો-રેસ્ક્યુ જહાજોને હવાઈ કવર પૂરું પાડે છે.

  • હવે નોલન હોય એટલે સિમ્પલ ચકા-ચકીની વાર્તા પણ એ આગળ-પાછળ તોડી-મરોડીને જ કહે. એ સ્ટાઇલ
    Bodega Bay
    ક્રિસ્ટોફર નોલન (ડાબે):માસ્ટર એટ વર્ક

    એણે અહીં પણ વાપરી છે. જમીન, હવા અને પાણી ત્રણેય નૅરેટિવ એકબીજાને સમાંતરે ચાલતાં રહે છે. એટલું જ નહીં, જમીનની કથા એક અઠવાડિયામાં, દરિયાની કથા એક દિવસમાં અને હવાઈ કથા એક કલાકમાં આકાર લે છે. એટલે લિટરલી કયું લશ્કર ક્યાં લડે છે તે વિશે માથું ખંજવાળવાનું કામ આપણું. વળી, આ ત્રણેય નૅરેટિવ તેમાં સામેલ પાત્રોના પોઇન્ટ ઑફ વ્યૂથી કહેવાયાં છે. એટલે એ લોકો જે જુએ, સાંભળે, અનુભવે એ જ આપણને પણ અનુભવાય. એમાંના કોઇને દુશ્મનના ચહેરા દેખાતા નથી, એટલે આપણને પણ આખી ફિલ્મમાં એકેય નાઝી સૈનિક દેખાતો નથી. ગોળીબાર થતો હોય તોય તે ગોળીઓ કોણ ચલાવી રહ્યું છે તે એમને કે આપણને ખબર ન પડે. છતાં આપણે પાત્રોની સાથે હોઇએ એટલે ફાઇટર પ્લેન દૂરથી નજીક આવી રહ્યું હોય તો તેનો સતત મોટો થતો જતો અવાજ આપણા કાનને પણ વીંધી નાખે. પાઇલટ (મોસ્ટ્લી ટોમ હાર્ડી, જે ‘બૅટમેન રાઇઝીઝ’ના ‘બૅન’ની જેમ માસ્ક પહેરી રાખે છે)ની જેમ આપણને પણ કોકપિટમાંથી અને નિશાન લેતી વખતે ટાર્ગેટના સર્કલમાંથી સામેનું દૃશ્ય દેખાય. દુશ્મનના વિમાનને વીંધી નાખ્યું હોય તોય તેમાંથી ધુમાડો નીકળે ત્યારે જ ખબર પડે કે ટાર્ગેટ હિટ થયું છે. નાઝી વિમાનમાંથી ગોળીબાર થાય ત્યારે કેમેરા માથું રેતીમાં નાખીને સૂતેલા સૈનિકની અત્યંત બાજુમાં હોય, જેથી નીચે પટકાતી ગોળીઓથી ઊડતી રેતી સૈનિકના ચહેરાની સાથોસાથ આપણને પણ ફીલ થાય, એ પણ 3D વગર.

  • ડન્કર્ક તેના પહેલા અને સૌથી બેસ્ટ સીનથી આપણને સીધા બોચીએથી પકડી લે છે અને વૉરઝોનમાં લાવીને મૂકી દે છે. કેટલાક ભૂખ્યા-તરસ્યા સૈનિકો કોઈ ભેંકાર ગામમાં ચાલતાં ચાલતાં કશુંક ખાવાનું, નળ ખોલીને પીવાનું પાણી કે કોઈ ઘરની બારીમાં રહેલી એશટ્રેમાંથી બચેલી સિગારેટ શોધી રહ્યા છે. આકાશમાંથી પ્રોપેગન્ડા પેમ્ફલેટ્સનો વરસાદ થાય છે, જેમાં એક નકશો દોરીને બતાવાયું છે કે, ‘તમે ત્રણેય તરફથી ઘેરાઈ ગયા છો ને ચોથી બાજુએ દરિયો છે. માટે બચવું હોય તો આત્મસમર્પણ કરી દો.’ ત્યાં જ ક્યાંકથી ગોળીબાર શરૂ થાય છે. અગેઇન ગોળીઓ કોણ ચલાવે છે, ક્યાંથી આવે છે કશી ખબર નહીં. સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગે છે, વન બાય વન મરતા જાય છે અને એક સૈનિક એક ઝાંપો કૂદીને બચવામાં સફળ રહે છે. એ આખા સીનમાં ‘ફિઅર ઑફ અનનૉન’ એની ચરમસીમાએ છે. એ હદનો ભય પછીની આખી ફિલ્મમાં ભાગ્યે જ ક્યાંય દેખાય છે.
  • ટેક્નિકલી ‘ડન્કર્ક’ ક્રિસ્ટોફર નોલનની સૌથી નાની (106 મિનિટની) ફિલ્મ છે અને સ્ક્રીનપ્લે પણ અત્યંત ટૂંકો છે. ફિલ્મમાં ડાયલોગ્સ પણ મિનિમમ છે. એટલે મોટાભાગની સ્ટોરી નોલને વિઝ્યુઅલ્સની મદદથી જ કહી છે. જે રીતે વિમાનમાંથી, બૉટમાંથી, પાણીની અંદર, આકાશમાં ચકરાવા લેતાં વિમાન, અફાટ દરિયામાં રહેલી અટૂલી બૉટ વગેરે શૂટ થયું છે તેનાં વર્ણન માટે શબ્દો નાકાફી છે. નોલને કઈ રીતે આ દૃશ્યોને તેના સ્ક્રીનપ્લેમાં લખ્યાં હશે અને કઈ રીતે એણે પોતાના સિનેમેટોગ્રાફર હોયતે વાન હોયતેમા (Hoyte van Hoytema)ને પોતાના દિમાગમાં રહેલાં આ દૃશ્યો સમજાવ્યાં હશે તે એક ઇન્ટરેસ્ટિંગ કૅસ સ્ટડી બની રહે તેમ છે.
  • ફિલ્મની સિંગલ લાઇન સ્ટોરી છે શક્ય તેટલા વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બ્રિટન પાછા લાવવા. આ ફિલ્મ સ્ટાન્ડર્ડ થ્રી-ઍક્ટ સ્ટ્રક્ચર નૅરેટિવ (સેટઅપ-કન્ફ્રન્ટેશન-રિઝોલ્યુશન)ને પૂરેપૂરી અનુસરતી નથી. તેમ છતાં તેમાંના બહુ બધા સીન એવા છે જે આ રીતે કન્સ્ટ્રક્ટ થયા છે. જેમ કે, કેટલાક સૈનિકો જીવ બચાવવા ભાગી રહ્યા છે, એ બચશે? બે સૈનિક ત્રીજા એક ગંભીર રીતે ઘાયલ સૈનિકને સ્ટ્રેચરમાં સૂવડાવીને રેસ્ક્યુ બૉટ તરફ લઈ જઈ રહ્યા છે, ઉપરથી બોમ્બ ત્રાટકી રહ્યા છે, બૉટ પણ ઊપડી રહી છે, એ બંને સમયસર-સલામત રીતે પહોંચી શકશે? રેસ્ક્યુ જહાજમાં સહીસલામત પહોંચેલા સેંકડો સૈનિકો ચેનથી બ્રેડનો ટૂકડો ખાઈ રહ્યા છે, ત્યાં જ ટોરપિડો તે જહાજનું પડખું ચીરી નાખે છે, હવે? રૉયલ એરફોર્સનો ફાઇટર પાઇલટ ખોબો ભરાય એટલા બળતણમાં પણ નાઝી વિમાનને વીંધવાનું બીડું ઝડપે છે. એ વીંધીને બળતણ વિના સફળતાપૂર્વક લૅન્ડ કરી શકશે? એક ખાલી વહાણમાં બચવા માટે મરણિયા થયેલા સૈનિકો ભરાયા છે, બહારથી નાઝીઓ તેના પર ગોળીબાર કરીને ‘ટાર્ગેટ પ્રેક્ટિસ’ કરી રહ્યા છે, તેનાં છિદ્રોમાંથી પાણી વહાણમાં ભરાઈને તેને ડુબાડી રહ્યું છે. સૈનિકો પણ જીવ બચાવવા સ્વાર્થી બની ગયા છે. તે સૈનિકો બચી શકશે? આવા કેટલાય સીનને ફિલ્મમાંથી કાપીને જોવામાં આવે તો એકએક સ્વતંત્ર શૉર્ટફિલ્મ બની શકે તેમ છે.
  • નાઝી વિમાનોના અટૅક સિવાય ‘ડન્કર્ક’માં ક્યાંય જર્મન સૈનિકો આગળ આવી રહ્યા હોય એવું બતાવાયું નથી. એટલે કે સેન્સ ઑફ અર્જન્સી ક્યાંય નથી. છતાં આપણને એવું ફીલ થાય છે તેનું કારણ છે બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક. ઑસ્કર વિનર મ્યુઝિક ડિરેક્ટર હાન્સ ઝિમરે વારેઘડીએ કરેલો ઘડિયાળની ટિકટિકનો ઉપયોગ આપણને સતત કંઇક થશે તેવું ફીલ કરાવતો રહે છે. અલબત્ત, મ્યુઝિક ઘણે ઠેકાણે લાઉડ થઈ જાય છે, છતાં ફિલ્મમાં ભયનો માહોલ સર્જવામાં બૅકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક હવા, પાણી અને જમીન ઉપરાંત ચોથું પરિમાણ બની રહે છે.
  • ફિલ્મ અત્યંત ટાઇટ છે, માત્ર 106 મિનિટની છે અને વિઝ્યુઅલ ટ્રીટ છે. બહુ બધા નેશનલ-ઇન્ટરનેશનલ ઇંગ્લિશ રિવ્યુઝમાં કહેવાયું છે તેમ આમાં ‘વૉર મુવીઝ’ ક્લિશૅ નથી (લિસ્ટ પણ ઑબ્વિયસ છેઃ સૈનિકોનાં ઘરની-પરિવારજનોની બૅકસ્ટોરી બતાવીને ઇમોશન્સ ઊભાં કરાયાં નથી, સૈનિકોનાં ક્ષત-વિક્ષત શરીરો નથી બતાવ્યાં, બે સૈનિકને યુદ્ધ પૂરું થયા પછી ‘હું તો ગામડે જઇને ખેતી કરીશ’ એવી વાતો કરતા નથી બતાવ્યા વગેરે. ટૂંકમાં ફિલ્મને સેન્ટિમેન્ટલ નથી કરાઈ. તેમ છતાં ફિલ્મનો વચ્ચેનો પૉર્શન મને ખાસ્સો રિપિટેટિવ લાગ્યો. ખાસ કરીને હવાઈ ડૉગફાઇટ અને રેસ્ક્યુ માટે આવી રહેલી સિવિલિયન બૉટનો પૉર્શન. એમાં પણ વધારાનો એક સબ પ્લોટ ઓલમોસ્ટ પરાણે ઘુસાડ્યો છે. નોલને ભલે પાત્રોને બદલે ઘટનાઓ કે ઑવરઑલ ઘટનાક્રમ પર ફોકસ રાખ્યું હોય, અને દરેક નૅરેટિવમાં સમ ખાવા પૂરતાં પાત્રો મૂક્યાં હોય કે એમનાં કોઈ નામ હોય, પરંતુ આ જ કારણને લીધે આપણે એકેય સૈનિકની કફોડી સ્થિતિ સાથે ઇમોશનલી કનેક્ટ થઈ શકતા નથી અને ફિલ્મ લગભગ ડૉક્યુમેન્ટરી બની રહે છે. નકશો કે જ્યોગ્રાફિકલ ડિટેલિંગ ન કરવા પાછળ નોલનનું લોજિક જે હોય તે, પણ આપણને તેનાથી એક્ઝેક્ટ લોકેશન અને એલાઇડ ફોર્સિસના હાથમાં રહેલા વિસ્તારનો ખ્યાલ આવતો નથી. કદાચ નોલનની ઇચ્છા એવી હશે કે આપણે ‘ઑપરેશન ડાયનેમો-ડન્કર્ક ઇવેક્યુએશન’ના વિકિપીડિયા પૅજની હિટ્સ વધારીને પછી જ ફિલ્મ જોવા જઇએ. ફિલ્મમાં માત્ર માંડ બેએક વખત જ બોલાય છે કે અહીં તો ચારેક લાખ સૈનિકો છે. ચર્ચિલે જેને ‘મિરેકલ ઑફ ડન્કર્ક’ કહેલું તેવા આ સમગ્ર રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં સવા ત્રણ લાખથી પણ વધુ સૈનિકોને સહીસલામત બચાવી લેવાયેલા. એવા લાર્જ સ્કૅલની કોઈ ઇમ્પેક્ટ અહીં દેખાતી નથી. મતલબ કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશન કેટલું વિરાટ હતું તેનો ખ્યાલ આપણને આવતો નથી. માત્ર અમુક હજાર સૈનિકોને જ બચાવ્યા હશે એવું જ લાગે છે. ‘ડન્કર્ક’ પાછળ નોલનનો ઇરાદો જે હોય તે, પણ ફિલ્મ જોયા પછી એવી જ છાપ પડે કે તે રેસ્ક્યુ ઑપરેશનમાં માત્ર બ્રિટિશ અને ફ્રેન્ચ સૈનિકો જ હતા. ‘ધ ગાર્ડિયન’ દૈનિકમાં સની સિંઘ નામના લેખકે પુરાવા સાથે આક્ષેપ કર્યો છે કે એ વખતે ત્યાં ભારત, મોરોક્કો, અલ્જિરિયા, ટ્યુનિશિયા સહિતના દેશોના સૈનિકો પણ ફસાયેલા હતા. નોલને કેમ બીજા કોઈ રંગની ચામડી ધરાવતા સૈનિકોને બતાવવાની તસ્દી ન લીધી? આમેય જે રીતે ફિલ્મ એક પૉઝિટિવ નોટ પર પૂરી થાય છે, જે રીતે ‘સર્વાઇવલ એ જ વિક્ટરી’ એવું બતાવવામાં આવ્યું છે, જે રીતે જીવતા પાછા ફરેલા સૈનિકોને હીરોનું વેલકમ મળે છે, ‘તમે જીવતા આવ્યા એ જ પૂરતું છે’ એવું કહેવાયું છે, જે રીતે વિન્સ્ટન ચર્ચિલની સ્પીચનો ઉપયોગ કરાયો છે… એ જોઇને લાગે કે ‘ડન્કર્ક’ બ્રિટનનો જય જયકાર કરવા માટે જ બનાવાયેલી બ્રિટિશ ફિલ્મ છે (છે જ જોકે, રાઇટર-ડિરેક્ટર-પ્રોડ્યુસર નોલન પોતે હાફ બ્રિટિશ છે, એની પત્ની ઍમા થોમસ બ્રિટિશ છે અને પ્રોડક્શન કંપની ‘સિન્કૉપી’ પણ બ્રિટિશ છે. નોલનની ફિલ્મની જેમ આ પણ જજમેન્ટલ થયા વિના એઝ અ મૅટર ઑફ ફેક્ટ!).
  • dunkirk-rylance
    માર્ક રાયલૅન્સ

    આમ તો આ ફિલ્મનો હીરો નોલન પોતે જ છે. છતાં કોઈ એક વ્યક્તિના પર્ફોર્મન્સ પર આંગળી મૂકવી હોય તો બિનધાસ્ત માર્ક રાયલૅન્સનું નામ આપી શકાય. સ્પીલબર્ગની ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ માટે ‘ઑસ્કર અવૉર્ડ’ જીતનારા આ સિનિયર એક્ટરે એવું તો નહીં પણ એનાથી ખાસ ઊતરતું પણ નહીં એવું પર્ફોર્મન્સ આપ્યું છે. ‘બ્રિજ ઑફ સ્પાઇઝ’ના એક સીનમાં ટૉમ હૅન્ક્સ એને પૂછે છે કે, ‘આ લોકો (રશિયનો) તને ઇલેક્ટ્રિક ખુરશીમાં બેસાડીને પતાવી નાખશે. તને બીક નથી લાગતી?’ રાયલૅન્સ ભયંકર ઠંડકથી કહે છે, ‘એનાથી કંઈ વળવાનું છે?’ એવી જ ટાઢકથી એ અહીં પણ કહે છે કે, ‘ધેર ઇઝ નો હાઇડિંગ, સન.’ (‘યુદ્ધથી સંતાવાનો-ભાગવાનો કોઈ અર્થ જ નથી, દીકરા.’)

  • ‘ડન્કર્ક’ ઑબ્વિયસલી અફલાતૂન સિનેમા છે, પરંતુ તેને અત્યાર સુધીની બેસ્ટમબેસ્ટ વૉર કે વૉર બેઝ્ડ ફિલ્મની કેટેગરીમાં મૂકતાં મારો જીવ નથી ચાલતો. ક્લિશૅ બન્યા વિના પણ સંવેદના, યુદ્ધની ભયાનકતા અને સર્વાઇવલની ગાથાઓ કહેતી ચડિયાતી ફિલ્મો છે જ. ડન્કર્ક સર્વાઇવલ ખરું, વિક્ટરી નથી.

રેટિંગઃ ***1/2 (સાડા ત્રણ સ્ટાર)

Copyright © Jayesh Adhyaru. Please do not copy, reproduce this article without my permission. However, you are free to share this URL or the article with due credits.